The Search for a National and Religious Model in Education: The Example of Sufi Woman Sāmiha Ayverdi

Öz

This study aims to reveal the views of Sāmiha Ayverdi, a prominent female thinker in the literary and intellectual world with a Sufi aspect, on education and to explore her understanding of religious education. Ayverdi witnessed the cultural transformation of her period through her literary and intellectual works and was particularly interested in educational problems. In this study, Sāmiha Ayverdi's novels and works containing her thoughts on education were examined with the document analysis method, and her understanding of religious education was attempted to be revealed thematically with a qualitative approach. In this context, Ayverdi's works were evaluated based on the claim that the educational reforms from the Tanzimat to the Republic were unsuccessful because they lacked national and religious identity. The author's perspective on the significance of national, spiritual, and moral education has been examined within the framework of safeguarding national identity. This perspective emerged as a response to the marginalization of traditional values within the educational curriculum during modernization. Ayverdi's perspectives on the role of educators in religious education, the qualifications of educators, the methods employed, and the use of religious language; the upbringing in the family, the education of youth, the content of textbooks, the position of the Presidency of Religious Affairs, and Imam Hatip schools are supported by quotations from her own works. Ayverdi's main points of criticism are the lack of system in education, ideological polarization, and disidentification. She posits that the quality of religious education is contingent upon the teacher's capacity to cultivate a relationship with students founded on love and respect, to assimilate theoretical knowledge, and to enrich it with art and culture. In her oeuvre, she adopted a critical stance toward issues she regarded as problematic in religious education, including the harmony between theory and practice, the balance between reason and spirituality, and the responsibility of educators. She contended that knowledge must be a value that is reflected in life. Sāmiha Ayverdi underscored the pivotal role of traditional Turkish-Islamic education in shaping a child's personality, emphasizing the significance of the family in the educational process. Ayverdi's argument is rooted in the belief that the governess (murebbiya) system has the potential to disrupt the spiritual connection between children and their families and that the process of Westernization has contributed to the erosion of familial structures. Sāmiha Ayverdi posited that the education of young people should be approached with an awareness of the war of independence, and their upbringing should be considered in accordance with national and spiritual values to be vital for the future of society. Ayverdi's response to the influence of foreign ideologies on young people entailed implementing a robust educational system, training conscientious educators, and providing religious education grounded in moral foundations. She asserted that adults bear the primary responsibility for young people studying abroad to preserve their identity. In her novels, the author frequently utilizes her characters to articulate her critique of Westernization and her apprehensions regarding the erosion of civilization. Ayverdi's critique of the dearth of systems and methodology in education advocated for the development of textbooks that would circumvent content that belittles faith and history and instead prioritize the protection of national and spiritual values. In addressing the subject of religious education, Ayverdi's approach is distinguished from that of a classical critic in that it does not limit itself to the identification of problems. The solutions she proposed are of a nature that can contribute to contemporary educational debates.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Sāmiha Ayverdi
• National Identity
• Spiritual Education
• Traditional Education

Eğitimde Millî ve Dinî Bir Model Arayışı: Sufi Kadın Sâmiha Ayverdi Örneği

Öz

Bu çalışma, edebiyat ve fikir dünyasının Sufi yönüyle ön plana çıkmış önemli kadın düşünürlerinden biri olan Sâmiha Ayverdi’nin eğitim konusundaki görüşlerini merkeze alarak, onun din eğitimi anlayışını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Ayverdi, yaşadığı dönemin kültürel dönüşümüne edebî ve fikrî eserleriyle tanıklık etmiş, özellikle eğitim sorunlarıyla yakinen ilgilenmiştir. Bu çalışmada, Sâmiha Ayverdi’nin romanları ile eğitime dair görüşlerini içeren eserleri doküman analizi yöntemiyle incelenmiş ve onun din eğitimi anlayışı nitel bir yaklaşımla tematik olarak ortaya konulmuştur. Bu çerçevede Ayverdi’nin eserleri, onun Tanzimat’tan Cumhuriyet’e uzanan eğitim reformlarının millî ve dinî kimlikten yoksun olmaları nedeniyle başarısız oldukları yönündeki görüşleri temelinde değerlendirilmiştir. Millî, manevî ve ahlaki eğitimin önemine ilişkin görüşleri, geleneksel değerlerin modernleşme süreciyle eğitim alanından dışlanmasına karşı bir tepki olarak, millî kimliğin korunması bağlamında ele alınmıştır. Çalışmada ayrıca tasavvufi eğitim yoluyla bireyin içsel dönüşüm süreci incelenmiştir. Ayverdi’nin din eğitiminde öğreticilerin rolü, öğretmen nitelikleri, uygulanan yöntemler ve din dili; ailede terbiye, gençliğin eğitimi, ders kitaplarının içeriği, Diyanet İşleri Başkanlığı’nın konumu ve İmam Hatip okulları gibi başlıca temalar hakkındaki görüşleri kendi eserlerinden yapılan alıntılarla desteklenmiştir. Eğitimde sistemsizlik, ideolojik kutuplaşmalar ve kimliksizleşme Ayverdi’nin temel eleştiri noktalarıdır. Sâmiha Ayverdi’ye göre din eğitimi öğretmenin şahsiyeti, ahlaki duruşu ve yaşantısıyla örnek olduğu karşılıklı etkileşime dayalı bir bilgi aktarım sürecidir. Ona göre öğreticinin öğrenciyle sevgi ve saygı temelli bir ilişki kurması, teorik bilgiyi içselleştirerek yaşaması ve bunu sanat ve kültürle zenginleştirmesi eğitimin kalitesini belirleyici unsurlardır. Ayverdi, öğretmenin akademik bilgiye sahip olması gerektiğini belirtmekle birlikte yüksek bir manevi sorumlulukla donanmış olması gerektiğini de savunmuştur. Ayverdi eserlerinde din eğitiminde problem olarak düşündüğü teori-pratik uyumu, akıl-maneviyat dengesi ve eğitimcinin sorumluluğuna dair konulara eleştirel yaklaşmış, bilginin yaşantıya yansıyan bir değer olması gerektiğini savunmuştur. Sâmiha Ayverdi, ailenin eğitimdeki önemine binaen geleneksel Türk-İslam terbiyesinin çocuğun şahsiyet gelişiminde belirleyici rol oynadığını vurgulamıştır. Mürebbiye sistemiyle birlikte çocukların manevi köklerinden uzaklaştığını ve Batılılaşmanın aile yapısını zayıflattığını ifade eden Ayverdi, dinî ve ahlaki değerlerin kuşaklar arası aktarımının aile aracılığıyla sürdürüldüğünü savunmuştur. Eserlerinde aile içi eğitimin etkilerini örneklendirerek kalbi dönüştüren bir bilgi aktarımını ön plana çıkarmıştır. Sâmiha Ayverdi, gençlerin eğitiminin bir kurtuluş savaşı bilinciyle ele alınması gerektiğine inanarak onların millî ve manevi değerlere bağlı yetiştirilmesini toplumun geleceği açısından hayati görmüştür. Yabancı ideolojilerin gençler üzerindeki etkisine karşı uyarılarda bulunan Ayverdi, bu tehdide karşı güçlü bir eğitim sistemi, bilinçli öğreticiler ve ahlaki temellere dayalı bir din eğitimi önermiştir. Yurtdışında eğitim gören gençlerin kimliklerini korumalarında asıl sorumluluğun yetişkinlerde olduğunu ifade etmiştir. Batılılaşma eleştirisi ve medeniyet kaybına yönelik endişelerini çoğu zaman roman kahramanlarına söyletmiştir. Eğitimdeki sistem ve metodoloji eksikliğini eleştiren Ayverdi, ders kitaplarının inancı ve geçmişi küçümseyen içeriklerden uzak, millî ve manevi değerlerin korunduğu bir yaklaşımla oluşturulması gerektiğini savunmuştur. Din eğitimi konusunu ele alırken, Ayverdi’nin klasik bir eleştiriciden farklı olduğu, yaklaşımının sadece sorun tespiti niteliğinde olmadığı anlaşılmaktadır. Sunduğu çözüm önerileri günümüz eğitim tartışmalarına katkı sağlayacak niteliktedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Sâmiha Ayverdi
• Millî Kimlik
• Manevi Eğitim
• Geleneksel Eğitim

Kaynakça

1. Algur, Hüseyin. “Sâmiha Ayverdi Romanlarının Değer Eğitimi Açısından İncelenmesi.” Marife Dini Araştırmalar Dergisi 19/1 (2019), 183-208.
2. Avcil, Cansu. “Conservative Manifestations of Women in Turkey: Deliberations on the Case of Sâmiha Ayverdi.” Current Research in Social Sciences 8/2 (2022), 102-118.
3. Ayverdi, Sâmiha - Belkıs Dengiz. Mektuplar 1. Yay. Haz. Aysel Yüksel ve Zeynep Uluant. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2. Basım, 2015.
4. Ayverdi, Sâmiha - Binark, İsmet. Sâmiha Ayverdi’nin Mektupları. İstanbul, Kubbealtı Neşriyat, 2002.
5. Ayverdi, Sâmiha - Güneri, Vehbi Ülkü, Mektuplar-7. ed. Aysel Yüksel, Zeynep Uluant, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2017.
6. Ayverdi, Sâmiha vd. Ken’an Rifâî ve Yirminci Asrın Işığında Müslümanlık. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 5. Basım, 2003.
7. Ayverdi, Sâmiha. “Devrin Millî Eğitim Bakanı Ali Naili Erdem’e Yazılmış Bir Mektup”. Kubbealtı Akademi Mecmuası 41/1 (2012), 9-15.
8. Ayverdi, Sâmiha. Âbide Şahsiyetler. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1976.

9. Ayverdi, Sâmiha. Ateş Ağacı. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları, 4. basım, 2004.
10. Ayverdi, Sâmiha. Batmayan Gün. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 3. Basım, 2001.
11. Ayverdi, Sâmiha. Bir Dünyadan Bir Dünyaya. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 6. Basım, 2022.
12. Ayverdi, Sâmiha. İbrâhim Efendi Konağı. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 8. Basım, 2007.
13. Ayverdi, Sâmiha. İnsan ve Şeytan. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 4. Basım, 2004.
14. Ayverdi, Sâmiha. İstanbul Geceleri. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 5. Basım, 2007.
15. Ayverdi, Sâmiha. Küplüce’deki Köşk. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2. Basım, 2006.
16. Ayverdi, Sâmiha. Mektuplar-8. haz. Özcan Ergiydiren, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2019.
17. Ayverdi, Sâmiha. Mesihpaşa İmamı. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 7. Basım. 2017.
18. Ayverdi, Sâmiha. Millî Kültür Meseleleri ve Maârif Davamız. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 6. Basım, 2018.
19. Ayverdi, Sâmiha. Rahmet Kapısı. Ankara: Hülbe Yayınları, 7. Basım, 1985.
20. Ayverdi, Sâmiha. Sen Onu Kaybettin. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2023.
21. Ayverdi, Sâmiha. Son Menzil. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 3. Basım, 2007.
22. Ayverdi, Sâmiha. Yeryüzünde Birkaç Adım. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 4. Basım, 2018.
23. Ayverdi, Sâmiha. Yolcu Nereye Gidiyorsun. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 4. Basım. 2009.
24. Başkal, Zekeriya. Hâtıraları Hayallerinden Güzel Bir Hanımefendi Sâmiha Ayverdi. Tokat: Taşhan Kitap Yayınları, 2013.
25. Bilgin, Beyza. “Din Eğitiminin Genel Eğitimdeki Yeri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24/1-2 (1981), 133-145.
26. Binark, İsmet. Sâmiha Ayverdi Bibliyografyası-2. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2007.
27. Binark, İsmet. Sâmiha Ayverdi Bibliyografyası. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1. Basım, 1999.
28. Çapan Özdemir, Fatma. “Geçmiş, Bugün ve Gelecek Bağlamında Sâmiha Ayverdi’yi Anlamak.” Akademik Kaynak 2/4 (2014), 19-37.
29. Deliorman, Altan. Işıklı Hayatlar. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2004.
30. Demiryürek, Emel. Din Sosyolojisi Açısından Sâmiha Ayverdi’nin Görüşleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
31. Dumantepe, Süheyla. “Sâmiha Ayverdi’nin Eserlerinde Musiki.” Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi (2023), 69-94.
32. Dural, A. Baran - Eyidiker, Uğur. “Muhafazakâr Cemaatin Eril Dünyasında Modernist Bir Kadın Derviş: Sâmiha Ayverdi”. Sosyal Bilimlerde Seçme Konular 1. ed. Hasan Çiftçi. 259-298. Ankara: İksad Yayınevi, 2021.
33. Dural, A. Baran - Eyidiker, Uğur. “Sâmiha Ayverdi’de Siyasal ve Toplumsal Görüşler ya da Yitik Bir Toplumun Ardından Koşanlar” Al Farabi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 6/4 (2021), 16–28.
34. Güner, A. Osman. “Sâmiha Ayverdi ve Türkiye’nin Meseleleri.” Kubbealtı Akademi Mecmuası 17/4 (1988) 57-64.
35. Gürsoy, Kenan. “Sâmiha Ayverdi’nin Tefekkür Dünyası ve İnsan.” Kubbealtı Akademi Mecmuası 17/4 (1988), 47-54.
36. İkbal, Muhammed. İslam’da Dinî Düşüncenin Yeniden Doğuşu. İstanbul: Bir Yayıncılık, 1984.
37. Karagöz, Mehmet Selçuk. Sâmiha Ayverdi’nin Romanlarında İnsan. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
38. Kırzıoğlu, Bahar. Sâmiha Ayverdi: Hayatı-Eserleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1990.
39. Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı, “Sâmiha Ayverdi” (Erişim 10 Mayıs 2025).
40. Meç, Tuğba. Sâmiha Ayverdi’nin Eserlerinde Eğitim Meseleleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
41. Memmedova, Meleyke. “Sâmiha Ayverdi’de ‘Doğu-Batı’ Anlayışı.” Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 4/8 (2011), 67-73.
42. Özekmekçi, M. İrfan - Komşuoğlu, Ayşegül. “Geçmişi Hatırlayarak Hatırlatma: Sâmiha Ayverdi.” Muhafazakâr Düşünce Dergisi 10/38 (2013), 35-53.
43. Özköse, Kadir. “Sâmiha Ayverdi’de Gönül Eğitimi.” Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/2 (2014), 155-169.
44. Sargut, Cemâlnur. Sâmiha Ayverdi ile Sırra Yolculuk. ed. Sadık Yalsızuçanlar. İstanbul: Nefes Yayınları, 2. Basım, 2012.
45. Tanıl Bora - Burak Onaran. “Nostalji ve Muhafazakârlık: Mazi Cenneti.” Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce: Muhafazakârlık, 5/234–260. İstanbul: İletişim Yayınları, 2003.
46. Teğin, Nimet. “Yolcu Nereye Gidiyorsun Romanında Aydınlar ve Toplum.” The Journal of Social Sciences (SOBİDER) 7/45 (2021), 1939–1952. https://sobider.com/mod=makale_tr_ozet&makale_id=31660
47. Topal, Fethullah. “Sâmiha Ayverdi Düşüncesinde Ahlakın Anlamı ve Değeri.” Ahlak Dergisi 1/2 (2021), 47–63.
48. Uluant, Zeynep. “Sâmiha Ayverdi” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 11 Mayıs 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ayverdi-samiha
49. Yararlı, Sümeyra. Tasavvufta Kadının Rolü: Sâmiha Ayverdi Örneği. Bingöl: Bingöl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
50. Yaşar, Hüseyin. “Sâmiha Ayverdi’nin Eserlerinde Mürebbiye Eğitiminin Yansımaları”. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 5/10 (2018), 486-501.
51. Yüksel, Aysel - Uluant, Zeynep. Sâmiha Ayverdi. İstanbul: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2005. Yüksel. Semahat. “İnsan Yetiştirmek.” Türk Edebiyatı (Mayıs 1984).