Muhafazakârlıktan Sosyalizme Geçiş Sürecinde Türkmen Aydınları: Ş. Kerimî (1893-1937) Örneği

Öz

XIX. yüzyılın sonu ile XX. yüzyılın başı Türkistan’da sosyo-kültürel ve siyasi hayatta dönüm noktalarının yaşandığı bir dönem olmuştur. Türkistan’ın, Rusya İmparatorluğu tarafından işgal edilmesiyle Türkmenlerin de siyasi ve sosyo-kültürel hayatında birçok konuda değişimler olmuştur. 1905 İhtilal girişimi sonucunda Rusya İmparatorluğu tarafından yayımlanan “Ekim Manifestosu” (Oktyabrikiy Manifest) ile Türkistan aydınlarının millîlik, millî bilinç ve düşünceyi ihya çalışmaları, özellikle Ekim 1917 İhtilalı ile Türkmenistan’da ivme kazanmaya ve gelişmeye başlayan yenilenme hareketi, Türkmenlerin siyasi ve sosyo-kültürel hayatında değişmeler ve gelişmeler yaşanmasını hızlandırmıştır. 1924 yılında Sovyet Türkmenistanı’nın kurulmasıyla komünist ideolojiye bağlı politikanın yürütülmesiyle “Yerlileştirme” (Korenizatsiya), “Millîleştirme” veya “Türkmenleştirme” siyaseti aktif bir şekilde uygulanmaya başlanmış olsa da 1930’lu yıllarında dönemin ideolojisinin millî değerlerini ortadan kaldırmaya ve Sovyet insanı/milleti oluşturmaya başlandığı görülebilir. Bu değişim sürecinde yaşamış olan Türkmen aydınlarından biri de Şemseddin İmameddinoğlu Kerimî’dir. Türk dünyası aydınlarının eserlerini Türkmenceye kazandıran Kerimî, “Türkmen diliniň yazıv düzginleri” (Türkmen dilinin yazım kuralları), “Novruz gicesi ya-da görgüli Aycemal” (Nevruz gecesi veya biçare Aycemal) adlı eserleri başta olmak üzere Türkmen dili, edebiyatı ve medeniyeti ile ilgili birçok değerli yazı kaleme almıştır. Dönemin önemli simalarından Kerimî tarafından yayımlanan yazılar, Türkmen düşünce tarihinin gelişim ve değişim sürecini göstermesi açısından da değerli metinlerdir.

Anahtar Kelimeler

• Türkmen
• Kerimi
• Türkmen Dili
• Piyes

Turkmen Intellectuals in the Transition Process from Conservatism to Socialism: The Sh. Kerimi (1893-1937) Example

Abstract

The late 19th and early 20th centuries marked a turning point in the socio-cultural and political life of Turkestan. With the occupation of Turkestan by the Russian Empire, significant changes were observed in the political and socio-cultural life of the Turkmens. The “October Manifesto” (Oktyabrikiy Manifest) issued by the Russian Empire following the 1905 revolutionary attempt, and particularly the renewal movement that gained momentum and began to develop in Turkmenistan with the October 1917 Revolution, accelerated the changes and developments in Turkmen political and socio-cultural life, as Turkmen intellectuals sought to revive national identity, national consciousness, and thought. Although “Indigenization” (Korenizatsiya), “Nationalization”, or “Turkmenization” policies began to be actively implemented with the establishment of Soviet Turkmenistan in 1924 under a communist ideology, it can be observed that by the 1930s, the prevailing ideology started to eliminate national values and aimed to create a Soviet person/nation. One of the Turkmen intellectuals who lived through this period of change was Shemseddin Imameddinoglu Kerimi. Kerimi, who translated the works of Turkish intellectuals into Turkmen, authored many valuable writings on Turkmen language, literature, and civilization, including “Türkmen diliniň yazıv düzginleri” (Turkmen Language Spelling Rules) and “Novruz gicesi ya-da görgüli Aycemal” (Nowruz Night or Unfortunate Ayjemal). The articles published by Kerimi, a significant figure of his time, are valuable texts for demonstrating the development and transformation process of Turkmen intellectual history.

Keywords

• Turkmen
• Kerimi
• Turkmen Language
• Piece

Kaynakça

1. Abdullin, B. (1926). Soltan Sancar mazi. Aşkabat: Türkmen Dövlet Neşiryatı.
2. Abdullin, B. (1927). Deňsizlik. Aşkabat: Türkmen Dövlet Neşiryatı.
3. Aşirov, T. (2019). “Türkmen yaş goşgıcıları (1931), [Yıgnap Tertibe Salan Muhammed Geldiyev], Aşgabat: Türkmenistan Devlet Neşriyatı. 91 s”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1 (1), 53-56. https://dergipark.org.tr/tr/pub/korkutataturkiyat/issue/51085/613757.
4. Aşirov, T. (2022). “Sovyet Türkmenistan’ında süreli yayınlar üzerine çalışmalar (1925-1935)”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 7, 264-274. doi: 10.51531/korkutataturkiyat.1089110.
5. Aşirov, T. (2023). ““Yaş Kommunist” gazetesinin edebî açıdan değeri (1927 – 1929): A. Alamışov’un “Söndi” Adlı Yazısı Örneği”. Folklor Akademi Dergisi, 6 (2), 517-533. doi: 10.55666/folklor.1252150.
6. Aşirov, T.  Albayrak, Ç. (2020). “Ilyasov, K. – H. Goçmıradov. H. (1990). Dövrüŋ aynası (“Sovet Türkmenistanı” gazeti 70 yaşadı), Aşgabat: Türkmenistan. 208 S”. Milli Kültür Araştırma Dergisi, (4/1). 141-146. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mikad/issue/54732/747196.
7. Aşirov, T.  Albayrak, Ç. (2020a). “XX. yüzyılın başlarında Türkmenistan’da kız çocuklarının eğitimi üzerine çalışmalar: Gülsüm Şehidiye örneği”. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 5 (1), 158-172. https://dergipark.org.tr/tr/pub/cutad/article/716875.
8. Aşirov, T.  Albayrak, Ç. (2020b). “Sovyet Türkmenistanı’nda 1930’lu yıllarda türkmen dilinin terminolojisi üzerine çalışmalar: Geldi Gurtmıradov (1904-1938) örneği”. Avrasya Terim Dergisi, 8 (3), 120-130. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ejatd/issue/59340/706416.

9. Aşirov, T.  Acar, S. (2021). “Sovyet Türkmenistanı’nın latin alfabesine geçiş sürecinde “Gızıl yol” dergisi”. Folklor Akademi Dergisi, 4 (3), 429-438. https://dergipark.org.tr/tr/pub/folklor/issue/67069/976719.
10. Aşirov, T. (2025). “XX. Yüzyılın İlk Yarısında Türkmen Aydını Y. Öwezmämmedov’un Bilim Sisteminin İlerlemesine Etkisi”. Uluslararası Behbûdî ve Türkistan Ceditçiliği Sempozyumu, 20-21 Ekim 2025, Bildiri Kitabı, s. 111-117, Ankara: TURKSOY.
11. Aşirov, T. (2025). “Sovyet Türkmenistanı İlk Yıllarında Piyes Çalışmaları: Ş. Kerimî Örneği”. XI. Uluslararası Türkoloji Kongresi (Türkoloji ve Türk Dünyası), Bildiriler Kitabı, 1-3 Ekim 2025, Türkistan / Kazakistan, s. 430-438. Ankara: Spicaworks yayıncılık.
12. Bayrammıradov, K. (1970). Söveşceň edebiyat ugrunda (Türkmenistan kompartiyası Türkmen sovet edebiyatını ayaga galdırmak ve ösdürmek ugrundakı göreşde 1924-1934-nci Yıllar), Aşgabat: Türkmenistan Neşiryatı.
13. Govşudov, A. (1929). Ganlı ceňňel. Aşkabat: Türkmen Dövlet Neşiryatı.
14. Haldurdıyev, A. (1929). Galıňsız. Aşkabat: Türkmen Dövlet Neşiryatı.
15. Halk Hazınasınıň Dür Däneleri, (1997). Türkmen Sesi Gazetesi.
16. K.M. (1932). “Bolşeviklerçe ünis berip barlamalı”. Konunistler Magarıfı Dergisi, 3-4: 40.
17. Kerbabayev, B. (1929). Tiryekkeş ve tebipler. Aşkabat: Türkmen Dövlet Neşiryatı.
18. Kerbabayev, B. (1988). Öten günler. Aşgabat: Magarıf.
19. Kerimî, G. (1964). Turkmenskiy teatr. Moskova: İzd. İskusstvo.
20. Kerimî, G. (1969). Turkmenskiy akademiçeskiy teatr dramı im. Mollanepesa. Aşkabat: Ilım Neşiryatı.
21. Kerimî, G. (1982). Altı Garlıyeviň dörediciligi. Aşkabat: Türkmenistan Neşiryatı.
22. Kerimî, Ş. (1925). “Türkmen gızına”. Türkmenistan Gazetesi.
23. Kerimî, Ş. (1926). “Gazetiň işçi dayhanlara beren peydası”. Türkmenistan Gazetesi.
24. Kerimî, Ş. (1927). Novruz gicesi ya-da görgüli Aycemal. Aşkabat: Türkmen Devlet Neşiryatı.
25. Kerimî, Ş. (1928). “Aşıksız yer-süpermeli däl (Pikir alışmak yolı bilen)”. Türkmen Medeniyeti Dergisi, 4, 77-81.
26. Kerimî, Ş. (1929a). “Gızını okıtmayan meniň ayalım däl”. Türkmen Medeniyeti Dergisi, 9-10.
27. Kerimî, Ş. (1929b). “Saplamak gerek”. Yaş Kommunist Gazetesi.
28. Kerimî, Ş. (1930). “Meseläni açık goymalı”, Türkmen Medeniyeti Dergisi, 4-5, 11-15.
29. Kerimî, Ş. (1932). “Türkmen diliniň yazıv düzginleri”. Konunistler Magarıfı Dergisi, 3-4: 41-45.
30. Kerimî, Ş.  Övezmämedov, Y. - İlmıradov, B. (1930). Okıv kitabı. Aşkabat: Türkmen devlet neşiryatı.
31. Kerimî, T. (1997a). “Keç ıkbal”. Mugallımlar Gazeti.
32. Kerimî, T. (1997b). “Üç çınar”. Vatan Gazeti.
33. Orazov, G. (1974). “Pedagog hem-de Dramaturg”. Türkmenistanıň Halk Magarıfı Dergisi, 11: 26-30.
34. Ostrovkiy, (1937). Polat nähili bişişdi. Türkmenleşdiren Ş. Kerimî, Aşkabat: Türkmenneşr Çeper Edebiyat Bölümü.
35. Potseluyevskiy, A. (2021). “Türkmen dilinin gelişimi”, (çev. T. Aşirov), Oğuz-Türkmen Araştırmaları Dergisi 5 (1): 176-179.
36. Sınçı, (1929). “Oyun oynadılar”. Yaş Kommunist Gazetesi.
37. Şamıradov, B. (1971). Yıgrımıncı yıllarıň türkmen edebiyatı. Aşkabat: Türkmenistan Neşiryatı. TIA MGİ fondı. inv. № 1235, s. 73-75.
38. Türkmen Edebiyatınıň Tarıhı (20-30-njı Yıllar), (1979). IV. Aşkabat: Ilım Neşiryatı.
39. Yardangulı. (1926). Sövda oňmadı. Aşkabat: Türkmen Dövlet Neşiryatı.