Kronik Hastalıkların Öz-Yönetiminde Elektronik Sağlık Okuryazarlığı ve Sağlıkta İşbirliğinin İncelenmesi: Aile Sağlığı Merkezi Örneği

Öz

Amaç: Araştırmanın amacı kronik hastalıkların öz-yönetiminde hastaların elektronik sağlık (e-sağlık) okuryazarlığı ve sağlık çalışanları ile işbirliğini değerlendirmektir. Gereç-Yöntem: Kesitsel tipte tasarlanan araştırma, İzmir’de bir Aile Sağlığı Merkezinde tedavi gören ve kronik hastalığı (diyabet, romatoid artrit, hipertansiyon, astım, kronik obstrüktif akciğer hastalığı) bulunan 288 bireyle gerçekleştirildi. Veriler sosyodemografik sorular, Kronik Hastalıkların Öz-Yönetiminde Sağlıkta İşbirliği Ölçeği, Kronik Hastalıkların Öz-yönetiminde E-sağlık Okuryazarlığı Ölçeği ile toplandı. Verilerin analizi SPSS istatistik programında (27.0) sayı ve yüzde dağılımları, normallik analizi, regresyon analizi, t testleri, varyans analizi, ki kare, kruskal wallis ve korelasyon analizleriyle yapıldı. Bulgular: Katılımcıların Kronik Hastalıkların Öz-yönetiminde e-sağlık Okuryazarlığı ölçeği toplam puan ortalaması 21,67±6,07 (min:14-maks:36, puan), Kronik hastalıkların öz-yönetiminde sağlıkta işbirliği toplam puanı 73,92±15,36 (min:20-maks:167, puan) olarak saptandı. Hastaların sağlıkta işbirliği ölçeği ile e-sağlık okuryazarlığı ölçeği arasında istatistiksel olarak anlamlıa düzeyde zayıf bir ilişki belirlendi (r=0,401 p<0,001). Sağlıkta işbirliği ölçeği ile sağlık bilgisi arama arasında orta düzeyde (r=0,521 p<0,001), e-Sağlık Okur Yazarlığı, Teknoloji/Medya boyutu ile zayıf ilişki (r=0,256 p<0,001) tespit edildi. E-sağlık okuryazarlığı ölçeği ile baş etme boyutu (r=0,475 p<0,001) arasında zayıf bir ilişki vardı. Bireylerin öz-yönetiminde e-sağlık okuryazarlığını etkileyen değişkenler baş etme boyutu, bireyin yaşı, eğitim düzeyi, gelir düzeyi, kronik hastalık hakkında eğitim alma durumu, sosyal desteği ve genel sağlık algısı (p<0,05) olarak saptandı. Bireylerin öz-yönetiminde sağlık çalışanları ile işbirliğini etkileyen değişkenler, e-sağlık bilgisi arama boyutu, bireyin cinsiyeti, gelir düzeyi, kronik hastalık hakkında eğitim alma durumu ve genel sağlık algısıdır (p<0,05). Sonuç: Kronik hastalığı olan bireylerin öz-yönetiminde e-sağlık okuryazarlığı ve sağlıkta işbirliği etkilidir. Bireylerin e-sağlık okuryazarlığını sağlık çalışanı ile işbirliği zayıf düzeyde etkilemektedir. Bireylerin sağlık çalışanı ile işbirliği kurmasını sağlık bilgisi ile ilgili arama yapması orta düzeyde etkilemektedir. Bulgular, hastaların kendi kendilerini yönetme becerilerini geliştirmek, işbirliğini desteklemek ve dijital sağlık okuryazarlığını artırmak için eğitim ve işgücü planlamasının gerekliliğini vurgulamaktadır. Kronik hastalıklara yönelik eğitim programlarında sağlık personelinin bireylerin e-sağlık okuryazarlık düzeyleri göz önünde bulundurulması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kronik hastalık
• öz-yönetim
• e-sağlık okuryazarlığı
• sağlıkta işbirliği
• aile sağlığı merkezi

Examination of Electronic Health Literacy and Health Collaboration in the Self-Management of Chronic Diseases: The Case of Family Health Center

Öz

Objective: This study aimed to evaluate patients' electronic health (e-health) literacy and cooperation with healthcare professionals in the self-management of chronic diseases. Material and Method: This cross-sectional study was conducted with 288 individuals receiving treatment at a Family Health Center in Izmir who had chronic diseases (diabetes, rheumatoid arthritis, hypertension, asthma, COPD). Data were collected using a sociodemographic questionnaire, the Health Cooperation Scale in Self-Management of Chronic Diseases, and the e-Health Literacy Scale in Self-Management of Chronic Diseases. Analyses were performed using SPSS 27.0, including descriptive statistics, normality tests, regression, t-tests, ANOVA, chi-square, Kruskal-Wallis, and correlation analyses. Findings: The mean total score of participants in the e-health literacy scale for self-management of chronic diseases (CDSelf-ManagE-HealS) was found to be 21.67±6.07 (14-36 points), and the total score for partners in health in self-management of chronic diseases (PIH-TR) was found to be 73.92±15.36 (20-167 points). A statistically significant weak correlation was identified between the partners in health scale and the e-health literacy scale (r=0.401, p<0.001). A moderate correlation was identified between the Partner in Health Scale and health information search (r=0.521, p<0.001), and a weak correlation was identified between e-Health Literacy and the Technology/Media dimension (r=0.256, p<0.001). The e-health literacy scale demonstrated a weak relationship with the coping dimension (r=0.475, p<0.001). The variables affecting e-health literacy in individuals' self-management were identified as the following: coping dimension, age, education level, income level, education status regarding chronic diseases, social support, and general health perception (p<0.05). The variables affecting collaboration with healthcare professionals in individuals' self-management were the search of e-Health knowledge dimension, the individual's gender, income level, whether they had received education about chronic diseases, and their general perception of health (p<0.05). Conclusion: E-health literacy and collaboration with healthcare professionals influence self-management in chronic disease patients. Collaboration is moderately linked to information-seeking behaviors, while e-health literacy is weakly associated with health collaboration. The findings highlight the need for training and workforce planning to enhance patients' self-management abilities and support collaboration and digital health literacy.

Anahtar Kelimeler

• Chronic disease
• self-management
• e-health literacy
• health collaboration
• family health center

Kaynakça

1. 1. European Commission. eHealth: Digital health and Care [Internet]. Brussels: European Commission; [cited 2025 May 10]. Available from: https://ec.europa.eu/health/ehealth/home_en.
2. 2. Cizmeci E, Deniz S. Chronically searching online: E-health literacy of diabetes patients and healthy individuals in Turkey. Int Peer-Rev J Commun Humanit Res. 2017;15(1):71–86. doi:10.17361/uhive.2017.2.04.
3. 3. Bhurtyal A. GBD 2019 Healthcare Access and Quality Collaborators. Assessing performance of the Healthcare Access and Quality Index, overall and by select age groups, for 204 countries and territories, 1990-2019: a systematic analysis from the Global Burden of Disease Study 2019. Lancet Glob Health. 2024;12(3):e381.
4. 4. Hacker K. The burden of chronic disease. Mayo Clin Proc Innov Qual Outcomes. 2024;8(1):112–9.
5. 5. World Health Organization. Noncommunicable diseases: the slow motion catastrophe [Internet]. Geneva: WHO; 2024 [cited 2025 May 10]. Available from: https://www.who.int/director-general/speeches/detail/the-worldwide-rise-of-chronic-noncommunicable-diseases-a-slow-motion-catastrophe.
6. 6. GBD 2017 DALYs and HALE Collaborators. Global, regional, and national disability-adjusted life-years (DALYs) for 359 diseases and injuries and healthy life expectancy (HALE) for 195 countries and territories, 1990–2017: a systematic analysis. Lancet. 2018;392(10159):1859–922.
7. 7. World Health Organization. Health topics, the top 10 causes of death 2024 [Internet]. Geneva: WHO; [cited 2024 Feb 25]. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death.
8. 8. World Health Organization. Noncommunicable diseases progress monitor 2022. Geneva: WHO; 2022. Report No.: 978–924–004776–1.

9. 9. T.C. Sağlık Bakanlığı, HSGM. Türkiye Hanehalkı Sağlık Araştırması: Bulaşıcı Olmayan Hastalıkların Risk Faktörleri Prevalansı – STEPS 2023. Ankara: Sağlık Bakanlığı; 2023.
10. 10. Ding H, Chen Y, Yu M, Zhong J, Hu R, Chen X, et al. The effects of chronic disease management in primary health care: evidence from rural China. J Health Econ. 2021;80:102539.
11. 11. Kim S, Park M, Song R. Effects of self-management programs on behavioral modification among individuals with chronic disease: a systematic review and meta-analysis of randomized trials. PLoS One. 2021;16(7):e0254995.
12. 12. Tian J, Zhao J, Zhang Q, Ren J, Han L, Li J, et al. Assessment of chronic disease self-management in patients with chronic heart failure. BMC Cardiovasc Disord. 2021;21(1):58.
13. 13. Bustamante AV, Vilar-Compte M, Ochoa LA. Social support and chronic disease management among older adults of Mexican heritage: AUS-Mexico perspective. Soc Sci Med. 2018;216:107–13.
14. 14. Benzo MV, Kelpin SS, Werneburg B, Hoult J, Clark MM, Novotny P, et al. Patient Engagement in Health Coaching and Self-Management Abilities in Chronic Obstructive Pulmonary Disease. Am J Lifestyle Med. 2022;18(2):243–51. doi:10.1177/15598276221120523.
15. 15. Yıldırım JG, Kıray S. Davranış değişiminde güncel bir yaklaşım: Motivasyonel görüşme. In: Güler A, editor. Sağlık Bilimleri 2. Güncel Araştırmalar ve Yeni Eğilimler. İzmir: IVPE; 2020. p.124–46.
16. 16. Ramachandran J, Smith D, Woodman R, Muller K, Wundke R, McCormick R, et al. Psychometric validation of the Partners in Health scale as a self-management tool in patients with liver cirrhosis. Intern Med J. 2021;51(12):2104–10. doi:10.1111/imj.15031.
17. 17. Riegel B, Westland H, Iovino P, Barelds I, Bruins Slot J, Stawnychy MA, et al. Characteristics of self-care interventions for patients with a chronic condition: a scoping review. Int J Nurs Stud. 2021;116:103713. doi:10.1016/j.ijnurstu.2020.103713.
18. 18. Mitchell S, Bragg A, Gardiner P, De La Cruz B, Laird L. Patient engagement and presence in a virtual world diabetes self-management education intervention for minority women. Patient Educ Couns. 2022;105(4):797–804. doi:10.1016/j.pec.2021.06.033.
19. 19. John S, Abdelmalek MS, Refela J, Breve F. Improving the Health Literacy of Patients: A Qualitative Survey of Student Pharmacists. Cureus. 2023;15(2):e34716. doi:10.7759/cureus.34716.
20. 20. Seangpraw K, Ong-Artborirak P, Boonyathee S, Bootsikeaw S, Kantow S, Panta P, et al. Effect of Health Literacy Intervention on Glycemic Control and Renal Function Among Thai Older Adults. Clin Interv Aging. 2023;18:1465–76. doi:10.2147/CIA.S413456.
21. 21. T.C. Sağlık Bakanlığı, Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Düzeyi ve İlişkili Faktörleri Araştırması. Ankara: Semih Ofset; 2024. Yayın No:1298.
22. 22. Jung SO, Son YH, Choi E. E-health literacy in older adults: an evolutionary concept analysis. BMC Med Inform Decis Mak. 2022;22(1):28.
23. 23. Van OJ. The promise of digital self-management: a reflection about the effects of patient-targeted e-health tools. Int J Environ Res Public Health. 2022;19(3):1360.
24. 24. Day Yaprak, Yıldırım JG. Kronik Hastalıkların Öz-Yönetiminde E-Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği Türkçe Geçerlik ve Güvenirliği [master’s thesis]. İzmir: İzmir Katip Çelebi Üniversitesi; 2023.
25. 25. Petkov J, Harvey P, Battersby M. Internal consistency and construct validity of the Partners in Health scale. Qual Life Res. 2010;19(7):1079–85. doi:10.1007/s11136-010-9661-1.
26. 26. Yildirim JG, Lawn S. Psychometric Properties of the Turkish Version of the Partners in Health Scale. Int J Nurs Pract. 2025;31(2):e70007. doi:10.1111/ijn.70007.
27. 27. Esin MN. Veri toplama yöntem ve araçları, güvenirlik ve geçerlik. In: Erdoğan S, Nahcivan N, Esin MN, editors. Hemşirelikte Araştırma: Süreç, Uygulama ve Kritik. 1st ed. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevi; 2014. p. 193–232.
28. 28. Chen SY. Self-Care and Medical Treatment-Seeking Behaviors of Older Adults in Rural Taiwan. Int Q Community Health Educ. 2020;41(1):69–75. doi:10.1177/0272684X20908846.
29. 29. Shou Y, Smith D, Ng JX, Battersby M, Chen C, Fong NP. Assessing disease self-management in multi-ethnic patients with chronic conditions. Soc Sci Med. 2024;363:117490. doi:10.1016/j.socscimed.2024.117490.
30. 30. T.C. Sağlık Bakanlığı, Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. Sağlık Okuryazarlığı Ulusal Eylem Planı 2025-2028 [Internet]. Ankara: Sağlık Bakanlığı; 2025 [cited 2025 Jul 24]. Available from: https://sggm.saglik.gov.tr/TR-110010/saglik-okuryazarligi-eylem-plani-2025-2028.html.
31. 31. Akova S. Factors affecting health literacy and relationship between health literacy and child emergency utilization. Hamidiye Med J. 2023;4(2):142–51.
32. 32. Iranpour A, Karamoozian A, Golzadeh F, Aligol M. Investigating health literacy level and related factors among adults in Qom. Middle East J Rehabil Health Stud. 2023;10(3):e134167. doi:10.5812/mejrh-134167.
33. 33. Harsch S, Jawid A, Jawid E, Saboga-Nunes L, Sørensen K, Sahrai D, et al. Health literacy and behavior among women in Ghazni, Afghanistan. Front Public Health. 2021;9:629334. doi:10.3389/fpubh.2021.629334.
34. 34. Svendsen MT, Bak CK, Sørensen K, Pelikan J, Riddersholm SJ, Skals RK, et al. Health literacy and socioeconomic position, risk behavior, and status. BMC Public Health. 2020;20(1):565. doi:10.1186/s12889-020-08498-8.
35. 35. Mahmoodi H, Dalvand S, Ghanei Gheshlagh R, Kurdi A. Health literacy in the Iranian population: a meta-analysis. Shiraz E-Med J. 2019;20(4):e81115. doi:10.5812/semj.81115.
36. 36. Vainauskienė V, Vaitkienė R. Enablers of patient knowledge empowerment for chronic disease self-management: An integrative review. Int J Environ Res Public Health. 2021;18(5):2247. doi:10.3390/ijerph18052247.
37. 37. Kärner Köhler A, Tingström P, Jaarsma T, Nilsson S. Patient empowerment and general self-efficacy in coronary heart disease. BMC Fam Pract. 2018;19(1):1. doi:10.1186/s12875-018-0749-y.
38. 38. Hudon É, Chouinard M-C, Krieg C, Lambert M, Joober H, Lawn S, et al. French adaptation and validation of the Partners in Health (PIH) scale. PLoS One. 2019;14(10):e0224191. doi:10.1371/journal.pone.0224191.
39. 39. Choi M. Association of eHealth use, literacy, social support, and promoting behaviors. Int J Environ Res Public Health. 2020;17(21):7890. doi:10.3390/ijerph17217890.
40. 40. Li S, Cui G, Yin Y, Wang S, Liu X, Chen L. Health-promoting behaviors mediate eHealth literacy and quality of life. Qual Life Res. 2021;30(8):2235–43. doi:10.1007/s11136-021-02797-2.
41. 41. Wu Y, Wen J, Wang X, Wang Q, Wang W, Wang X, et al. eHealth literacy and self-management in older Chinese. BMC Public Health. 2022;22(1):2226. doi:10.1186/s12889-022-14695-4.