Analysis of ʿAbd al-Karīm al- Ishtibī’s Treatise Maʿrifat al-Nafs on Dream Interpretation

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 2, 383 - 417, 30.12.2025

Nazım Çınar

https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1746038

Öz

This study analyses the treatise entitled “Maʿrifat al-nafs” authored by ʿAbd al-Karīm al-Ishtibī, who lived in the second half of the sixteenth century and the beginning of the seventeenth century. Al-Ishtibī was born in Štip, located within the borders of present-day North Macedonia. He received his education from Qınalizāde ʿAlī Efendī, completed his spiritual training under the guidance of Kurd Efendī, and obtained authorization for spiritual guidance (ijāzah al-irshād) from the Khalwatiyya order. He served as a shaykh at the Ṣoqollu Meḥmed Pasha Zāwiya in Istanbul and became well known for his influential sermons delivered at the Soleymāniya Mosque and Hagia Sophia. In his treatise, al-Ishtibī discusses the spiritual journey of the sālik at the stage of nafs al-ammāra and provides interpretations of the dreams encountered during this process. According to him, disciplining the soul and purifying the heart are possible only by adhering firmly to the principles of the Sharīʿa. He emphasizes that it is impossible to attain perfect faith without being purified from spiritual diseases such as arrogance, hypocrisy, and attachment to worldly desires, and that maʿrifat Allāh can be achieved not merely through theoretical knowledge but through a purified heart. Al-Ishtibī further asserts that the sālik’s words and actions must strictly conform to the Sharīʿa, and that spiritual maturity can only be attained through adherence to religious principles, purification of the soul, spiritual cleansing of the heart, and the guidance of a perfect spiritual master. He warns that ascetic practices not supported by dhikr and the sharīʿa may lead a person into deviation. He considers dreams as divine signs for the sālik at the initial stages of the spiritual path and argues that such dreams must be interpreted by a competent spiritual guide. In order to experience true dreams, he emphasizes the importance of maintaining ritual purity, protecting the eyes and tongue from unlawful acts, and avoiding excessive eating. He also reminds that attaching excessive importance to dreams may lead to heedlessness. One of the remarkable aspects of the treatise is the inclusion and interpretation of many symbols that the sālik may encounter in dreams, such as animals, various places, carnal desires, foods, musical instruments, celestial bodies, and clothes. The narration of prophetic dreams in the Qurʾān, the Prophet Moḥammad’s statement that a true dream constitutes one part of forty-six parts of prophethood, his interpretation of the dreams of the Companions, and his permission for some of them to practice dream interpretation, as well as the fact that dreams were regarded as an important subject and source of knowledge by the earliest ascetics and ṣūfis, all demonstrate the significance of dream interpretation in Islamic spirituality.

Anahtar Kelimeler

Sufism , Khalwatiyya , Maʿrifat al-nafs , ʿAbd al-Karīm al- Ishtibī , Dream interpretation

Abdülkerim İştibî’nin Rüya Tabirleri ile İlgili Ma‘rifetü’n-Nefs İsimli Risalesinin Tahlili

Öz

Bu çalışmada, on altıncı yüzyılın ikinci yarısı ile on yedinci yüzyılın başlarında yaşamış Abdülkerim İştibî’nin “Ma‘rifetü’n-nefs” isimli risâlesi tahlil edilmiştir. İştibî, Makedonya’nın sınırları içinde yer alan İştip’te dünyaya gelmiştir. Kınalızâde Ali Efendi’den tahsil görmüş, seyr u sülûkünü Kurd Efendi rehberliğinde tamamlamış ve Halvetiyye tarikatından irşad icazeti almıştır. İstanbul'da Sokullu Mehmed Paşa Zâviyesi’nde şeyhlik yapmış, Süleymaniye ve Ayasofya camilerindeki etkili vaazlarıyla tanınmıştır. İştibî, risâlesinde, sâlikin nefs-i emmâre mertebesindeki seyrini ve bu süreçte gördüğü rüyaların tabirini ele almaktadır. Ona göre nefis terbiyesi ve kalp tasfiyesi ancak şer’î esaslara bağlı kalmakla mümkündür. Kibir, riya ve dünya sevgisi gibi kalbî marazlardan arınmadan kâmil bir imana ulaşmanın mümkün olamayacağını, marifetullahın sadece teorik bilgiyle değil, saf bir kalple elde edilebileceğini vurgular. Sâlikin söz ve fiillerinin mutlaka şeriata uygun olması gerektiğini, manevî olgunluğun ise şer‘î ölçülere bağlılık, nefis terbiyesi, kalp temizliği ve kâmil bir mürşidin rehberliğiyle sağlanabileceğini ifade eder. İştibî, zikir ve şeriatla desteklenmeyen riyazetin kişiyi sapkınlığa sürükleyebileceğini belirtir. Rüyaları ise sülûkun başlangıcındaki sâlik için ilahi işaretler olarak değerlendirir ve bu rüyaların ancak ehil bir mürşid tarafından tabir edilmesi gerektiğini savunur. Sahih rüya görebilmek için temizliğe riayet, göz ve dili haramlardan koruma ve aşırı yemekten kaçınma gibi şartlara dikkat çeker. Rüyalara aşırı değer verilmesinin gaflete sebep olabileceğini hatırlatır. Risâlenin dikkat çekici yönlerinden birisi de sâlikin görmesi muhtemel rüyalarda yer alan; hayvanlar, çeşitli mekânlar, şehevî hisler, yiyecekler, çalgı aletleri, gökyüzü cisimleri, elbiseler… gibi pek çok sembolün zikredilip tabirlerinin verilmesidir. Kur’ân-ı Kerîm’de bazı peygamberlerin rüyalarının anlatılması, Hz. Peygamber’in sâlih rüyayı nübüvvetin kırk altıda biri olarak belirtmesi, sahâbîlerin rüyalarının Hz. Peygamber tarafından tabir edilmesi ve bazı sahâbîlerin rüya tabiri yapmalarına izin vermesi, rüyanın ilk zâhid ve sûfîlerden itibaren tasavvufun önemli bir konusu ve bilgi kaynağı olması gibi hususlar rüya konusunun önemini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Halvetiyye , Ma‘rifetü’n-nefs , Abdülkerim İştibî , Rüya tabiri.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur.

Teşekkür

Çalışmalarınızda kolaylıklar dilerim.

Kaynakça

• Aclûnî, Ebü’l-Fida İsmail b Muhammed. Keşfü’l-hafâ ve müzilü’l-ilbâs. Kahire: Mektebetü’l-Kudsi, 1351.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b Muhammed eş-Şeybani. Müsnedü Ahmed b. Hanbel. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2001.
• Ahmed-i Dâ’î. Tercüme-i Kitabü’t-ta’bir. ed. İhsan Sabri Çebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2021.
• Akbak, Muhammed Yusuf. “Zaman ve Ruhun Kesiştiği An: Tasavvufî Geleneğin Seher Vaktine Bakışı”. Diyanet İlmî Dergi 61/1 (Mart 2025), 209-234.
• Atâyî, Nev‘îzâde. Hadâiku’l-Hakâik fî Tekmi̇leti̇’ş-Şakâ’i̇k Nev‘îzâde Atâyî’nin Şakâ’ik Zeyli. thk. Suat Donuk. İstanbul: T.C. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2017.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm. Sahihu’l-Buhârî. Mısır: Dâru Tavki’n-Necât, 1422.
• Bursalı Mehmed Tahir. Osmanlı Müellifleri. Ankara: Bizim Büro Basımevi, 2009.
• Cürcânî, Alî b. Muhammed b. Alî Seyyid Şerîf. Ta‘rîfât. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
• Çelebi, İlyas. “Rüya”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 35. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
• Çelebi, Kâtip. Fezleke. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2017.
• Çınar, Nazım. Ahmed b. Süleyman el-Ervâdî Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri. Ankara: Sonçağ Akademi, 2024.
• Fettâh, İrfan Abdülhamîd. “Cebri̇yye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/205-208. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
• Gökyay, Orhan ŞaiK - Coşkun, Vildan S. “Tâbi̇rnâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 39. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Hakkı, Erzurumlu İbrahim. Marifetname. ed. M. Fuad Başar. İstanbul: Alem Yayıncılık, 2015.
• Hasanov, Sefer. “Kurd Efendi̇”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. EK-2/93-94. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
• İbn Sîrîn, Ebû Bekr Muhammed. Ta’bir-nâme-i İbn Sîrîn. Milli Kütüphane: 06 Mil Yz A 2366, 1b-127a.
• İbnü’l-Arabî, Muhyiddîn. Tabirnâme-i Muhyiddin Arabî. Dersaâdet: Emniyyet Matbaası, 1331.
• İştibî, Abdulkerim. Marifetü’n-Nefs. İstanbul: İBB Atatürk Kitaplığı, Nadir Eserler, 466, 1b-10b.
• İştibî, Abdulkerim. Risâletü’l-Hüdâ li-Uli’l-İhtidâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 04561, 1b-18b.
• Kelâbâzî, Muhammed b. İbrâhim el-. et-Taarruf li-mezhebi ehli’t-tasavvuf. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2013.
• Kızılkaya, Müzekkir. “Ri̇sâletü’l-Hudâ Li̇-Ulî’l-İhti̇dâ (i̇şti̇bî)”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Erişim 17 Temmuz 2025. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/risaletu-l-huda-li-uli-l-ihtida-istibi
• Kiel, Machiel. “İştip”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/440-442. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
• Kurd Efendi. Ta‘bîrnâme. İstanbul: İBB Atatürk Kitaplığı, Nadir Eserler, 321/18, 91b-94a.
• Kuşeyrî, Abdulkerim. Kuşeyrî Risâlesi. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 2009.
• Kübra, Necmeddîn. Usulu Aşere / Risâle ile’l-Hâim / Fevaihu’l-Cemâl. ed. Mustafa Kara. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2015.
• Küçük, Osman Nuri. “Muhyiddîn İbnü’l-Arabî’ye Göre Rüya ve Tabiri Marife”. Marife, 31-56.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyin el-Kuşeyrî en-Nisaburi. Sahih-i Müslim. Beyrut: thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, Dâru İhyai’t-Türasi’l-Arabiyye, ty,.
• Naima, Mustafa Efendi. Tarih-i Na’ima. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
• Özçelik, Mevlüt. “es-Seyru ve’s-sülûk ilâ meliki’l-mülûk İsimli Eser Bağlamında Nefsin Mertebeleri”. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10-19 (2023), 270-299.
• Özçelik, Mevlüt. İmam Gazâlî’ye Göre Nefsi̇n Tezki̇yesi̇ ve Kalbi̇n Tasfiyesi. Ankara: Sonçağ Akademi, 2020.
• Peçevi İbrahim Efendi. Tarih-i Peçevi. İstanbul: Matbaa-i Amire, 1283.
• Sâmi, Şemseddin. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Şifa Yayınevi, 2015.
• Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre es-Sülemi. Sünenü’t-Tirmizî. Beyrut: Daru’l-Garbi’l-İslâmî, 1998. Basım, ts.
• Uludağ, Süleyman. “Ma‘rifet-i Nefs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 28. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Yılmaz, Necdet. Osmanlı Toplumunda Tasavvuf: Sufiler, Devlet Ve Ulema. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2001.
• Zerkeşî, Ebû Abdullah Bedreddin Muhammed b. Bahadır b. Abdullah. en-Nüket ala Mukaddimeti İbni’s-Salâh. Riyad: Edvaü’s-Selef, 1998.