The Rejection of Experience in Louis Althusser: A Reading in the Context of Le Vécu/Erlebnis and Erfahrung

Öz

In this study, the concepts of “lived experience” (Le vécu/Erlebnis) and “cumulative experience” (Erfahrung) are analyzed on the epistemic, ontological, and phenomenological planes, within the framework of the theoretical continuities and antagonisms indicated by the thought of Louis Althusser. In the landscape of 20th-century Continental philosophy -particularly following the cataclysmic ruptures of the World Wars and the fragmented consciousness of modernity- the concept of “experience” emerged as the pivot of intellectual production. The phenomenological tradition, inaugurated by Edmund Husserl and his successors, alongside post-war existentialism, canonized the “lived moment” and “subjective experience” as the singular ground of truth. Within this historical climate, Marxism underwent a humanist revaluation through the category of “alienation,” effectively reinstating the subject at the center of history. In contrast, Althusser, whose tenure at the École Normale Supérieure profoundly reshaped post-war French thought, formulated a concept of “Theoretical Practice” purportedly purged of Hegelian and phenomenological residua. Adopting the methodologies of historical epistemology and comparative textual analysis, this research examines Althusser’s texts alongside the contemporaneous phenomenological literature and Walter Benjamin’s philosophy of experience. It analyzes the conceptual apparatuses through which Althusser subjects “lived experience” and “cumulative experience” to a rigorous process of rejection. The inquiry demonstrates that Althusser’s theoretical stance is derived from the French Epistemological Rationalism of Jean Cavaillès and Georges Canguilhem. Althusser defines phenomenological experience as a fundamental obstacle to ideological and scientific objectivity, constructing science as a “process without a subject” that necessitates a radical rupture from the subject’s intentions and lived reality. The analysis further explores how Althusser’s “Theoretical Anti-Humanism” critiques not only bourgeois ideology but also the then-hegemonic “existential Marxism.” Drawing on the Spinozist imaginatio, the study emphasizes that ideology is not a mere mental illusion but a necessary structure anchored in material practices and institutional rituals. Consequently, the subject is analyzed not as the constituent of experience or an “agent” of ideological interpellation and material practices, but as a “structural effect” constructed within this network of practices. The micro-mechanisms of this construction are examined at the intersection of Althusser’s theory of ideological interpellation and Michel Foucault’s concept of disciplinary power; by discussing the material coordinates of subjectification, the study reveals how the individual is transformed into a “constructed figure.” Pointing to the juncture where this structural encompassment of the subject signifies a historical crisis, the research focuses on the antagonism between Benjamin’s thesis on the “atrophy of experience” in modernity and Althusserian epistemology. It posits a contrast between Benjamin’s view of modernization as a phase of “cultural poverty and speechlessness” and Althusser’s conceptualization of it as a productive epistemological operation. Finally, within the context of “lived experience” and “experience,” the study traces Althusser’s intellectual evolution from his early period -which he would characterize as “theoreticist” during his later years- to his late phase of “aleatory materialism” (materialism of the encounter). It argues that despite his late-period turn toward contingency -via the concepts of the “encounter, swerve (clinamen), and void”-Althusser remains steadfast in his refusal to grant truth-value to phenomenological subjective experience. Indeed, tracing the trajectory of Machiavellian and Spinozist thought, the late Althusserian ontology conceives of subject and meaning not as having a pre-given origin, as in the early works, but as emerging through their subjection to atomic encounters within the void. By establishing the unwavering continuity of Althusser’s rejection of “lived experience,” “experience,” and the “subject” across his entire oeuvre, this study aims to offer an analytical, onto-epistemic, and phenomenological perspective to the field of structuralist studies.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy
• Althusser
• Experience
• Lived Experience
• Theoretical Practice
• Erfahrung
• Erlebnis
• Le Vécu

Etik Beyan

It is hereby declared that all scientific and ethical principles were followed during the preparation of this study and that all sources used have been properly cited in the references.

Louis Althusser’de Deneyimin Reddi: Le Vécu/Erlebnis ve Erfahrung Ekseninde Bir Okuma

Öz

Bu çalışmada “yaşantı” (Le vécu/Erlebnis) ve “birikimli deneyim” (Erfahrung) kavramları epistemolojik, ontolojik ve fenomenolojik düzlemde; Louis Althusser düşüncesinin işaret ettiği kuramsal süreklilik ve antagonizmalar çerçevesinde çözümlenmiştir. 20. yüzyıl Kıta Avrupası felsefesinde, özellikle I. ve II. Dünya Savaşlarının yarattığı yıkımın ve modernitenin getirdiği parçalanmışlık hissinin ardından, “yaşantı ve deneyim” kavramları entelektüel üretimin merkezine yerleşmiştir. Edmund Husserl ve takipçilerinin şekillendirdiği fenomenolojik gelenek ile savaş sonrası yükselen varoluşçuluk, “yaşanan an”ı ve “öznel deneyim”i hakikatin biricik zemini olarak yüceltmiştir. Bu tarihsel atmosferde Marksizm de “yabancılaşma” kavramı üzerinden hümanist bir okumaya tabi tutulmuş; özne, tarihin merkezine yerleştirilmiştir. Buna karşın École Normale Supérieure’deki konumuyla savaş sonrası Fransız düşüncesini derinden etkileyen isimlerden Althusser; Hegelci ve fenomenolojik etkilerden arındırdığını savunduğu bir “Teorik Pratik” konseptini geliştirmiştir. Araştırmada yöntem olarak tarihsel epistemoloji ve karşılaştırmalı metin analizi benimsenmiştir. Althusser’in metinleri, dönemin fenomenolojik literatürü ve Walter Benjamin’in deneyim felsefesi ile karşılaştırmalı olarak çözümlenmiştir; “yaşantı” ve “deneyim” konseptlerini hangi kavramsal araçlarla, nasıl bir ret sürecine tabi tuttuğu ele alınmıştır. Bu konseptlere dair düsturunu, Jean Cavaillès ve Georges Canguilhem kökenli Fransız Epistemolojik Rasyonalizmi’nden devraldığı gösterilmiştir; nitekim Althusser, fenomenolojik yaşantıyı ideolojik ve bilimsel nesnelliğin önünde bir engel olarak tanımlamış ve bilimi, öznenin yaşantısından ve niyetlerinden radikal bir kopuşu gerektiren “öznesiz bir üretim süreci” olarak kurgulamıştır. Çözümlemede Althusser’in “Teorik Anti-Hümanizm” ile sadece burjuva ideolojisini değil, ayrıca dönemin hegemonik “varoluşçu Marksizm”ini eleştirmesine de yer verilmiştir. İdeolojinin salt zihinsel bir yanılsama olmadığı; Spinozacı imaginatio temelinde, maddî pratiklere ve kurumsal ritüellere dayalı, zorunlu bir yapı olduğu vurgulanmıştır. Bu bağlamda öznenin, deneyimin kurucusu ya da ideolojik çağırma ve maddî pratiklerin bir “etken”i değil, bu pratikler ağında inşa edilen “yapısal bir etki”si olduğu analiz edilmiştir. Söz konusu inşanın mikro-mekanizmaları, Althusser’in ideolojik çağrılma teorisi ile Michel Foucault’nun disipliner iktidar kavrayışının kesişiminde incelenmiş; özneleşmenin maddî koordinatları tartışılarak bireyin nasıl “kurulan bir figüre” dönüştüğü ortaya konulmuştur. Öznenin bu yapısal kuşatılmışlığının tarihsel bir krize işaret ettiği noktada ise, Benjamin’in “deneyimin modernitedeki yitimi” tezi ile Althusserci epistemoloji arasındaki antagonizmaya odaklanılmıştır. Benjamin’in düşüncesinde “deneyim yitimi” ile sonuçlanan modernizasyonun, insanlık için neden “kültürel bir yoksulluk ve dilsizleşme evresi” olarak görüldüğü; Althusser’de ise neden olumlu bir epistemolojik işlem olarak açıklandığı ortaya konulmuştur. Nihayetinde çalışmada Althusser’in, “yaşantı” ve “deneyim” problemi bağlamında, olgunluk döneminde kendini “teorisist” olarak adlandıracağı erken döneminden, geç dönem “aleatuar materyalizm” (rastlaşma materyalizmi) evresine uzanan düşünce süreci ele alınmıştır. Geç döneminde tarihsel zorunluluğu reddedip (“sapma, boşluk” konseptleriyle) bir olumsallığa yönelmesine karşın, fenomenolojik bir “öznel deneyim-yaşantı”ya bir hakikat imkânı vermemeye bu evrede de devam ettiği gösterilmiştir. Nitekim Machiavelli ve Spinoza düşüncesi izleğindeki geç dönem Althusser ontolojisindeki özne ve anlam; erken dönemdeki gibi önceden verili bir kökene sahip olmamalarına rağmen; boşlukta gerçekleşen atomik karşılaşımlara yine tabi bir şekilde oluşagelmektedir. Nihayetinde bu çalışma ile; Althusser’in “yaşantı, deneyim ve özne” reddiyesinin, erken dönem teorisizm’inden geç dönem aleatuar materyalizmine değin sarsılmaz bir devamlılık arz ettiği ortaya konularak; yapısalcılık araştırmalarına analitik, onto-epistemik ve fenomenolojik bir perspektif kazandırılması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Felsefe
• Althusser
• Deneyim
• Yaşantı
• Teorik Pratik
• Erfahrung
• Erlebnis
• Le Vécu

Etik Beyan

Bu çalışmanın tasarımından sonuçlandırılmasına kadar geçen tüm süreçlerde bilimsel ve etik ilkelere riayet edildiği, yararlanılan tüm kaynakların usulüne uygun olarak kaynakçada belirtildiği ve bu süreçte herhangi bir etik ihlal yapılmadığı beyan olunur.

Kaynakça

1. Agamben, Giorgio. Infancy and History: The Destruction of Experience. çev. Liz Heron. London: Verso, 1993.
2. Althusser, Louis. İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları. çev. Alp Tümertekin. İstanbul: İthaki, 2010.
3. Althusser, Louis vd. Kapital’i Okumak. çev. Işık Ergüden. İstanbul: İthaki Yayınları, 2007.
4. Althusser, Louis. Lenin and Philosophy and Other Essays. çev. Ben Brewster. New York: Monthly Review Press, 1971.
5. Althusser, Louis. Marx İçin. çev. Işık Ergüden. İstanbul: İthaki Yayınları, 2002.
6. Althusser, Louis. Özeleştiri Ögeleri. çev. Levent Targu. İstanbul: Belge Yayınları, 2000.
7. Althusser, Louis. Philosophy of the Encounter: Later Writings, 1978-87. ed. François Matheron - Olivier Corpet. çev. G. M. Goshgarian. London: Verso, 2006.
8. Althusser, Louis. Writings on Psychoanalysis: Freud and Lacan. ed. Olivier Corpet - François Matheron. çev. Jeffrey Mehlman. New York: Columbia University Press, 1996.

9. Bachelard, Gaston. The Formation of the Scientific Mind. çev. Mary McAllester Jones. Manchester: Clinamen Press, 2002.
10. Balibar, Étienne. Citizen Subject: Foundations for Philosophical Anthropology. çev. Steven Miller. New York: Fordham University Press, 2017.
11. Balibar, Étienne. Equaliberty: Political Essays. çev. James Ingram. Durham: Duke University Press, 2014.
12. Benjamin, Walter. Brecht’i Anlamak. çev. Haluk Barışcan ve Güven Işısağ. İstanbul: Metis Yayınları, 2011.
13. Benjamin, Walter. “Experience and Poverty”. çev. Rodney Livingstone. Selected Writings: Volume 2, 1927-1934. ed. Michael W. Jennings vd. 731-736. Cambridge: The Belknap Press of Harvard University Press, 1999.
14. Benjamin, Walter. Fotoğrafın Kısa Tarihi. çev. Osman Akınhay. İstanbul: Agora Kitaplığı, 2013.
15. Benjamin, Walter. Teknik Olarak Yeniden-Üretilebilirlik Çağında Sanat Yapıtı. çev. Gökhan Sarı. İstanbul: Zeplin Kitap, 2015.
16. Canguilhem, Georges. Ideology and Rationality in the History of the Life Sciences. Cambridge: The MIT Press, 1988.
17. Cavaillès, Jean. On Logic and the Theory of Science. çev. Robin Mackay - Knox Peden. Falmouth: Urbanomic, 2021.
18. Elliott, Gregory. Althusser: The Detour of Theory. Leiden: Brill, 2006.
19. Foucault, Michel. Bilginin Arkeolojisi. çev. Veli Urhan. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2022.
20. Foucault, Michel. Cinselliğin Tarihi. çev. Hülya Uğur Tanrıöver. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2007.
21. Foucault, Michel. Hapishanenin Doğuşu. çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: İmge Kitabevi, 1992.
22. Foucault, Michel vd. Kendini Bilmek. çev. Gül Çağalı Güven. İstanbul: Om Yayınevi, 2003.
23. Jay, Martin. Deneyim Şarkıları. çev. Barış Engin Aksoy. İstanbul: Metis Yayınları, 2012.
24. Lacan, Jacques. Écrits: A Selection. çev. Bruce Fink vd. New York: W. W. Norton & Company, 2002.
25. Macherey, Pierre. Hegel or Spinoza. çev. Susan M. Ruddick. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2011.
26. Montag, Warren. Althusser and His Contemporaries: Philosophy’s Perpetual War. Durham: Duke University Press, 2013.
27. Morfino, Vittorio. Plural Temporality: Transindividuality and the Aleatory Between Spinoza and Althusser. Leiden: Brill, 2014.
28. Peden, Knox. Spinoza Contra Phenomenology: French Rationalism from Cavaillès to Deleuze. Stanford: Stanford University Press, 2014.
29. Sotiris, Panagiotis. A Philosophy for Communism: Rethinking Althusser. Leiden: Brill, 2020.
30. Spinoza, Benedictus de. Ethica: Geometrik Yöntemle Kanıtlanmış ve Beş Bölüme Ayrılmış Ahlak. çev. Çiğdem Dürüşken. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2012.
31. Tosel, André. “Les aléas du matérialisme aléatoire dans la dernière philosophie de Louis Althusser”. Sartre, Lukàcs, Althusser: Des marxistes en philosophie. ed. Stathis Kouvelakis - Vincent Charbonnier. 7-39. Paris: PUF, 2005.
32. Žižek, Slavoj. The Sublime Object of Ideology. London: Verso, 2008.