Ferrî'nin Farsça Bir Kasidesinin Tercüme ve İzahı

Yıl 2025, Sayı: 22, 1 - 39, 31.12.2025

Uğur Boran

https://doi.org/10.52886/ilak.1749082

Öz

Bu çalışma, XVIII. yüzyılın ikinci yarısının başlarında Tatarpazarcık'ta dünyaya gelen ve 1805 yılında vefat eden şair Ferrî'nin Türkçe Divan'ı içerisinde yer alan ancak bugüne kadar müstakil bir çalışmaya konu olmamış 43 beyitlik Farsça kasideyi ele almaktadır. Asıl adı Mehmed olan Ferrî’nin ailesi hakkında kısıtlı bilgi bulunmakla birlikte, dönemin önemli isimlerinden olan ve İran edebiyatına olan vukufiyeti sayesinde çok sayıda öğrenci yetiştiren Hoca Neş'et'in öğrencisi olduğu bilinmektedir. Kaynaklar, Ferrî'nin pek çok memuriyette görev yaptığına değinmektedir. Ünlü biyograf İbnü'l-Emin, Ferrî için "şâir-i mâhir geçinen eşhâsın pek çoğundan daha güzel sözler söylemiştir" yargısında bulunur. Ferrî'nin şimdiye kadar tespit edilebilen tek eseri olan Divan'ı, toplam on iki aruz kalıbı ve hemen bütün nazım şekillerini içermektedir. Divan'da iki yüz adet gazele mukabil on adet kaside ve yirmi beş adet nazire bulunmaktadır. Ayrıca Divan'ın sonunda oldukça müstehcen bir dille yazılmış "Hikâye-i Manzûme el-Mulakkab bi-Mekr-i Acîb" başlıklı 149 beyitlik bir mesnevi yer almaktadır. Divan; 1'i kaside, 1'i terci-bend, 4'ü gazel, 1'i tahmis ve 1'i tesdis olmak üzere toplam sekiz Farsça manzume ihtiva etmektedir. Bu çalışmada, Divan'ın ilk manzumesi olan 43 beyitlik Farsça kasidenin tercüme ve izahı sunulmaktadır. Aruzun fâilâtun fâilâtun fâilâtun fâilun kalıbıyla yazılan bu kaside tevhid-na῾t nazım türünde kaleme alınmıştır. Mücerred kâfiye kullanılmış olup kâfiye harfi -â’dır. Redif ise -yı men’dir. Birkaç yer dışında vezin genel olarak iyi kullanılmıştır. Kasidede klasik Fars ve Türk şiirinin müşterek mazmun dünyasını yer yer orijinal imajlarla yansıtan bir yapı görülmektedir. Özellikle tevhid bahsindeki beytin anlamına eklemlenen yoğun tasavvufî katman dikkat çekicidir. Kasidede klasik kaside tertibi görülmez. Tevhid bahsini içeren ilk 14 beyit, tasavvufî yaklaşımın yoğun olarak hissedildiği ve okurunu, beyitleri bu perspektiften yorumlamaya zorlayan bir örüntü sunar. 15 ila 19. beyitler ehl-i beyt sevgisine dairdir. 20. beyit tecdîd-i matladır. 21 ila 27. beyitler yedi beyitten oluşan bir gazeldir (tegazzül). Gazelde türün gerektirdiği âşıkâne tavır, kasidenin kutsal havasını bozmayacak ağırbaşlı bir şûhluktadır. 28 ve 29. beyitler Örfî-i Şîrâzî’nin bir kasidesinden iktibastır. 30. beyitle başlayan na῾t, 43. beyitte sonlanır. İzahat yapılırken yoruma öncelikli katkısı olduğu düşünülen kelimelerin sözlük anlamları üzerinde kısaca durulmuş ve gerekli görüldüğünde beytin çağrışım alanındaki yeri ortaya koyulmaya gayret edilmiştir. Fars ve Türk şairlerinin konuya ilişkin beyitleri yer yer tanık olarak kullanılarak hem yorumun güçlendirilmesi hem de metnin klasik şiir geleneği içerisinde orijinal imajlar sunup sunmadığı gösterilmeye çalışılmıştır. İncelenen Farsça kaside, Mevlana Müzesi Kütüphanesi’ndeki nüshada (MM) 3b–5a; İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi’ndeki nüshada (NE) ise 2a–3a varakları arasındadır. MM nüshasında kasidenin bulunduğu 3b-4a varaklarındaki kısmi tahrifat nedeniyle bazı yerler okunamaz durumdayken NE nüshasının bu açıdan daha iyi durumda olduğu söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

Ferrî , Farsça Kaside , Tevhid , Nat , Tasavvuf

Translation and Explanation of a Persian Qasida by Ferrī

Öz

This study presents the first dedicated and comprehensive analysis of a 43-couplet Persian qasida (panegyric) found within the Turkish Divan of Ferrī (d. 1805), a prominent 18th-century poet born in Tatarpazarcık. Although limited information is available about the family of Ferrî, whose real name was Mehmed, it is known that he was a student of Hoca Neş'et, a prominent figure of the time who trained numerous students thanks to his expertise in Persian literature. Historical sources indicate that Ferrī served in various administrative and bureaucratic positions throughout his life. The esteemed biographer İbnu'l-Emin emphasized Ferrī’s literary merit, asserting that he produced "finer and more eloquent verses than many who were merely considered master poets" in his era. The Divan, which stands as Ferrī's only known extant work to date, showcases a remarkable technical diversity, employing twelve different prosodic meters (aruz) and encompassing almost all major classical verse forms. This collection includes ten qasidas and twenty-five nazires (parallel poems) alongside two hundred ghazals. Notably, the Divan concludes with a 149-couplet mathnawi titled "Hikāye-i Manzūme el-Mulakkab bi-Mekr-i Acīb," which is distinguished by its highly explicit and unconventional language. Furthermore, the work contains eight distinct Persian poems, consisting of one qasida, one tarji-band, four ghazals, one tahmis, and one tesdis. This article provides a rigorous translation and an in-depth philological commentary of the 43-couplet Persian qasida, which functions as the inaugural poem of the Divan. Composed in the fāilātun fāilātun fāilātun fāilun meter, the poem belongs to the tawhid-na῾t genre. The poem utilizes a mujarred rhyme scheme with the rhyme letter ‘-ā’ and the radif ‘-yı men’, demonstrating a sophisticated command of Persian prosody despite minor irregularities. The qasida reflects the shared metaphorical and imagistic world of classical Persian and Turkish literary traditions, while occasionally introducing highly original imagery. A significant aspect of the work is the dense, mystical (Sufi) layering embedded within the tawhid section, which requires a nuanced hermeneutical approach. Structurally, the poem deviates from the traditional qasida form; the first 14 couplets focus on mystical unity, followed by verses (15–19) expressing profound devotion to the Ahl al-Bayt. After a tajdid-i matla (renewal of the opening) at couplet 20. Verses 21 to 27 form a seven-verse ghazal (tegazzül). The ghazal exhibits the amorous tone required by the genre, with a dignified playfulness that does not disrupt the sacred atmosphere of the qasida. Verses 28 and 29 are excerpts from a qasida by Orfi-i Shirazi. The eulogy, beginning with verse 30, concludes with verse 43. In the explanation, the dictionary meanings of words considered to be of primary importance in the interpretation have been briefly discussed, and where necessary, an attempt has been made to clarify the contextual meaning of the verse. Verses from Persian and Turkish poets on the subject have been used as evidence in places, both to strengthen the interpretation and to show whether the text presents original imagery within the classical poetic tradition. The Persian qasida examined is found between folios 3b–5a in the Mevlana Museum Library copy (MM) and between folios 2a–3a in the Istanbul University Rare Books Library copy (NE). While some parts of the 3b-4a folios in the MM copy are illegible due to partial falsification, the NE copy can be said to be in better condition in this respect.

Anahtar Kelimeler

Ferrî , Persian Qasida , Tawhid , Nat , Sufism

Kaynakça

• Afîfî, Rahîm. Ferhengnâme-i Şiʿrî. 3 Cilt. Tahran: Surûş, 1391.
• Ahterî, Muslihuddin Mustafa. Ahterî-i Kebîr. İstanbul: Hurşid Matbaası, 1311.
• Alp, Ali Rıza. Büyük Osmanlı Lugatı. 4 Cilt. İstanbul: Türk-Ar, 1957.
• Âşık Paşa. Garib-nâme. haz. Kemal Yavuz. 4 Cilt. İstanbul: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları, 2000.
• Attâr, Ferîdüddîn. İlâhînâme. tsh. Helmutt Ritter. İstanbul: Matbaa-i Maârif, 1940.
• Attâr, Ferîdüddîn. Kitâb-ı Mantıku’t-Tayr. Paris: y.y., 1857.
• Bâkî. Bâkî Dîvânı. haz. Sabahattin Küçük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
• Belîğ, İsmail. Nuhbetü’l-Âsâr li-Zeyli Zübdeti’l-eşʿâr. haz. A. Abdülkadiroğlu. Ankara: AKM Yayınları, 2009.
• Bilgegil, M. Kaya. Edebiyat Bilgi ve Teorileri (Belâgât). İstanbul: Enderun Kitabevi, 1989.
• Bilkan, Ali Fuat. Osmanlı Zihniyetinin Oluşumu – Kuruluş Döneminde Telif ve Tercüme. İstanbul: İletişim Yayınları, 2018.
• Black, Winston. “I will add what the Arab taught: Constantine the African in Northern European Medical Verse”. Herbs and Healers from the Ancient Mediterranean Through the Medieval West. ed. Anne Van Arsdall vd. 153-185. New York: Routledge, 2012.
• Ceyhan, Semih. “Tecrid”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 40/248-249. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Çeltik, Halil. Ömer Ferit Kam ve Âsâr-ı Edebiye Tedkikatı. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1997.
• Enverî, Hasan. Ferheng-i Kinâyât-ı Sohen. 2 Cilt. Tahran: y.y., 2005.
• Ferec baʿd eş-Şidde (İnceleme – Metin). haz. György Hazai, Andreas Tietze. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2017.
• Fîrûzâbâdî. el-Kâmûsu’l-muhît. Beyrut: Dâru’l-kitâbi’l-Arabî, 2008.
• Hâce Nasîruddîn Tûsî. Şerh-i Semeret-i Batlamyûs der ahkâm-i nücûm. thk. Celîl Ahavân Zencânî. Tahran: Âyîne-i Mîrâs, 2019.
• İbn Fâris. Muʿcemu makâyîsi’l-luga. nşr. İbrahim Şemseddin. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 2011.
• İbrahim bin Abdullah. Alâ’im-i Cerrâhîn – Cerrâhnâme. haz. Mehmet Gürlek. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2016.
• İbrahim Cûdî Efendi. Lügat-ı Cûdî. haz. İsmail Parlatır vd. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2006.
• Kara, İhsan. Tasavvuf Istılahları Literatürü ve Seyyid Mustafa Râsim Efendi’nin Istılâhât-ı İnsân-ı Kâmil’i. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2003.
• Kâşânî, Abdürrezzâk. Tasavvuf Sözlüğü Letâifu’l-a’lâm fî işarâtı ehli’l-ilhâm. Çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 2015.
• Kaya, Bayram Ali. Azmî-Zâde Hâletî Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Dîvânı’nın Tenkidli Metni. Edirne: Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1996.
• Konuk, Ahmet Avni. Mesnevî-i Şerîf Şerhi. haz. Selçuk Eraydın - Mustafa Tahralı. 12 Cilt. İstanbul: Kitabevi, 2008. Kuşeyrî. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye. thk. Abdülhalîm Mahmûd. Kahire: y.y., 1989.
• Mahmûd-ı Şebüsterî. Gülşen-i Râz. thk. Samed Muvahhid. Tahran: Kitâbhâne-i Tahûrî, 1368.
• Mehmed Murâd Nakşibendî. Şerh-i Kasâid-i Mevlânâ Şevket. İstanbul: y.y., 1291.
• Muhyiddin İbnü’l-Arabî. Fusûsü’l-Hikem-Tercüme ve Şerhi. çev. A. Avni Konuk. 4 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
• Münâvî. Feyzü’l-kadîr Şerhu’l-Câmiʿi’s-Sagîr min ehâdîsi’l-beşîri’n-nezîr. nşr. Ahmed Abdüsselâm. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 2018.
• Mütercim Âsım Efendi. Burhân-ı Katı. haz. Mürsel Öztürk - Derya Örs. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2009. Nâcî, Muallim. Lugat-ı Nâcî. İstanbul: Asır Matbaası, 1890.
• Nedîm. Nedîm Dîvânı. haz. Abdülbâki Gölpınarlı. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 2015.
• Olgun, Tahir. Divan Edebiyatının Bazı Beyitlerinin İzahına Dair – Edebî Mektuplar. Ankara: Akçağ Yayınları, 1995.
• Onay, Ahmet Talât. Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar. haz. Cemal Kurnaz. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1996.
• Özkan, İsmail Hakkı. “Zencir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 44/255-256. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Pendergrast, Mark. Mirror Mirror – A History of the Human Love Affair with Reflection. New York: Basic Books, 2003.
• Sâib-i Tebrîzî. Dîvân-ı Sâib-i Tebrîzî. nşr. Muhammed Kahramân. 8 Cilt. Tahran: Şeriket-i İntişârât-ı İlmî ve Ferhengî, 1365.
• Secâdî, Seyyid Cafer. Ferheng-i Istılâhât u Taʿbîrât-ı İrfânî. Tahran: Kitâbhâne-i Millî-yi Îrân, 1383.
• Steingass, F. A Comprehensive Persian - English Dictionary. London: Routledge and Keagen Paul, 1963.
• Sûdî-i Bosnevî. Şerh-i Dîvân-ı Hâfız. haz. İbrahim Kaya. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2020.
• Şemseddin Sâmî. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdâm Matbaası, 1317.
• Şentürk, Ahmet Atillâ. Osmanlı Şiiri Antolojisi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2006.
• Şentürk, Ahmet Atillâ. Osmanlı Şiiri Kılavuzu. 8 Cilt. İstanbul: OSEDAM, 2016-2025.
• Şeyhülislâm Ebû İshakzâde İshak Efendi. el-İstişfâ fî Tercemeti’ş-Şifâ - Şifâ-i Şerîf Tercümesi. haz. Fakirullah Yıldız. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2024.
• Şuûrî Hasan Efendi. Lisânü’l-Acem - Ferheng-i Şuûrî. haz. Ozan Yılmaz. 4 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
• Şükûn, Ziya. Farsça-Türkçe Lûgat – Gencîne-i Güftâr – Ferheng-i Ziyâ. 3. Cilt. İstanbul: Maarif Matbaası, 1984. Tarlan, Ali Nihat. Fuzûlî Divanı Şerhi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2005.
• Tehânevî. Mevsûʿatu Keşşâfi Istılâhâti’l-fünûn ve’l-ulûm. thk. Ali Dahrûc. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lubnân, 1996.
• Tokâdî Mustafa Efendi. Tahbîzü’l-Mathûn – El-Kânûn fi’t-Tıb Tercümesi. haz. Mustafa Koç vd. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2018.
• Tolasa, Harun. Ahmed Paşa’nın Şiir Dünyası. Ankara: Sevinç Matbaası, 1973.
• Uludağ, Süleyman. “Mücerred”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 31/446-447. İstanbul: TDV Yayınları, 2020.
• Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005.
• Vankulu Mehmed Efendi. Vankulu Lügati. haz. Mustafa Koç - Eyyüp Tanrıverdi. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.
• Zenker, J. Theodor. Türkisch – Arabisch – Persisches Handwörterbuch. Leipzig: Wilhelm Engelmann, 1866.