Aile İçi Çatışmaların Çözümünde İslami Aile Arabuluculuğuna Duyulan İhtiyaç: Aile ve Dinî Rehberlik Bürolarına Yapılan Başvuruların Analizi

Öz

İslam aile hukukundaki tahkim yönteminde üçüncü taraflara verilen ıslah görevi modern dönemde arabuluculuk uygulamasına tekabül etmektedir. Kur’an’da akrabalara atfedilen bu görev zamanla yerini aile dışındaki kişilere ya da kurumlara bırakmıştır. Türkiye’de imam, müftü, vaiz gibi din görevlilerinden anlaşmazlık yaşayan taraflar arasında arabuluculuk yapması istenmektedir. Nitekim 2003 yılında il müftülükleri bünyesinde açılan Aile ve Dinî Rehberlik Büroları’na gelen soru ve talepler, ailevi uyuşmazlıklarda müftülüklerin halk nezdinde arabuluculuk merkezi olarak görüldüğünü göstermektedir. ADRB’ye yapılan başvurular arasında aile ve evlilik kategorisinde yer alan sorular incelendiğinde aile içi iletişim sorunları, ebeveyn-çocuk çatışması, aile içi şiddet, ekonomik sıkıntılar, aldatma, boşanma gibi durumlarda insanların müftülüklere yöneldiği görülmektedir. Ailevî problemleri olan kişilerin müftülüklere başvurmasının sebebi sadece meselenin dinî hükmünü öğrenmek değil, aynı zamanda aile fertleriyle aralarındaki anlaşmazlığın giderilmesinde bir din görevlisinden yardım talebinde bulunmaktır. Bu durum insanların ailevi sorunlarıyla baş etme sürecinde din ve hayat görüşlerine uygun şekilde bir yardım ve desteğe ihtiyaç duyduğunu göstermektedir. Sarih ya da kinayeli boşama lafızlarının kullanılması, farklı cinsel birliktelik istekleri ya da cinsel ilişkiden kaçınma gibi ailevî anlaşmazlıklarda inançlı bireyler İslam’ın sınırlarını ihlal etme endişesi taşımaktadır. Bu noktada çözüm sürecinin fıkıh bilgisine sahip bir arabulucu tarafından yönetilmesi dini hükümlere riayet etme noktasında büyük önem arz etmektedir. Nitekim aile içi çatışmaların çözümünde İslami bir kurum olan bu bürolara yönelen insanların kayda değer düzeyde olması, toplumda İslami aile arabuluculuğuna ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir. Bu çalışmada, araştırma kapsamında elde edilen ADRB’nin 2022 yılına ait Türkiye geneli verileri ile 2023-2025 yıllarına ait İstanbul özelindeki verileri ele alınmış ve danışanların başvurularında dile getirdikleri sorunlar içerik analizine tabi tutularak titizlikle incelenmiştir. Bu kapsamda, bireylerin bir hakem ya da uzlaştırıcının müdahalesine duydukları açık veya örtük ihtiyaçlar, aile arabuluculuğuna işaret eden anahtar ifadeler üzerinden analiz edilmiştir. İlk olarak yapılan görüşmelerde doğrudan “arabuluculuk”, “uzlaştırma”, “sulh”, “hakemlik” gibi ifadeler kullanılıp kullanılmadığı araştırılmıştır. Alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemlerine dair toplumda aşinalığın bulunmadığı dikkate alınarak, doğrudan bu kavramlar kullanılmamakla beraber üçüncü bir kişiden yardım ve destek talepleri içeren görüşmeler bu minvalde değerlendirilmiştir. Zira aile içinde yaşadığı anlaşmazlığı gidermek ya da boşanma kararının İslam hukukuna uygun olup olmadığını sormak üzere tek başına ya da eşiyle birlikte büroya gelen kişiler aslında aralarında arabuluculuk yapılmasını istemektedir. ADRB’nin çalışma yönergesinde belirtilen aile bütünlüğünü koruma misyonu, aile arabuluculuğunun temel hedeflerinden biridir. Dolayısıyla bu bürolarda çalışan personellerin aile arabuluculuğu yapabilmesi hem kurumsal misyonun daha etkin bir şekilde gerçekleştirilmesine hizmet edecek hem de aile içi çatışmaların barışçıl yollarla çözülmesine destek olacaktır. Halihazırda bürolardaki din görevlileri tarafından yürütülen gayri resmî arabuluculuk faaliyetlerini profesyonel bir yapıya dönüştürmek adına Adalet Bakanlığı ve Diyanet İşleri Başkanlığı arasında bir iş birliği yapılabilir. Bu iş birliği kapsamında yapılacak protokolle ADRB personellerine aile arabuluculuğu eğitimi verilebilir. Meslekî eğitimler verildikten ve yeterli alt yapı hazırlandıktan sonra müftülüklerin bünyesinde müstakil Aile Arabuluculuğu Büroları kurulması bu hizmetin daha sistematik ve kurumsal bir şekilde yürütülmesine katkı sunacaktır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Aile
• Evlilik
• Aile Arabuluculuğu
• Aile ve Dinî Rehberlik Büroları

The Need For Islamic Family Mediation In Resolving Domestic Conflicts: An Analysis Of Applications To Family And Religious Guidance Bureaus

Öz

The responsibility of reform (islah) assigned to third parties in the Islamic family arbitration (taḥkīm) corresponds to modern mediation practices. This responsibility, which the Qur’an originally assigned to relatives, has gradually evolved, transferred to individuals or institutions beyond the family. In Türkiye, religious authorities such as imams, muftis, and preachers are often asked to mediate disputes. The questions and requests directed to the Family and Religious Guidance Bureaus (ADRB; abbreviation of “Aile ve Dini Rehberlik Büroları” in Turkish), which were established under provincial mufti offices in 2003, show that these offices are regarded by the public as mediation centres to resolve family disputes. This study examines the inquiries within the family and marriage category submitted to the ADRB, which reveals that individuals turn to mufti offices in cases such as domestic communication problems, parent-child conflicts, domestic violence, economic hardships, infidelity, and divorce. The reason individuals experiencing family problems apply to the mufti is not only to obtain the religious ruling on the matter, but also to seek assistance from a religious official in resolving disputes among family members. This demonstrates that people seek support in addressing family issues in a way that aligns with their religious beliefs and worldview. At this point, it is very important that mediators who manage the resolution process know Islamic law (fiqh) to make sure religious rules are enforced. The significant number of individuals seeking assistance from these bureaus, which function as Islamic institutions, to resolve domestic conflicts demonstrates a clear social demand for Islamic family mediation. In this study, nationwide data from ADRB for 2022, along with specific data from Istanbul for 2023 to 2025, were examined. The issues raised by applicants were carefully examined using content analysis. The study systematically analyzed both clear and hidden signs that people sought help from an arbitrator or mediator by analyzing key phrases reflecting a need for family mediation. Initially, the consultations were examined to determine whether expressions like “mediation, “reconciliation,”, “settlement,” or “arbitration” were used. Since most individuals are unfamiliar with alternative dispute resolution methods, seeking assistance from a third party was also included, even if these expressions were not mentioned. In fact, individuals who visit the bureaus, either alone or with their spouses, to resolve family problems or to seek guidance on the permissibility of divorce in Islam, are basically seeking for mediation services. The mission of maintaining family integrity, as outlined in the ADRB’s operational guidelines, is among the core objectives of family mediation. Therefore, empowering personnel in these bureaus to conduct family mediation would not only advance the institutional mission but also facilitate the peaceful resolution of domestic disputes. To transform the informal mediation activities currently conducted by religious officials into a professional structure, a collaboration can be established between the Ministry of Justice and the Presidency of Religious Affairs. Within the framework of this cooperation, a protocol could be signed to provide family mediation training to ADRB personnel. Once vocational training has been completed and the necessary infrastructure has been established, the establishment of independent Family Mediation Bureaus within mufti offices would contribute to a more systematic and institutionalized delivery of this service.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Family
• Marriage
• Family Mediation
• Family and Religious Guidance Offices

Kaynakça

1. Akgündüz, Ahmet. “Hakem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/171-173. İstanbul: TDV Yayınları, 1997. https://islamansiklopedisi.org.tr/hakem
2. Altaş, Nurullah. “Dini Danışmanlığın Teorik Temelleri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (AÜİFD) 41 (2000), 326-350.
3. Alūsī, Ebu’l-Faḍl Şihābe’d-Dīn es-Seyyid Maḥmūd el-. Rūhu’l-meʿānī fī tefsīri’l-Ḳur’āni’l-ʿAzīm ve sebʿi’l-mes̠ānī. Beyrut: Dāru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1994. https://shamela.ws/book/22835/1047#p1
4. Angare, Angare Hısseın. Fransız ve Türk Hukuk Sistemlerinde Aile Arabuluculuğu. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
5. Angın, Yasemin - Altaş, Nurullah. “Aile ve Dini Rehberlik Bürosu Görevlilerinin Karşılaştıkları Psikososyal Sorunlara Yaklaşımlarının Dini Danışmanlık ve Rehberlik Açısından Değerlendirilmesi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/2 (2018), 75-93. https://doi.org/https://doi.org/10.30627/cuilah.433365
6. Aybey, Salih. “Boşanma Sorunlarında Dini Danışmanlık ve Rehberlik: Diyanet İşleri Başkanlığı Örneği”. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 15/59 (2016), 1447-1465. https://doi.org/https://doi.org/10.17755/esosder.263246
7. Aybey, Salih. “Dini Danışmanlık Bağlamında Aile ve Dini Rehberlik Büroları”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/2 (Aralık 2015), 137-152. https://izlik.org/JA47MX49WB
8. Balıkçı, Ayşe Betül. “Aile ve Manevi Destek Hizmetlerinin Fonksiyonları Üzerine Nitel Bir Çözümleme”. İlahiyat 14 (Haziran 2025), 137-157. https://doi.org/https://doi.org/10.62188/ilahiyat.1431274

9. Dadaş, Mustafa Bülent. “Kuruluşundan Günümüze Din İşleri Yüksek Kurulu’nun Fetva Siyaseti”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi (TALİD) 13/25-26 (2015), 37-74. https://izlik.org/JA43MM75WA
10. Demircan, Ali Rıza. İslam’a Göre Cinsel Hayat. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2014. https://www.hiperkitap.com/viewer/index?pageNumber=282&b=4e7705a3-a28f-11eb-a474-000c296fffd8
11. DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. Din Hizmetleri Raporu, 2022. Erişim 13 Eylül 2025. https://dinhizmetleri.diyanet.gov.tr/Documents/2022%20Din%20Hizmetleri%20Raporu.pdf
12. DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. Diyanet Aile Çalışmaları. Erişim 28 Ağustos 2025. https://yayin.diyanet.gov.tr/File/Download?path=3104_1.pdf&id=3104
13. Diyanet İşleri Başkanlığı Hukuk Müşavirliği. “Aile ve Dinî Rehberlik Büro veya Merkezleri Çalışma Yönergesi”. Erişim 03 Eylül 2025. https://hukukmusavirligi.diyanet.gov.tr/Documents/DİYANET%20İŞLERİ%20BAŞKANLIĞI%20AİLE%20VE%20DİNİ%20REHBERLİK%20BÜRO%20VEYA%20MERKEZLERİ%20ÇALIŞMA%20YÖNERGESİ.pdf
14. Ebu Dāvud, Süleyman b. el-Eşʿas b. İsḥāk b. Beşīr b. Şidād b. ʿAmr el-Ezdī es-Sicistānī. Sünenü Ebi Dāvud. thk. Muḥammed Muḥyiddīn ʿAbdi’l-Ḥamīd. 4 Cilt. Beyrut: Mektebetu’l-ʿAṣrıyye, ts. https://shamela.ws/book/1726/2728#p1
15. Fırat, Erhan. Aile Arabuluculuğu. Erzincan: Binali Yıldırım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
16. Genia, Vicky. “Seküler Psikoterapistler ve Dindar Danışanlar”. çev. Üzeyir Ok. İslami Araştırmalar Dergisi 12/1 (1999), 78-83.
17. Güney, Nurşen. “Aile Büroları”. IV. Din Şûrası Tebliğ ve Müzakereler. Ankara: Diyanet İşleri Yayınları, 2009. https://izlik.org/JA32NT84FH
18. İbn Ḳudāme, Ebū Muḥammed Muvaffaḳuddīn ʿAbdullāh b. Aḥmed b. Muḥammed. el-Muġnī. thk. ʿAbdullāh b. ʿAbdülmuḥsin et-Türkī - ʿAbdülfettāḥ Muḥammed el-Ḥulv. Riyāḍ: Dāru ʿĀlemi’l-Kütüb, 1997. https://ia801609.us.archive.org/23/items/WAQmogni/mogni07.pdf
19. İbn Teymiyye, Aḥmed. Kitābu Mecmūʿuʾl-fetāvā. ed. ʿAbdurraḥman b. Muḥammed b. Ḳāsım. 35 Cilt. Medine: Mecmaʿuʾl-Melik Fehd li-Ṭıbāʿatiʾl-Muṣḥaf, 2004. https://shamela.ws/book/7289/16798
20. İbn ʿArabī, Muḥammed b. ʿAbdillah Ebu Bekr. Aḥkāmu’l-Kur’ān. thk. Muḥammed ʿAbdilḳādir ʿAtā. Beyrut: Dāru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2003. https://shamela.ws/book/1464/1708
21. İbnü’l-Hümām, Kemāledü’d-Dīn Muḥammed b. ʿAbdülvāḥid b. ʿAbdülḥamīd. Şerḥu Fetḥi’l-ḳadīr ʿala’l-Hidāye. Mısır: Muṣṭafa el-Bābī el-Ḥalebī, 1970. https://shamela.ws/book/21744/1786#p1
22. Kahya, Hatice Kübra. “Türkiye’de Aile Arabuluculuğu Üzerine Çalışmalar: Eleştirel Bir Değerlendirme”. Darulfunun İlahiyat 35/‘Aile Arabuluculuğu’ Özel Sayısı (2024), 33-54. https://doi.org/https://doi.org/10.26650/di.2024.35.1561079
23. Karabulut, Yıldız Işıktaş. Aile Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
24. Karaman, Hayreddin vd. Kur’ân Yolu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2012. https://kuran.diyanet.gov.tr
25. Kāsānī, Ebu Bekr ʿAlaeddin Ebu Bekr b. Mesʿud b. Ahmed el-Ḥanefī. Bedāiuʿṣ-ṣanāiʿ fī tertibi’ş-şerāiʿ. Beyrut: Dāru’l-Kutubu’l-ʿİlmiyye, 2010.
26. Kaşdibi, Ahmet. “Aile ve Dini Rehberlik Bürolarına Yapılan Başvurular Bağlamında Ailede Ortaya Çıkan Sorunların Analizi: İstanbul Örneği”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 12/2 (2023), 845-866. https://doi.org/https://doi.org/10.15869/itobiad.1225346
27. Kaşdibi, Ahmet - Yılmaz, Sinan. “İslam Aile Hukukunda Aile Hakemliği ve Günümüzdeki Aile Problemlerinin Çözümünde Uygulanabilirliği”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 6 (2022), 641-668. https://doi.org/https://doi.org/10.32711/tiad.1179362
28. Kılınçer, Hatice. “Ailelere Yönelik Manevi Danışmanlık ve Rehberlik: Aile ve Dini Rehberlik Büroları”. Değerler Eğitimi Dergisi 21/45 (Haziran 2023), 193-217. https://doi.org/https://doi.org/10.34234/ded.1265651
29. Köylü, Mustafa. “Din Hizmetlerinde Çağdaş Yönelimler ve Faaliyetler -ABD ve Kanada Örneği-”. I. Din Hizmetleri Sempozyumu. Ankara: Diyanet Işleri Başkanlığı Yayınları, 2008, 2007. https://isamveri.org/pdfdrg/D182236/2008/2008_KOYLUM.pdf
30. Kumaş, Mehmet Salih. “Sulh Temelli Manevi Yönelimli Aile Danışmanlığı: Aile Ve Dini Rehberlik Büroları İçin Bir Model Önerisi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kadın ve Aile Araştırmaları Dergisi OKAD 4/1 (2024), 49-76. https://izlik.org/JA37AR86NC
31. Ḳurṭubī, Ebu ʿAbdillaḥ Muḥammed b. Aḥmed el-Ensārī el-. el-Cāmiʿ li aḥkāmi’l-Ḳur’ān. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısrıyye, 1964. https://shamela.ws/book/20855/1000#p1
32. Liv, Cemil. “Günümüzde İmam Nikahına Yönelişlerin Gerekçeleri ve Resmi Nikah ile İmam Nikahının Fıkhî Açıdan Karşılaştırılması”. Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi 2 (2014), 163-191. https://doi.org/https://doi.org/10.18498/amauifd.75710
33. Müslim b. el-Ḥaccāc, Ebu’l-Ḥuseyn el-Ḳuşeyrī. el-Cāmiʿu’ṣ-saḥīḥ. ed. Muḥammed ʿAbdülbāḳı̇̄. Beyrut: Dāru İḥyāʾi’t-Turās̠i’l-ʿArabı̇̄, 1955. https://shamela.ws/book/1727/3919
34. Rechberger, Walter H. “Mediation in Austria”. Ritsumeikan Law Review 32 (2015), 61-70. https://doi.org/https://doi.org/10.14395/jdiv34
35. Rūyānī, Ebu’l-Meḥāsin ʿAbdulvāḥid b. İsmāʿīl b. Aḥmed b. Muḥammed. Baḥru’l-meẕḥeb fī furūʿu’l-meẕḥebi’ş-Şāfiʿī. thk. Ṭārık Fetḥī es-Seyyid. 14 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2009. https://shamela.ws/book/16934/4679#p1
36. Şen, Yusuf. “İslam hukukunda Arabuluculuk”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/22 (Aralık 2022), 105-135.
37. Şevkānī, Muḥammed b. ʿAli b. Muḥammed b. ʿAbdillaḥ eş-. Neylu’l-evṭār Şerḥu Munteḳā’l-aḫbār. thk. ʿUṣāme’d-dīn es-Ṣabābeṭī. Dāru’l-Hadis, 1993. https://shamela.ws/book/9242/2206
38. Şirāzī, Ebu İshāḳ İbrāhīm b. ʿAlī b. Yūsuf eş-. el- Müheẕẕeb fī fıḳhi İmāmi’ş-Şāfī. Beyrut: Dāru’l-Kütübü’l-ʿİlmiyye. Erişim 18 Eylül 2025. https://shamela.ws/book/11813/1051
39. Taylor, R J vd. “Mental Health Servicesin Faith Communities: The Role of Clergy in Black Churches”. Social Work 45/1 (Ocak 2000). https://doi.org/10.1093/sw/45.1.73
40. Temel, Ahmet. “İslam Aile Hukukundaki Arabulucu-Hakemlik Uygulamasının Türkiye’de Aile Arabuluculuğuna Muhtemel Katkıları”. Darulfunun İlahiyat 30/2 (2019), 311-336. https://izlik.org/JA92TG79BN
41. Toprak, Hicret. “Dünyada ve Türkiye’de Aile Destek Hizmetleri’nin Gelişmesine Paralel Olarak Diyanet İşleri Başkanlığının Yeni Açılımları”. Kutlu Doğum Sempozyumu Tebliğ ve Müzakereleri, Küreselleşen Dünyada Aile. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009. https://isamveri.org/pdfdrg/D193073/2010/2010_TOPRAKH.pdf
42. Topuz, İlhan. “Danışmanlık Görevi Yürüten Din Görevlilerinin Meslekî Algılarına Yönelik Nitel Bir Araştırma”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 34 (2015), 75-93. https://izlik.org/JA32NT84FH
43. Topuz, İlhan. Din Görevlilerinin Manevî Danışmanlık Yeterlilikleri. Isparta: Manas Yayınları, 2014. https://www.academia.edu/22379821/DİN_GÖREVLİLERİNİN_MANEVÎ_DANIŞMANLIK_YETERLİLİKLERİ
44. Türkmen, Elif Kübra. “Fas Deneyimlerine Dayanarak Geliştirilen Örnek Bir Aile Arabuluculuğu Modeli”. Darulfunun İlahiyat 35/'Aile Arabuluculuğu’ Özel Sayısı (2024), 149-173. https://doi.org/https://doi.org/10.26650/di.2024.35.1536921
45. Zuḥaylī, Vehbe ez-. el-Fıḳhu’l-İslāmī ve edilletuhū. 8 Cilt. Dımaşḳ: Dâru’l-Fikr, 1985.
46. Family Mediation Council (FMC). “Becoming a Mediator”. Erişim 15 Ağustos 2025. https://www.familymediationcouncil.org.uk/becoming-a-family-mediator/
47. el-Mevsūʿatu’l-fıḳhiyye. Kuveyt: Vizāratu’l-Evḳaf ve’ş-Şuūni’l-İslāmiyye, 1984. https://shamela.ws/book/11430/13850