Kelâm-Usûl-i Fıkıh Bağlamında Hanefî-Mâtürîdîlik

Öz

İslam düşüncesinin erken dönemlerinden itibaren kelâm alanında akılcılığı Mu‘tezile kelâm okulu, fıkıh alanında reyi Hanefî mezhebi temsil etmiştir. Bu iki disiplin, ilgi alanlarında kısmen benzer yöntemleri kullanarak, gelişim ve dönüşüm evrelerinde benzer süreçlerden geçmişlerdir. Genel olarak akılcı yöntemi benimseyen Hanefî ve Mu‘tezile mezhepleri belli dönemlerde siyasi ve sosyal şartlara bağlı olarak yakınlaşma veya ayrışma içerisine girmişlerdir. Hanefîliğin çıkış yeri olan Irak coğrafyasında her iki mezhep mensupları arasındaki olumlu etkileşim, fıkıh usûlünün kelâmî ilkelerden etkilenmesini sağlamıştır. Mihne sürecinde siyasi ortamın etkisiyle kelâm ilminde Mu‘tezile, fıkıh alanında ise Hanefîlik etkinliğini sürdürmüştür. Buna bağlı olarak erken dönemde Mu‘tezile ile Hanefîlik arasında bir geçişkenlik söz konusu olup, Mu‘tezile kelâmcıları fıkıhta Hanefîliğe, Hanefî kadı ve fakihleri ise kelâmda Mu‘tezile’ye eğilim göstermişlerdir. Ancak mihne sürecinin akabinde hadis taraftarlarının başlattığı karşı mihne sonrasında Mu‘tezile’nin düşüşe geçmesiyle Hanefîlik de bundan olumsuz etkilenmiştir. Mu‘tezile’ye karşı takınılan tavır Hanefî düşünceye karşı da gösterilmiş ve Hanefîlik Irak’tan Horasan ve Mâverâünnehir bölgesine taşınmıştır. Bu durum Hanefîlikle ilgili olumsuz bir algıya dönüşünce, Horasan-Mâverâünnehir âlimleri bu algıyı bertaraf etmek için gayret göstermişlerdir. Doğu Hanefîliğinde bu konuda iki farklı yaklaşım ortaya çıkmıştır. Buhara, hadis taraftarı bir anlayış sergileyerek kelâm ilmini Hanefî fıkıh usulünden ayrıştırırken; Semerkant, Hanefî fıkıh usulünü kelâm ilminin ilkeleri doğrultusunda temellendirmiştir. Her iki ekol de yöntemlerini Mu‘tezile karşıtlığı üzerinden yürütmüşlerdir. Buhara Hanefî ekolünün yaklaşımı, özelde Mu‘tezile genelde ise kelâm ilmini yok sayıp görmezden gelmek suretiyle Hanefîliğin itikadî yönünü Ebû Hanife’ye nispet edilen rivayetlere dayandırmaktır. Buhara Hanefîlerinin söz konusu tavırlarında İslam dünyasında yükselişte olan gelenekçi-hadisçi anlayış etkili olmuş Hanefîlik, kelâmî ilke ve usuller yerine hadis ve fürû fıkıhla temellendirilmiştir. Bu şekilde Hanefîliğin eksik kalan kelâm yönü Semerkant ekolünde Mâtürîdî ile tamamlanmıştır. Mâtürîdî kendi döneminde Hanefîliğin kelâm ve fıkıh usulü anlayışını Ehl-i sünnet düşüncesi doğrultusunda yeniden yapılandırmıştır. Mâtürîdî, Irak Hanefîliğindeki Mutezilî unsurları ayrıştırmak suretiyle Hanefîliği yeniden kelâmî temellerle inşa etmiştir. Onun bu tavrı kendi döneminde ve takip eden birkaç asırda hadisçi yaklaşımın etkisiyle ihmal edilmiş olsa da hicrî 5. asırdan itibaren hadisçi kanat karşısında, Hanefîliği heretik akımlardan ayrıştırmak ve Ehl-i sünnet içinde konumlandırmak amacıyla yeniden canlandırılmıştır. Buna göre Mâtürîdîliği tarih sahnesine çıkaran unsurlar yalnızca Mâtürîdî’nin kelâm ilmine dair görüşleri olmayıp, benzer şekilde onun fıkıh usulündeki çabaları da etkili olmuştur. Bu çerçevede çalışmanın temel problemi, Hanefî-Mâtürîdî geleneğin tarihsel süreçte kelâm ve fıkıh disiplinleri arasında kurduğu ilişkinin, özellikle Mu‘tezile ile yaşanan etkileşimler bağlamında bütüncül bir biçimde ele alınmamış olmasıdır. Literatürde genellikle Mâtürîdî’nin kelâmî yönü öne çıkarılmış; onun fıkıh usulüne katkıları ile Hanefîliğin bu disiplinler arası geçişkenliklerde aldığı konum yeterince görünür kılınmamıştır. Bu araştırmanın amacı, Hanefî-Mâtürîdî geleneğini hem kelâm hem de fıkıh perspektiflerini birlikte içerecek şekilde yeniden okumak ve söz konusu geleneğin tarihsel dönüşümünü Mu‘tezile ile etkileşimleri bağlamında sistematik biçimde analiz etmektir. Çalışmanın özgün değeri, Mâtürîdîliği sadece kelâmî bir ekol olarak değil, aynı zamanda Hanefî fıkıh usulüyle birlikte gelişen bütünleşik bir düşünce sistemi olarak ele almasıdır. Böylece Mâtürîdî’nin fakih kimliğini ve Hanefî geleneğin kelâmî oluşuma yaptığı katkıları görünür kılarak, literatürdeki tek yönlü okumaları aşmayı amaçlamaktadır. Araştırmanın alana katkısı, modern dönemde Mâtürîdîliğin yeniden inşasına dair yürütülen tartışmalara disiplinler arası bir perspektif kazandırması ve Hanefî-Mâtürîdî kimliğin oluşumundaki epistemolojik temelleri daha net bir şekilde ortaya koymasıdır. Bu bağlamda çalışmada, klasik kaynaklar ile modern araştırmalar birlikte değerlendirilerek karşılaştırmalı ve tarihsel-analitik bir yöntem benimsenmiş; böylece geleneğin oluşum süreci hem metinsel hem de bağlamsal boyutlarıyla kapsamlı biçimde incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• Fıkıh Usûlü
• Hanefî
• Mâtürîdîlik
• Mu‘tezile
• Irak
• Buhara
• Semerkant.

Ḥanafī- Māturīdī School in the Context of Kalām and Usūl al-Fiqh

Öz

Since the formative periods of Islamic intellectual history, kalām and fiqh developed through two parallel methodological orientations: rationalist and transmissionist. In kalām, rationalism was most prominently articulated by the Muʿtazila, while in fiqh it found its institutional expression in the Ḥanafī school. Owing to their shared epistemological reliance on reasoned judgment, these two disciplines experienced comparable processes of development, convergence, and divergence, often shaped by broader political and social dynamics. In early Iraq, where Ḥanafism emerged, the relatively non-institutional but sustained interaction between Muʿtazilite theologians and Ḥanafī jurists facilitated the grounding of legal methodology in theological principles, creating a fluid intellectual environment in which disciplinary boundaries were permeable. This convergence reached its peak during the Mihna, when Muʿtazila gained political favor and judicial appointments were frequently granted to Ḥanafī jurists. As a result, Muʿtazilism continued to dominate the theological sphere, while Ḥanafism expanded its influence in jurisprudence. During this early period, a notable transitivity emerged between the two traditions: Muʿtazilite theologians tended to adopt Ḥanafī jurisprudence, whereas Ḥanafī judges and jurists often embraced Muʿtazilite theological positions. However, this intellectual alignment deteriorated sharply following the counter-mihna led by hadith-oriented circles. As Muʿtazilite theology fell into disrepute, Ḥanafism was also negatively affected due to its earlier association with Muʿtazila, leading to its gradual marginalization in Iraq. Consequently, the geographical and intellectual center of Ḥanafism shifted toward the Khorasan–Māverāʾünnehir region. In this new context, scholars sought to eliminate the negative perception of Ḥanafism stemming from its Muʿtazilite affiliations. Within Eastern Ḥanafism, two distinct methodological responses emerged. The Bukhara school adopted a pro-hadith and anti-kalām stance, separating theology from legal methodology and grounding the doctrinal dimension of Ḥanafism primarily in narrations attributed to Abū Ḥanīfa. Influenced by the rising traditionalist-hadithist trend, this approach subordinated theological reasoning to hadith and furūʿ al-fiqh, effectively minimizing the role of kalām within the Ḥanafī framework. In contrast, the Samarkand school preserved the integration of kalām and fiqh by reconstructing Ḥanafī legal methodology upon theological principles while simultaneously opposing Muʿtazilite doctrines. It was within this Samarkand milieu that Abū Manṣūr al-Māturīdī systematized the theological foundations of Ḥanafism. Māturīdī restructured both theology and jurisprudence in accordance with Ahl al-Sunnah, thereby supplying the doctrinal coherence that had been weakened under hadithist dominance. Although his contributions were largely neglected in his own time and the subsequent centuries, from the fifth century onward they were revived as part of a broader effort to dissociate Ḥanafism from heterodox movements and firmly situate it within Sunnī orthodoxy. Accordingly, the historical emergence of Māturīdism cannot be attributed solely to Māturīdī’s theological positions, but must also be understood in light of his juristic and methodological interventions. This study argues that the Ḥanafī-Māturīdī tradition has rarely been examined through an integrated kalām–fiqh framework, particularly with respect to its complex engagement with Muʿtazilism. Prevailing scholarship has tended to foreground Māturīdī’s theological identity while marginalizing his contributions to jurisprudential methodology and the broader epistemic structure of the Ḥanafī tradition. By situating Māturīdī’s thought within a dual-disciplinary matrix, the study conceptualizes Māturīdism as a jurisprudentially grounded theological paradigm. Methodologically, it employs a comparative historical-analytic approach that correlates classical sources with contemporary scholarship, offering a more precise reconstruction of the Ḥanafī-Māturīdī synthesis and challenging reductionist theology-centered interpretations.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Usūl al-Fiqh
• Ḥanafī
• Māturīdī
• Muʿtazila
• Iraq
• Bukhara
• Samarkand.

Kaynakça

1. Ak, Ahmet. Büyük Türk Âlimi İmam Mâtürîdî ve Mâtürîdîye. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2017.
2. Akoğlu, Muharrem. Mihne Hadiseleri ve Mu‘tezile’nin Tarihi Seyrine Etkisi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
3. Alevi-Hüseyni, Ebu’l-Meâlî-Muhammed b. Ubeydullah. Beyânu’l-Edyân der Şerh-i Edyân ve Mezâhib-i Câhilî ve İslâmî. çev. Doğan Kaplan. e-Makâlât Mezhep Araştırmaları 6/1 (2013), 45-91.
4. Alibekiroğlu, Fatmanur. Tarihsel Süreçte Hanefîlik-Mu‘tezile İlişkisi. Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
5. Arvas, Mehmet Sait. “Hicri VII. Asra Kadar Hanefî Usûlü Bağlamında” Fıkıh Usûlü Kelâm İlişkisi. Rize: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
6. İbn Hacer el-Askalânî. Lisânü’l-Mîzân. thk. Abdülfettâh Ebu’l-Ğudde. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2002.
7. Aslan, İbrahim. “Mu'tezilî ve Hanefî Söylemlerin Etkileşimi Üzerine”. Journal of Islamic Research 27/1 (2016), 78-89.
8. Aydınlı, Osman. Doğuşundan Büyük Selçuklulara Mu‘tezile Ekolü Tarihi ve Öğretisi. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2023.

9. Atalay, Hakan. “Halku’l-Kur’ân Fikrinin Ebû Hanîfe’yle İrtibatlandırılması Sorunu”. Eskiyeni 54 (Eylül 2024), 1121-1149. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1463108.
10. Bağdâdî, Abdulkâhir. Usûlü’d-dîn. thk. Ahmed Şemsüddin. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
11. Bağdadî, Hatip. Târîhu Medineti’s-Selâm-Târîhu Bağdât. thk. Beşşar Avvar Maruf. 17 Cilt. Beyrut: Daru’l-Ğarbi’l-İslamî, 2001.
12. Bağdâdî, Abdulkâhir. Kitâbu’l-Milel ve’n-nihal. thk. Albert N. Nadir. Beyrut: Dâru’l-Maşrık, 1970.
13. Bahçıvan, Seyyid. “İrca Fikri ve Ebü Hanife'nin İrca ile İthamına Bir Bakış”. Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (1999), 141-176.
14. Basrî, Ebü’l-Hüseyin. Şerhu’l-Umed. thk. Abdulhamid b. Ali Ebû Züneyd. Kahire: Dâru’l-Matbaati’s-Selefiyye, 1989/1410.
15. Basrî, Ebü’l-Hüseyin. el-Muʿtemed fî uṣûli’l-fıḳh. thk. Muhammed Hamidullah. Dımaşk: y.y., 1964.
16. Bedir, Murteza. Fıkıh Mezhep Sünnet Hanefî Fıkıh Teorisinde Peygamber’in Otoritesi. İstanbul: Dem Yayınları, 2017.
17. Bedir, Murteza. “Klasik Hanefî Fıkıh Teorisinin Hikâyesi”. İslam ve Klasik. İstanbul: Klasik Yayınları, 2008.
18. Bedır, Murteza. The Early Development of Hanafî Usûl Al-Fıqh. Manchester: University of Manchester, Faculty of Arts, Degree of PhD, 1999.
19. Bedir, Murteza. “Mâtürîdî Fıkıh Usûlü: Gerçek mi? Kurgu mu?”. Büyük Türk Bilgini İmam Matüridi ve Matüridilik. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2012.
20. Bedir, Murteza. Buhara Hukuk Okulu. Ankara: İsam Yayınları, 2014. Bekdâş, Sâid. Mukaddimetü’l-Muhakkik. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvi. thk. Sâid Bekdâş. Beyrut: Dâru’s-Sirâc, 2010.
21. Belhî, Ebû’l-Kāsım el-Ka‘bî. Kitâbu’l-Makālât ve meahû Uyûnu’l-Mesâil ve’l-Cevâbât. thk. Hüseyin Hansu vd. İstanbul-Amman: Kuramer ve Dârû’l-Feth, 2018.
22. Bezzâzî, Hâfızüddîn Muhammed b. Şihâb el-Kerderî. Menâḳıbü’l-İmâmi’l-Aʿẓam Ebî Ḥanîfe. (Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1981.
23. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmu’l-Kur’ân. thk. Muhammed Sâdık Kamhâvî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1992.
24. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Uṣûlü’l-fıḳh. Uceyl Câsim en-Neşemî. Kuveyt: Vizâratü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmî, 1994.
25. Cüşemî, Ebû Sa‘d el-Muhassin b. Muhammed el-Hâkim. ʿUyûnü’l-mesâʾil. thk. Ramazan Yıldırım. Kahire: Dâru’l-İhsân, 2018.
26. Cürcânî, Seyyid Şerif. Şerhu’l-Mevâkıf. çev. Ömer Türker. 3 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
27. Demir, Abdullah. “Farklı Ebû Hanîfe Tasavvurları: Fakih ve Mütekellim Hanefîler Örneği”. IV. Uluslararası Şeyh Şa’bân-ı Velî Sempozyumu -Hanefîlik-Mâturîdîlik-. ed. Cengiz Çuhadar vd. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Matbaası, 2017.
28. Demir, Abdullah. “Mâtürîdî Âlimi Ebû İshâk Zâhid es-Saffâr’ın Kelâm Müdâfaası”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 20/1 (Haziran 2016), 445-502.
29. Ebû Hanîfe, Nu‘mân b. Sâbit. İmam-ı A’zam’ın Beş Eseri. çev. Mustafa Öz. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2017.
30. Eş’arî, Ebü’l-Hasen. Makâlâtu’l-islâmiyyîn ve ihtilâfu’l-musallîn. thk. Helmut Ritter. Wiesbaden: Daru Fıranz Şitayz, 1980.
31. Frye, Richard N. Bukhara The Medievd Achievement. Norman: University of Oklahoma Press, 1965.
32. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-Müstaṣfâ min ʿilmi’l-uṣûl. çev. Yunus Apaydın. 2 Cilt. Kayseri: Rey Yayıncılık, 1994.
33. Hamidullah, Muhammed. “Usûl al-fıqh’ın tarihi”. İslam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi 2/1 (1957), 1-18.
34. Hallaq, Wael B. A History of Islamic Legal Theories. United Kingdom: Cambridge University Press, 1997.
35. İbn Kutluboğa, Ebü’l-Adl Zeynüddîn Kāsım. Tâcü’t-terâcim. Muhammed Ramazan Yusuf. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1992.
36. İbnü’l-Murtazâ, Ahmed b. Yahyâ. Kitâbu Tabakâti’l-Mu‘tezile. nşr. Susanna Diwald-Wilzer. Beyrut: y.y., 1961.
37. İbnü’n-Nedîm. el-Fihrist. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
38. İbn Teymiye. Minhâcü’s-sünneti’n-nebeviyye. thk. Muhammed Reşâd Sâlim. 9 Cilt. Riyad: Câmiatü İmâm Muhammed b. Suûdi’l-İslâmî, 1986.
39. Kādî Abdülcebbâr. Fażlü’l-iʿtizâl ve Ṭabaḳātü’l-Muʿtezile. nşr. Fuad Seyyid. Beyrut: Dâru’l-Fârâbî, 2017.
40. Kalaycı, Mehmet. Tarihsel Süreçte Eşarilik-Mâtürîdîlik İlişkisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları 2017.
41. Karadaş, Cağfer. “Semerkand Hanefî Kelâm Okulu Mâtürîdîlik -Oluşum Zemini ve Gelişim Süreci-”. Usûl İslam Araştırmaları 6 (Aralık/2006), 57-100.
42. Karadaş, Cağfer. “Eş’arî Kaynaklarda Ebû Hanîfe’nin Mürciîliği Meselesi”. Devirleri Aydınlatan Meş’ale: İmâm-ı A’zam Uluslararası Sempozyum Tebliğler Kitabı. Eskişehir: y.y., 2015.
43. Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn. Nefâʾisü’l-usûl fî şerhi’l-Mahsûl. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd-Ali Muhammed Muavvaz. Mekke: Mektebetü nizar, 1995.
44. Karakuş, Bahaddin. Hicri II-IV. Asırlarda Mu‘tezile Fıkıh Usûlünün Hanefî Usûlüne Etkisi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
45. Karakuş, Bahaddin. “Buhara Hanefî Usûlcülerinin Mâtürîdî Mezhebine Muhalefeti: Pezdevî-Serahsî Örneği”. Rize İlahiyat Dergisi 27 (Ekim 2024), 206-216.
46. Kazvinî, Abdulcelil. en-Nakz. thk. Muhaddis Celalledin. Tahran: Encümen-i Asârı Millî, 1979/1358.
47. Kerderî, Hafızuddîn Muhammed. İmam-ı A’zam Ebû Hanîfe Menkıbeleri. çev. Muhammed b. Ömer Halebî-Mustafa S. Kaçalin. İstanbul: Misvak Neşriyat, 2010.
48. Köksal, A. Cüneyd. Usûlü’l-Fıkh’ın Mahiyeti ve Gayesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
49. Kureşî, Ebû Muhammed. el-Cevâhiru’l-mudıyye fi tabakâti’l-Hanefîyye. thk. Abdulfettah Muhammed el-Hulv. 5 Cilt. Kahire: Hicr li’t-Tabâa ve’n-Neşr, 1993.
50. Lâmişî, Ebü’s-Senâ Mahmûd b. Zeyd. Kitâb fî Uṣûli’l-fıḳh. thk. Abdülmecîd Türkî. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1995.
51. Leknevî, Abdülhay. er-Refʿ ve’t-tekmîl fi’l-cerḥ ve’t-taʿdîl. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Dâru’s-Selâm, 2000.
52. Leknevî, Muhammed Abdulhay. el-Fevâidu’l-Behiyye fî terâcimi’l-Hanefîyye. thk. Muhammed Bedruddin Ebu Firas. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-İslâmî, 1906/1324.
53. Macit, Yüksel. “Mu‘tezile’nin Fıkıh Usûlündeki Yeri ve Etkisi”. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi [Bilimsel Birikim] 3/3 (2003) 73-82.
54. Madelung, Wilferd. Mâtürîdîliğin Yayılışı ve Türkler. çev. Muzaffer Tan. İmam Mâtürîdî ve Mâtürîdîlik. ed. Sönmez Kutlu. Ankara: Kitabiyat, 2003.
55. Makdisî, Muhammed b. Ahmed. Aḥsenü’t-teḳāsîm. çev. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2015.
56. Makdisî, Mutahhar b. Tâhir. el-Bed ve’t-Târîh. 6 Cilt. b.y.: Mektebetü’s-Sakâfe ve’d-Dîniyye. ts.
57. Mâtürîdî, Ebu Mansur. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. nşr. Bekir Topaloğlu. 18 Cilt. İstanbul: Mizan Yayınevi, 2005-2007.
58. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbu’t-tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İsam Yayınları, 2015.
59. Narşahî, Ebû Bekr Muhammed b. Ca‘fer. Târîh-i Buhârâ. çev. Erkan Göksu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2013.
60. Nesefî, Ebu’l-Muîn. Tabsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn. thk. Hüseyin Atay. 2 Cilt. Ankara: DİB Yayınları, 1993.
61. Nesefî, Ebû Hafs Necmeddin Ömer. el-Kand fî zikri ulemâi Semerkand. thk. Nazr M. Faryabi. Suûdî Arabistan: Mektebetü’l-Kevser, 1991.
62. Özen, Şükrü. “IV. (X.) Yüzyılda Mâverâünnehir’de Ehl-i Sünnet-Mu‘tezile Mücadelesi ve Bir Ehl-i Sünnet Beyannamesi”. İslâm Araştırmaları Dergisi 9 (2003) 49-85.
63. Özen, Şükrü. Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin Fıkıh Usûlünün Yeniden İnşası. İstanbul: 2001.
64. Özen, Şükrü. “Îsâ b. Ebân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 22/480481. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
65. Pezdevî, Ebü’l-Usr. Uṣûlü’l-Pezdevî. thk. Sâid Bekdâş. Beyrut: Dâru’s-Sirâc, 2016.
66. Pezdevî, Ebu’l-Yüsr Muhammed. Usûlu’d-dîn. thk. Hans Peter Linss. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyyetü li’t-Türâs, 2003.
67. Râzî, Seyyid Murteza İbn Dâî Hazan. Tebsıratü’l-Avâm fî Mârifeti Makâlâti’l-En’am. tash. Abbas İkbal. Tahran: Matbat-ü Meclis, 1896/1313.
68. Rudolph, Ulrich. Mâtürîdîliğn Ortaya Çıkışı. çev. Ali Dere. İmam Mâtürîdî ve Mâtürîdîlik. haz. Sönmez Kutlu. Ankara: Kitabiyat, 2003.
69. Sâlimî, Ebû Şekûr. et-Temhîd fî Beyâni’t-Tevhîd. nşr. Angelika Brodersen. USA: Gorgias Press, 2018.
70. Saymerî, Hüseyin b. Ali. Aḫbâru Ebî Ḥanîfe ve aṣḥâbih. Beyrut: Alemu’l-Kütüb, 1985.
71. Sem‘ânî, Abdülkerîm b. Muhammed. Ensâb. thk. Abdullah Ömer el-Bârûdî. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cinân, 1988.
72. Semerkandî, Ebû Bekr Alâüddîn. Mîzânü’l-usûl fî netâici’l-ʿukûl. thk. Muhammed Zeki Abdilber. Katar: Matâbiu’d-Dûha, 1984.
73. Semerkandî, Hakîm. es-Sevâdü’l A‘zam. çev. Taha Alp. İstanbul: Yasin Yayınevi, 2007.
74. Serahsî, Şemsü’l-eimme Muhammed. Mebsût. çev. Mustafa Cevat Akşit vd. 30 Cilt. İstanbul: Gümüşev, 2008.
75. Şevâşî, Süleyman. Vâṣıl b. ʿAṭâʾ ve ârâʾühü’l-kelâmiyye. Dâru’l-Arabiyyeti’l-Kitâb, 1993.
76. Seyyid Bey, Mehmed. Usûl-i Fıkıh Medhal. nşr. Selçuk Camcı. İstanbul: Akademi Yayınları, 2011.
77. Şehristânî, Abdilkerîm. el-Milel ve’n-nihal. thk. Ahmed Fehmi Muhammed. Beyrut: Dâru’l Kütübi’İlmiyye, 1992/1413.
78. Temîmî, Takiyyüddin b. Abdülkâdir. Tabakâtu’s-Seniyye fî Terâcimi’l-Hanefîyye. thk. Abdülfettah Muhammed Hulv. Riyad: Dâru’r-Rifâî, 1983.
79. Tsafrir, Nurit. The History of an Islamic School of Law The Early Spread of Hanafism. USA: Harvard University Press, 2004.
80. Ümit, Mehmet. “Mihne Sürecinde Hanefîler”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 9/17 (Haziran 2010) 101-130.
81. Vezîr, Muhammed b. İbrahim. er-Ravzü’l-Basîm fi’-Zibbi an Sünneti Ebi’l-Kâsım. thk. Bekir b. Abdullah Ebû Zeyd. Mekke: Dâru Âlemi’l-Fevâid,1998/1419.
82. Zysow, Aron. The Economy of Certainty an İntroduction to the Typology of İslamic Legal Theory. Atlanta: Lockwood Press, 2013.
83. Zysow, Aron. Hanefî Hukuku Kuramında Mu’tezilîlik ve Matüridîlik. çev. Süleyman Aydın. Hikmet Yurdu 2/4 (2009), 147-178.