Kazak-Kırgız Aydınların Yazıları Bağlamında 1916 Ürkün Katliamı

Öz

Bu çalışma, 1916 Ürkün Katliamı'nı, Kazak ve Kırgız aydınlarının yazıları bağlamında inceleyerek, bu trajik olayın tarihsel, sosyal ve siyasi dinamiklerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Ürkün Katliamı'nın literatürdeki yeri ve uluslararası toplum tarafından nasıl kategorize edilmesi gerektiği konusundaki belirsizlikler, olayın bir katliam mı, soykırım mı yoksa savaş suçu mu olduğu tartışmalarını beraberinde getirmektedir. Araştırmanın temel problemi, Kazak-Kırgız aydınlarının Ürkün Katliamı'na dair yazılarında bu olayı nasıl tasvir ettikleri, hangi kavramlarla tanımladıkları ve bu yazıların milli bilinç ile kimlik oluşumuna nasıl katkı sağladığıdır. Ayrıca, söz konusu aydınların yazılarının dönemin sömürgecilik karşıtı söylemlerini nasıl beslediği de ele alınmaktadır. Bu soruları yanıtlamak için nitel araştırma yöntemi, özellikle Cusup Abdrahmanov ve Turar Rıskulov gibi dönemin önemli Kazak-Kırgız aydınlarının yazıları üzerinden betimleyici ve karşılaştırmalı analiz teknikleri kullanılmıştır. Çalışma, 1916 Ürkün Katliamı'nın aydınların yazılarında yalnızca bir trajedi olarak değil, aynı zamanda milli bilinç ve direniş ruhunun bir sembolü olarak yansıtıldığı ve sömürgecilik karşıtı bir duruşun benimsendiği yönünde bir hipotez ortaya koymaktadır. Bulgular, Rus Çarlığı'nın bölgedeki yayılmacı politikalarının, toprak gasplarının ve zorunlu askerlik uygulamasının Ürkün'e zemin hazırladığını göstermektedir. Cusup Abdrahmanov, yaşananları "katliam" veya "yok etme politikası" olarak tanımlarken, Rus yerleşimcilerin savunmasız Kırgızlara yönelik şiddetini ve çarlık hükümetinin yok etme politikasını vurgulamıştır. Turar Rıskulov da benzer şekilde olayların ciddiyetini dile getirmiştir. Sonuç olarak, 1916 Ürkün Faciası, sömürgeci baskıların ve direnişlerin bir sonucu olarak ortaya çıkmış, Kırgız ulusal kimliğinin güçlenmesinde ve tarihsel hafızanın oluşumunda kritik bir rol oynamıştır.

Anahtar Kelimeler

• 1916 Ürkün Katliamı
• Kazak-Kırgız Aydınları
• Sömürgecilik
• Millî Bilinç

1916 Ürkün Massacre: An Examination in the Context of Kazakh-Kyrgyz Intellectuals' Writings

Abstract

This study aims to reveal the historical, social, and political dynamics of the 1916 Ürkün Massacre by examining it through the writings of Kazakh and Kyrgyz intellectuals. The ambiguities surrounding the Ürkün Massacre's place in literature and how it should be categorized by the international community lead to discussions on whether the event was a massacre, genocide, or war crime. The main problem of the research is how Kazakh-Kyrgyz intellectuals depicted this event in their writings on the Ürkün Massacre, with what concepts they defined it, and how these writings contributed to the formation of national consciousness and identity. Additionally, how the writings of these intellectuals fueled anti-colonial discourses of the period is also addressed. To answer these questions, a qualitative research method, specifically descriptive and comparative analysis techniques, was used through the writings of prominent Kazakh-Kyrgyz intellectuals of the period such as Jusup Abdrahmanov and Turar Ryskulov. The study hypothesizes that the 1916 Ürkün Massacre is reflected in the writings of intellectuals not only as a tragedy but also as a symbol of national consciousness and spirit of resistance, adopting an anti-colonial stance. Findings indicate that the expansionist policies of the Russian Tsarist regime in the region, land seizures, and forced conscription laid the groundwork for the Ürkün. Jusup Abdrahmanov defined the events as a "massacre" or "annihilation policy," emphasizing the violence against defenseless Kyrgyz people by Russian settlers and the tsarist government's policy of extermination. Turar Ryskulov similarly expressed the gravity of the events. Consequently, the 1916 Ürkün Massacre emerged as a result of colonial pressures and resistance, playing a critical role in strengthening Kyrgyz national identity and shaping historical memory.

Keywords

• 1916 Ürkün Massacre
• Kazakh-Kyrgyz Intellectuals
• Colonialism
• National Consciousness

Kaynakça

1. Abdrahmanov, Y. (1991). 1916. Dnevniki. Pisma k Stalinu. C. Cunuşaliyev ve İ.Semenov (Giriş yazarları). Frunze, s.Kırgızstan.
2. Abdurahmanov, C. (2024). Kırgızistan. (Çev. Erdem Yılmaz). İstanbul, s.Mavi Gök Yayınları.
3. Ablazheĭ, N. N., & Nazemceva, E. N. (2020). Kyrgyz refugees and Russian emigrants in western China, s.Ways of resolving the refugee question (based on the materials of the People’s Commissariat for Foreign Affairs of the Russian SFSR in the summer of 1923). Bulletin of the L. N. Gumilyov Eurasian National University, s.Historical Sciences, Philosophy, Religion Series, 133(4), 13–23. https://doi.org/10.32523/2616-7255-2020-133-4-13-23
4. Alfsdotter, C., Papmehl-Dufay, L., & Victor, H. (2018). A moment frozen in time, s.Evidence of a late fifth-century massacre at Sandby Borg. Antiquity, 92(362), 421–436. https://doi.org/10.15184/aqy.2018.21
5. Averyanova, A., Tarasevich, V., Popova, S., Utescher, T., Li, S., Mosbrugger, V., … Xing, Y. (2021). Rupelian Kazakhstan floras in the context of early Oligocene climate and vegetation in Central Asia. Terra Nova, 33(4), 383–399. https://doi.org/10.1111/ter.12523
6. Batsaikhan, U. and Dąbrowski, M. (2017). Central asia — twenty-five years after the breakup of the ussr. Russian Journal of Economics, 3(3), 296-320. https://doi.org/10.1016/j.ruje.2017.09.005
7. Bayraktar, B. (2008). Turar Rıskulov, Sultan Galiyev ve Mustafa Kemal Atatürk’te Türk Dünyası Ülküsü. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 8(2), 21-34.
8. Bharti, M. S. (2023). The european union’s economic development strategy and cooperation with the countries of central asia. Nowa Polityka Wschodnia, 36(1), 220-244. https://doi.org/10.15804/npw20233611

9. Chung, K. C. (2019). Mobile (shopping) commerce intention in central asia. Asia-Pacific Journal of Business Administration, 11(3), 251-266. https://doi.org/10.1108/apjba-11-2018-0215
10. Dıykanbayeva, M. (2014). 1916 yılındaki Kırgız millî mücadelesi, s.Ürkün. International Journal of Turkish Literature Culture Education, 3(3), 112–112. https://doi.org/10.7884/teke.329
11. Duman, G. B. (2024). A Kyrgyz theater work on the axis of socialist realism, s.Acal Orduna. Zeitschrift Für Die Welt Der Türken / Journal of World of Turks, 16(3), 131–152. https://doi.org/10.46291/zfwt/160309
12. Dzhandosova, Z. A. (2022). Семиреченский областной отдел по делам национальностей (1918–1920) на защите мусульманского населения края. Bulletin of the L. N. Gumilyov Eurasian National University, s.Historical Sciences, Philosophy, Religion Series, 138(1), 40–58. https://doi.org/10.32523/2616-7255-2022-138-1-40-58
13. Goldsmith, K. (2010). The issue of intent in the genocide convention and its effect on the prevention and punishment of the crime of genocide, s.toward a knowledge-based approach. Genocide Studies and Prevention, 5(3), 238-257. https://doi.org/10.3138/gsp.5.3.238
14. Güngör, E. (2013). Bozkırda Bir Ceditçi Kırgızistan'ın Rehberi Moldoke İşenaali Arabayev. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
15. Janković, I., Balen, J., Potrebica, H., Ahern, J. C. M., & Novak, M. (2021). Mass violence in copper age europe, s.the massacre burial site from potočani, croatia. American Journal of Physical Anthropology, 176(3), 474-485. https://doi.org/10.1002/ajpa.24396
16. Jiang, J., Zhou, T., Chen, X., & Zhang, L. (2020). Future changes in precipitation over central asia based on cmip6 projections. Environmental Research Letters, 15(5), 054009. https://doi.org/10.1088/1748-9326/ab7d03
17. Kaitaeva, K. I. (2022). The rebellion of 1916 in Kyrgyz, s.Causes and consequences. Ekonomika i Upravlenie, s.Problemy Resheniya, 129(9/1), 208–211. https://doi.org/10.36871/ek.up.p.r.2022.09.01.022
18. Karataş, Ö. (2021). 1916 Türkistan millî ayaklanması sırasında zorunlu göç süreci, s.Yedisu’dan Çin’e Çin’den Yedisu’ya. Rusya Araştırmaları Dergisi, 5, 59–84. https://doi.org/10.48068/rusad.930772
19. Karyeva, A. K. (2021). Role of education in developing national consciousness. The Herald of KSUCTA N. A. N. Isanov, (2-2021), 205–210. https://doi.org/10.35803/1694-5298.2021.2.205-210
20. Krause, J. (2019). Rebellion and resistance in French Indochina in the First World War. The Journal of Imperial & Commonwealth History, 48(3), 425–455. https://doi.org/10.1080/03086534.2019.1706800 Michlic, J. (2007). Pogroms. In The Blackwell Encyclopedia of Sociology. https://doi.org/10.1002/9781405165518.wbeosp031
21. Morrison, A. (2012). Sufism, pan-Islamism and information panic, s.Nil Sergeevich Lykoshin and the aftermath of the Andijan uprising. Past & Present, 214(1), 255–304. https://doi.org/10.1093/pastj/gtr045
22. Mullen, P. E. (2003). The autogenic (self‐generated) massacre. Behavioral Sciences & the Law, 22(3), 311–323. https://doi.org/10.1002/bsl.564
23. Novak, M., Olalde, Ï., Ringbauer, H., Rohland, N., Ahern, J. C. M., Balen, J., … Reich, D. (2021). Genome-wide analysis of nearly all the victims of a 6200 year old massacre. PLOS ONE, 16(3), e0247332. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0247332
24. Ridge, H. M. (2023). Democratic commitment in the Middle East, s.A conjoint analysis. Political Science Research and Methods, 12(2), 285–300. https://doi.org/10.1017/psrm.2023.21
25. Rieder, H., & Elbert, T. (2013). Rwanda – Lasting imprints of a genocide, s.Trauma, mental health and psychosocial conditions in survivors, former prisoners and their children. Conflict and Health, 7(1). https://doi.org/10.1186/1752-1505-7-6
26. Ryskulov, T. R. (1927). Vostanie tuzemcev v Sredney Azii v 1916 godu. Kzyl-Orda.
27. Sinor, D. (2004). Rediscovering central asia. Diogenes, 51(4), 7-19. https://doi.org/10.1177/0392192104047877
28. Swali, P., Schulting, R., Gilardet, A., Kelly, M., Anastasiadou, K., Glocke, I., … Skoglund, P. (2022). Yersinia pestis genomes reveal plague in Britain 4,000 years ago. https://doi.org/10.1101/2022.01.26.477195
29. Tuncer, T. (2018). Türkistan Mücadelesinde Milliyetçi Komünist Bir Kazak Aydın: Turar Rıskulov. Türkbilig, (35), 63-72.
30. Yılmaz, E. (2025). Alaş aydınlarından Turar Rıskılov (1894–1938), s.Hayatı, faaliyetleri ve fikirleri. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 8(1), 31–62. https://doi.org/10.59182/tudad.1590227
31. Zhantaev, A., Zhanybaeva, M., Melisbekova, J., & Mokeeva, A. (2023). Public value in the novel Mismildirik by Arslan Koichiev. Alatoo Academic Studies, 23(2), 267–279. https://doi.org/10.17015/aas.2023.232.26