Nevevî’nin el-Minhâc’ında ‘Sahih’ Olarak Nitelediği Bazı Görüşlerin Müteahhir Fukahâca ‘Zayıf’ Olarak Değerlendirilmesi

Yıl 2025, Sayı: 22, 387 - 411, 31.12.2025

Murat Nergis

https://doi.org/10.52886/ilak.1745893

Öz

Şâfiî mezhebi, kuruluş dönemi (H. 195-270) ile beraber mezhep içi görüşler yönünden epey zenginleşti. Mezhep kaynaklarının çoğalmasıyla beraber mezhep görüşleri fazlalaştı ve dağınık bir hal aldı. Bu durum onların sistematik bir yapı altında toplanması gereğini doğurdu. Bu gereksinim mezhebin olgunlaşma döneminde (H. 505-1004) gerçekleşti. Bu dönemde mezhep görüşleri tahkik edildi. Mezhep içi tarikleri bir araya getirerek fıkıh usûlüne uygun olarak ayıklamayı Şâfiî mezhebinde “şeyhayn” lakabı ile anılan İmam Râfiî (öl. 623/1236) ve İmam Nevevî (öl. 676/1277) yaptı. İmam Râfiî’nin belli bir noktaya kadar taşıdığı tenkih çalışmalarını Nevevi’nin daha da ileriye götürdüğü bu ayıklama faaliyeti literatürde “birinci tenkîh/ayıklama dönemi” (H. 505-676) olarak anıldı. Şâfiî mezhebi bu birinci ayıklama döneminden sonra İbn Hacer el-Heytemî (öl. 974/1567) ile Şemseddin er-Remlî (öl. 1004/1596) tarafından ikinci defa gözden geçirildi ve böylece “ikinci tenkîh/ayıklama dönemi”ni (H. 676-1004) yaşadı. İmam Nevevî, Şâfiî mezhebinin birinci tenkih döneminin önemli şahsiyetlerinden biri olup, mezhebin “sahih” ve “zayıf” görüşlerini ayıklayarak müdevven hale gelmesine büyük katkı sağlamıştır. Bu çalışmalarını Minhâcü’t-tâlibîn adlı eseriyle taçlandırmıştır. Müteahhir Şâfiî fukahâsı kendi eserlerini bu kitap üzerine bina ederek fetvalarını büyük ölçüde ona dayandırmışlardır. Ancak Minhâc adlı eser de insanın yaratılışı itibariyle unutma veya yanılabilmeye müsait bir varlık olmasından nasibini almıştır. Nevevî kendisinden önce yazılmış eserleri nasıl bir tashihe tâbi tutmuşsa kendisinden sonra gelen Şâfiî âlimleri de onun eserlerini tashih etmişlerdir. Minhâc’da İmam Muhammed b. İdris eş-Şâfiî'nin (öl. 204/820) güçlü ve zayıf görüşleri belirli terimlerle ifade edilmiştir. İmâm Şâfiî’nin kavillerini temsilen azhar, meşhûr, kadîm, cedîd, fî kavlin, fî kavlin kadîm, fî kavlin kezâ, ve’l-kavlân, ve’l-akvâl ıstılahları ashâbının vecihlerini temsilen ise el-esahh, es-sahîh, kîle, fî vechin, ve’l-vechân, ve’l-evcuh terimleri kullanılmıştır. Minhâc’da azhar, meşhur, esah, sahîh, mezheb ıstılahları ile ifade edilen görüşlerin mezhebin mutemet görüşleri olduğu genel kabul görmüştür. Buna karşılık fî kavlin, kezâ kîle ve kîle ve fî kavlin ıstılahlarıyla ifade edilen görüşlerin ise zayıf kabul edildiği belirtilmiştir. Bununla birlikte müteahhir Şâfiî fukahâsı, Minhâc’da mezhebin zayıf görüşleri arasında yer alıp kîle ve fî kavlin ıstılahlarıyla nitelenmeyen bazı zayıf görüşlerin de bulunduğunu tespit etmişlerdir. İmam Nevevî’nin Minhâc’ında kîle ve fî kavlin ıstılahları ile nitelendirmediği halde, müteahhir Şâfiî fukahâsı tarafından zayıf görüş olarak değerlendirilen on altı mesele bulunmaktadır. Ayrıca söz konusu bu görüşlerin zayıf olduğu hususunda mezhep fakihleri arasında tam bir ittifak mevcut değildir. İbn Hacer el-Heytemî ve Şemseddin er-Remlî gibi müteahhir fakihler arasında bu meseleler hususunda farklı değerlendirmeler görülmektedir. Araştırmanın amacı, Şâfiî mezhebinde fetvaya kaynaklık eden temel eserler arasında bulunan Tuhfetu’l-muhtâc, Nihâyetu’l-muhtâc, Fethu’l-Vehhâb ve Muğni’l-muhtâc gibi eserlerin metnini teşkil eden Minhâcü’t-tâlibîn’de zayıf olarak nitelendirilmemiş bazı meseleleri ortaya çıkarmaktır. Araştırma yöntemi olarak, Şafiî mezhebine dair klasik eserler temel alınmış literatür taraması yöntemiyle mevcut veriler değerlendirilmiştir. Bu çalışma, Şâfiî mezhebiyle ilgili görüşlerin tespitinde daha titiz davranılmasının gerekliliğini göstermiş, ayrıca şerh ve haşiye literatürüne başvurmanın önemini ortaya koymuştur. Çalışmada belirtilen on altı mesele, doküman analizi yöntemiyle incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Şâfiî Mezhebi , Nevevî , Minhâcü’t-tâlibîn , Sahih , Zayıf

Some Opinions Described as ‘Ṣaḥīḥ’ in Nawawī's al-Minhāj Being Evaluated as ‘Weak’ by Later Jurists

Öz

The Shāfi‘ī school of jurisprudence became quite rich in terms of internal opinions during its founding period. With the proliferation of school sources, the number of school opinions increased and became scattered. This necessitated their systematization. This requirement was fulfilled during the school's period of maturation. During this period, the school's opinions were examined. The task of bringing together the various schools within the school and sifting through them in accordance with the principles of fiqh was undertaken by Imam Rāfi‘ī (d. 623/1236) and Imam Nawawī (d. 676/1277), known in the Shāfi‘ī school as “the two sheikhs.” This sifting activity, in which Imam Rāfi‘i carried the tankīh studies to a certain point, and Nawawī took them further, was referred to in the literature as the “first period of refinement/selection” (H. 505-676). After this first period of refinement, the Shāfi‘ī school underwent a second review by Ibn Hajar al-Haytamī (d. 974/1567) and Shamsuddīn al-Ramlī (d. 1004/1596) and thus experienced its “second period of refinement/selection (H. 676-1004). Imam Nawawī was one of the important figures of the Shāfi‘ī school's first period of refinement, and he made a significant contribution to the codification of the school by refining its ‘valid’ and ‘weak’ opinions. He crowned these efforts with his work Minhāj al- ṭālibīn. Later Shāfi‘ī jurists based their own works on this book and largely relied on it for their fatwas. However, the work titled Minhāj has also been affected by the fact that humans are creatures prone to forgetfulness and error by nature. Just as Nawawī subjected the works written before him to correction, the Shāfi‘ī scholars who came after him also corrected his works. In Minhāj, the strong and weak opinions of Imam Muhammad ibn Idris al-Shāfi‘ī (d. 204/820) are expressed in specific terms. The terms al-azhar, al-mashhūr, al-qadīm, al-jadīd, fī qawlin, fī qawlin qadīm, fī qawlin ka‑dhā, wa’l‑qawlān, and wa’l‑aqwāl represent Imam Shāfiʿī's opinions, while the terms al‑aṣaḥḥ, al-ṣaḥīḥ, qīla, fī wajhin, wa’l-wajhān, and wa’l-awjuh are used to represent the views of his companions. In Minhāj, it is generally accepted that the views expressed by the terms el-azhar, al-mashhūr, al‑aṣaḥḥ, al-ṣaḥīḥ, and al-madhhab are the authoritative views of the school of thought. In contrast, it has been stated that the views expressed by the terms “fī qawlin,” “kedhā qīla,” “qīla,” and “fī qawlin” are considered weak. However, later Shāfi‘ī jurists in Minhāj identified the existence of weak opinions that were not described as weak opinions of the school and were not characterized by the terms qīla and fī qawlin. Sixteen issues in Imam Nawawī's Minhāj are not characterized by the terms kīle and fī kavlin, but are considered weak opinions by later Shāfi‘ī jurists. However, there is no complete consensus among the jurists of the school regarding the weakness of these opinions that are not characterized by the terms qīla and fī qawlin in Minhāj. Later jurists such as Ibn Hajar al-Haytamī and Shamsuddin al-Ramlī have differing opinions on these issues. This study aims to examine the texts of Tuhfat al-muḥtāj, Nihāyat al-muḥtāj, Fatḥ al-Wahhāb, and Mughnī al-muḥtāj, which are among the fundamental works that serve as sources for fatwas in the Shāfi‘ī school of jurisprudence. As a research method, existing data was evaluated using a literature review method based on classical works on the Shāfi‘ī school of thought. This study demonstrated the need for greater rigor in identifying views related to the Shāfi‘ī school of thought and highlighted the importance of referring to the literature of commentaries and marginal notes. The sixteen issues mentioned in the study were examined using the document analysis method.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Shāfi‘ī Madhhab , Nawawī , Minhāj al-ṭālibīn , Ṣaḥīḥ , Weak

Kaynakça

• ‘Ayderus, Salih b. Ahmed b. Salim. eş-Şâfi‘iyyetu fî beyâni ıstılahâti’ş-Şâfi‘iyye. Endonezya (Malanc): Matba‘atu’l-Hacûn, 1414.
• Ali Cuma, Muhammed. el-Medhal ila diraseti’l-mezahibi’l-fıkhiyye. Kahire: Dâru’s-Selâm, 4. Basım, 1433/2012.
• Beyhakî, Ebû Bekir. Süneni’l-Beyhakî el-kübrâ. thk. Muhammed Abdulkadir ‘Atâ. Mekke: Mektebetu Dâri’l-Bâz, 1414/1994.
• Beyhakî, Ebû Bekir. Şu‘abu’l-îmân. thk. Abdu’l-Ali - Abdulhamid Hâmid. Riyad: Mektebetu’r-Rüşd, 1423/2003.
• Büceyrimî, Süleyman b. Muhammed b. Ömer. Tuhfetu’l-habîb ‘ale şerhi’l-Hatîb (Büceyrimî ‘ale’l-Hatîb). Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1417/1996.
• Cürcanî, Ali b. Seyyid eş-Şerif. Mu‘cemu’t-ta‘rifâ’t. thk. Muhammed Sıddık el-Minşâvî. Kahire: Dâru’l-Fazîle, ts.
• Dimyâtî, Ebû Bekr es-Seyyid Muhammed Şetta. İânetu’t-tâlibin. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2002.
• Duman, Soner. “Nevevî’nin Şâfiî Fürû-i Fıkıh Literatürünü Dönüştüren Eserleri”. İslam İlim Geleneğinde Nevevî. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM), 2022.
• Ebû Dâvud, Süleyman b. el-Eş‘as. Süneni Ebi Dâvud. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-Arabî, ts.
• Endûnisî, Abdükadir b. Abdülmütalib el-Mendeylî. el-Hazâinü’s-seniyye min meşâhîri’l-kütübi’l-fıkhiyetti li eimetine’l-fükahâi’ş-Şâfîîyye. thk. Abdülaziz b. es-Sâyib. Beyrut: Müessetü’r-Risâle Nâşirûn, 1424/2004.
• Ensârî, Ebû Yahya Zekariyâ b. Muhammed b. Ahmed b. Zekeriyya. Fethu’l-Vehhâb bi-şerhi Menheci’t-tullâb. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1998.
• Ensârî, Ebû Yahya Zekariyâ b. Muhammed b. Ahmed b. Zekeriyya. thk. Muhammed Abdulkadir Atâ. el-ğuraru’l-behiyye fî şerhi’l-Behceti’l-Verdiyye. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1418/1997.
• Hafnâvî, Muhammed İbrahim. el-Fethu’l-mubîn fî ta‘rîfi müstalahâti’l-Fükahâ ve’l-Usûliyyîn. Kahire: Dâru’s-Selâm, 3. Baskı, 1430/2009.
• Hâkim, Muhammed b. Abdillah. el-Müstedrak ‘ale’s-Sahiheyn. thk. Mustafa Abdulkadir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1990.
• Heytemî, Ahmed b. Muhammed İbn Hacer. el-Fetâvâ’l-Kubrâ’l-Fıkhiyye. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Heytemî, Şehâbüddîn Ahmed b. Muhammed İbn Hacer. Tuhfetu’l-muhtâc fi şerhi’l-Minhâc. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Hubeyşî, Fehd Abdullah. el-Medhal ilâ mezhebi’ş-Şâfiiyyeti. Ebu Dabî: Mektebetu ‘Ayni’l-Câmi‘a, 2005.
• Kandemir, M. Yaşar. “Nevevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/45-49. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
• Kavâsimî, Ekrem Yusuf Ömer. el-Medhal ila mezhebil-İmâmi’ş-Şâfiî. Ürdün: Dâru’n-Nefâis, 1423/2003.
• Kürdî, Muhammed b. Süleymân el-Medenî. el-Fevâidü’l-Medeniye fî beyâni men yüftâ bi kavlihî mine’s-sâdeti’ş-Şâfîiyye. thk. Bessâm Abdülvehhab el-Câbî. Lübnan: Dâru’l-Cefan ve’l- Câbî, 2011.
• Ma‘luf, Levis. el-Müncid. Beyrut: el-Kêsulikiyye, 13.Basım, 1952.
• Mustafa, İbrahim. vd. el Mu’cemu’l-vasît. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1989.
• Nas, Taha. “Şafiî Mezhebinin Temel Kavramlarından “Kavl” ve İlgili Istılahların Kullanımı ve İşlevi”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2021), 53-78.
• Nas, Taha. “Şâfiî Mezhebinde “Tarîk” Kavramının Kullanımı ve İşlevi”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/1 (2022), 63-88.
• Nergis, Murat. Şâfiî Mezhebinde Fetvâ Usûlü. Siirt: Siirt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
• Nevevî, Ebû Zekeriyâ Muhyiddin Yahya b. Şeref. Ravdatü’t-tâlibîn. Beyrut: Mektebu’l-İslâm, 1405.
• Nevevî, Ebû Zekeriyâ Yahya b. Şeref. Kitâbu’t-Tahkîk. thk. Âdil Abdu’l-Mevcûd – Ali Muavvad. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, 1992.
• Nevevî, Ebû Zekeriyâ Yahya b. Şeref. Minhâcu’t-tâlibîn ve ‘umdetu’l-müftîn. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, ts.
• Nevevî, Ebû Zekeriyya Muhyiddin Yahya b. Şeref. el-Mecmû‘ şerhu’l-Mühezzeb. thk. Muhammed Necib el-Mutî'. Cidde: Mektebetu’l-İrşad, ts.
• Okuyucu, Nail (ed.). İslam İlim Geleneğinde Nevevî. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM), 2022.
• Remlî, Şemseddin Muhammed b. Ebi’l-Abbas. Nihayetu’l-muhtâc ilâ şerhi’l-Minhâc. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1404/1984.
• Sekkaf, Alevî b. Ahmed b. Abdirrahman. el-Fevâidu’l-Mekkiyye fîmâ yehtecuhu talabetu’ş-Şafi‘iyye. Yemen: Merkezu’n-Nûr li’d-Dirâseti ve’l-Ebhâs, ts.
• Sizgen, İbrahim. “Şâfi’î Mezhebinin Teşekkül Evreleri”. Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/2 (2018), 125-154.
• Şâfiî, Muhammed İdris. Cimâ‘u’l-‘ilm, thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kâhire: Mektebetu İbn Teymiyye, ts.
• Şâfiî, Muhammed İdris. el-Ümm. thk. Rıfat Fevzî Abdulmuttalib. Mısır: Dâru’l-Vefâ, 1422/2001.
• Şâfiî, Muhammed İdris. er-Risâle. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Mısır: Mustafa el-Bâbî el-Halebî Matbaası, 1357/1938.
• Şirbînî, Hatib. Muğni’l-muhtâc ilâ ma‘rifeti ma‘ânî elfâzi’l-Minhâc. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Şirvânî, Abdulhamid - Ahmed b. Kâsım el- ‘Abbâdî. Havaşî ale Tuhfetu’l-muhtâc fi şerhi’l-Minhâc li İbni Hacer el-Heytemî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• Şümeyletu’l-Ehdel, Ahmed Meykarî. Süllemü’l-müt‘allimi’l-muhtâc ilâ ma‘rifeti rumûzi’l-Minhâc (Minhâcü’t-tâlibîn ile birlikte). thk. İsmail Osman Zeyn. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 1426/2005.
• Zâfîrî, Meryem Muhammed Sâlih. Müstelehâtü’l-mezâhibi’l-fıkhiyye. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1422/2002.
• Zehra, Muhammed. eş-Şafiî hayatuhû ve ‘asruhû ve ârâuhû ve fıkhuhû. Mısır: Dâru’l-Fikr, 1978.