The Application of Taghlīẓ in the Warsh Riwāyah within the Context of the Pronunciation of the Letter Lām (ل) in Qirāʾāt Studies

Öz

In this study, the articulation of the letter lām, which possesses distinctive qualities of tafhīm and tarqīq, is examined within the framework of taghlīẓ in the riwāyah of Warsh. A lack of awareness regarding the context-dependent phonetic variability of lām may lead to incorrect pronunciation during recitation, which underscores the importance of this issue in both qirāʾāt and tajwīd literature. Although contemporary tajwīd works generally address the subject briefly and primarily in the context of the ruling of the lām of Lafẓat Allāh, no independent academic study has fully examined the matter. This research seeks to identify points of disagreement concerning the pronunciation of lām, highlight common erroneous practices, and present scattered information in a systematic and coherent manner, thereby contributing to the literature both theoretically and practically. The study adopts a qualitative research methodology. Document analysis was conducted with a primary focus on classical sources, while the ṭuruq of al-Shāṭibiyyah and al-Ṭayyibah were emphasized to reflect contemporary recitational practices. In addition, disputed rulings are presented along with their rationales, allowing for a clear understanding of the reasoning behind differing opinions. Although the reading of lām with taghlīẓ, influenced by certain letters of istiʿlāʾ (ṣād, ṭāʾ, ẓāʾ), has been transmitted as authentic from Warsh via the ṭarīq of al-Azraq, the findings indicate that this practice does not entirely conform to the principle of takhfīf (lightness) that is fundamental in Arabic phonetics. Furthermore, while the majority of qirāʾāt imams agree on the ruling of the lām of Lafẓat Allāh, some erroneous applications have arisen in contexts involving a preceding tarqīq-qualified rāʾ due to differing interpretations of the relationship between tarqīq and imālah.

Anahtar Kelimeler

• Qirâ'ât
• Lām al-Muġallazah
• Lafẓat Allāh
• Nāfiʿ
• Warsh
• al-Azraq

Kıraat İlminde Lâm ( ل) Harfinin Telaffuz Keyfiyeti Bağlamında Verş Rivayetindeki Tağlîz Uygulaması

Öz

Bu çalışmada, tefhîm ve terkîk sıfatları bakımından özel bir niteliği haiz olan lâm harfinin telaffuz keyfiyeti, Verş rivayetindeki tağlîz uygulaması çerçevesinde ele alınmıştır. Lâm harfinin, bağlamına göre değişkenlik gösteren fonetik özelliğinin bilinmemesi, tilâvette birtakım hatalı telaffuzlara yol açabildiğinden bu konu hem kıraat hem de tecvid literatürü açısından önem arz etmektedir. Hal böyle olmakla birlikte anılan meseleye günümüz tecvid eserlerinde genellikle lafzatullâh’ın hükmü bağlamında ve muhtasar olarak yer verilmiş, ancak konuyu tüm boyutlarıyla ele alan müstakil bir akademik çalışma yapılmamıştır. Araştırma, lâm’ın telaffuzuna dair ittifak ve ihtilafları ortaya koymayı, hatalı uygulamalara dikkat çekmeyi ve dağınık bilgileri sistematik bir bütünlük içinde sunmayı, en nihayetinde hem teorik hem de pratik açıdan literatüre katkı sunmayı amaçlamaktadır. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; bu bağlamda birinci derecede klasik kaynaklar esas alınarak doküman analizi yapılmış, güncel uygulamaları yansıtması amacıyla da Şâtıbiyye ve Tayyibe tarikleri ön plana çıkarılmıştır. Aynı zamanda ihtilaflı hükümler noktasında tercih edilen vecihler, çalışma içerisinde gerekçeleriyle birlikte sunulmuştur. Lâm’ın, bazı isti‘lâ harflerinin (ص ط ظ) fonetik etkisiyle tağlîz vechiyle okunacağı hususu, Verş’in Ezrak tarîkinden sahih bir rivayet olarak nakledilmiş olmakla birlikte, araştırmadan elde edilen bulgular, bu uygulamanın, Arap dilinde esas alınan tahfîf (hafiflik) ilkesiyle bütünüyle örtüşmediğini ortaya koymuştur. Ayrıca lafzatullâh’ın lâm’ının hükmü noktasında kıraat imamlarının büyük çoğunluğunun ittifak ettiği, ancak lafzatullâh’tan önce gelen terkîkli râ harfiyle ilgili durumlarda terkîk-imâle ilişkisinin farklı yorumlanması sebebiyle bazı hatalı uygulamalara gidildiği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Lâm-ı Muğallaza
• Lafzatullâh
• Nâfi'
• Verş
• Ezrak

Kaynakça

1. Akaslan, Yaşar. “Kırâat İlminde ‘Râ’ Harfinin Telaffuz Keyfiyeti Etrafında Ezrak Tarîkinin Terkîkâtı”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/1 (2025), 285-315.
2. Ali el-Kârî, Ebu’l-Hasen Nûruddîn Ali b. Sultân Muhammed el-Kârî el-Herevî. el-Minehu’l-fikriyye şerhu’l-Mukaddimeti’l-Cezeriyye. thk. Üsâme Atâyâ. Dımaşk: Dâru’l-Ğavsânî li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2012.
3. Arslan, Ahmet Turan. “Lâm”. TDV İslam Ansiklopedisi. 27/92-93. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
4. Bostan, Osman. “Kıraat İlminde Râ (ر) Harfi: Son Dönem Osmanlı Kurrâlarından Tedkîk-i Mesâhif-i Şerîfe Meclisi Âzası Bursalı Süleyman Vehbi Efendi’nin Risâle-i Râiyye Adlı Eseri Özelinde Bir İnceleme”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 28/2 (2024), 592-618.
5. Cüreysî, Muhammed Mekkî Nasr. Nihâyetü’l-kavli’l-müfîd fî ‘ilmi tecvîdi’l-Kur’âni’l-Mecîd. Metebetü’s-Safâ, 1999.
6. Çetin, Abdurrahman. Kur’an Okuma Esasları. Bursa: Emin Yayınları, 2018.
7. Dânî, Ebû Amr. Câmiʿu’l-beyân fi’l-kırââti’s-sebʿ. thk. Muhammed Sadûk Cezâirî. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 2005.
8. Dânî, Ebû Amr. Kitabü’t-Teysîr fi’l-kırâ’âti’s-seb‘. thk. Halef Hamûd Sâlim Şağdelî. Hâil: Dâru’l-Endelüsî li’n-Neşri ve’t-Tevzî’, 2015.

9. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. et-Tahdîd fi’l-itkân ve’t-tecvîd. ed. Gânim Kaddûrî Hamed. Bağdat, 1986.
10. Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed. İthâfü füdâlâi’l-beşer bi’l-kırâ’âti’l-erbaʿa ‘aşer. thk. Enes Mehera. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2006.
11. Ebû Şâme el-Makdisî. İbrâzü’l-me‘ânî min Hırzi’l-emânî fi'l-kırâ’âti’s-seb’. thk. İbrâhim Atve İvaz. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-'İlmiyye, 1981.
12. Ebû Tâhir, İsmâîl b. Halef b. Saîd es-Sarakustî. el-‘Unvân fi’l-kırâ’âti’s-seb‘. thk. Züheyr Zahid - Halîl Atıyye. Beyrut: Âlimül-Kütüb, 1986.
13. Ebü’s-Sedâd, Abdülvâhid b. Muhammed b. Ali el-Mâlikî. ed-Dürrü’n-nesîr ve’l-‘azbi’n-nemîr. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavviz. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
14. Ehvâzî, Hasan b. Ali. el-Vecîz fi’l-kırâʾâti’l-kurrâi’s-semâniye eimmeti’l-emsâri’l-hamse. thk. Düreyd Hasan Ahmed. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2002.
15. Fırat, Yavuz, Tecvid ve Kırâat İlmi Terimleri Sözlüğü, Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, Konya, 2018.
16. Gülle, Sıtkı. Açıklamalı Örnekleriyle Tecvîd İlmi. İstanbul: Huzur Yayınları, 2005.
17. İbn Bellîme, Ebû Ali Hasan b. Halef b. Abdullah. Telhîsü’l-’ibârât bi-lâtifi’l-işârât fi’l-kırâ’âti’s-seb’. thk. Sübey’ Hamza Hâkimî. Cidde-Beyrut: Dârulkıble-Müessesetü ‘Ulûmi’l-Kur’ân, 1988.
18. İbn Galbûn, Ebü’l-Hasen Tâhir b. Abdilmün‘im. et-Tezkira fi’l- kıraâti’s-semân. thk. Said Salih Zuaym. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
19. İbnü’l-Bâziş, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Alî b. Ahmed b. Halef el-Ensârî el-Gırnâtî. el-İknâʿ fi’l-kırâʾâti’s-sebʿ. thk. Abdülmecid Kutamış. 2 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1. Basım, 1982.
20. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed. Neşru’l-kırâ’âti’l-‘aşr. thk. Eymen Rüşdî Süveyd. 5 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Gavsân li’d-Dirâseti’l-Kur’âniyye, 3. Basım, 2023.
21. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed. Tayyibetü’n-Neşr fi’l-kırâ’âti’l-‘aşr. thk. Muhammed Temîm Zü‘bî. Cidde: Mektebetü Dâru’l-Hudâ, 1994.
22. İbnü’l-Fehhâm, Ebü’l-Kâsım Abdurrahmân b. Ebû Bekr Atîk b. Halef el-Kureşî es-Sıkıllî. Kitâbüt-Tecrîd li-buğyeti’l-mürîd fi’l-kırââti’s-seb‘. thk. İbrahim ed-Dûrî. Ürdün: Dâru Ammar, 1. Basım, 2002.
23. İbnü’l-Kâsıh, Ebü’l-Bekâ Nûreddîn Alî b. Osmân b. Muhammed el-Uzrî. Sirâcü’l-kâriʾi’l-mübtedî ve tizkârü’l-mukriʾi’l-müntehî. thk. Muhammed Abdülkâdir Şahin. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
24. İbnü’n-Nâzım, Ebû Bekir Ahmed. Şerhu Tayyibeti’n-Neşr fi’l-kırâ’âti’l-‘aşr. thk. Muhammed Şeref Cemâlüddîn. Tanta: Darü’s-Sahâbe li’t-Türâs, 2005.
25. İbnü’t-Tahhân, Ebü’l-Asbağ Abdülazîz b. Alî b. Muhammed el-İşbîlî. Mürşidü’l-kâri ilâ tahkîki meʿâlimi’l-mekârî. thk. Hâtim Sâlih ed-Dâmin. Kahire: Mektebetü’t-Tâbiîn, 2007.
26. Kâdî, Abdülfettah. el-Vâfî fî şerhi’ş-Şâtıbiyye fi’l-kırâ’âti’s-seb‘. Cidde: Mektebetü’s-Sevâdî, 1992.
27. Karaçam, İsmail. Kur’ân-ı Kerîm’in Faziletleri ve Okunma Kaideleri. İstanbul: İFAV, 15. Basım, 2009.
28. Kastallânî, Ahmed b. Muhammed. Letâifü’l-işârât li fünûni’l-kırâ’ât. 10 Cilt. Medine-i Münevvere: Merkezü’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2013.
29. Kurtûbî, Abdülvehhab b. Muhammed. el-Mûdıh fit-Tecvid. thk. Gânim Kaddûrî el-Hamed. Ürdün: Dâru Ammar, 2000.
30. Maşalı, Mehmet Emin. Verş ve Rivâyeti. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1996.
31. Mehdevî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ammâr. Şerhu’l-hidâye. thk. Hâzım b. Said Haydar. 2 Cilt. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 1995.
32. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. er-Ri’âye li-tecvîdi’l-kırâe ve tahkîki lafzi’t-tilâve. thk. Ahmet Hasan Ferhat. Ammân: Dar-u Ammâr, 3. Basım, 1996.
33. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. et-Tebsıra fi’l-kırâʾâti’s-seb. thk. Muhammed Gavs Nedvî. Bombay: Dâru’s-Selefiyye, 2. Basım, 1982.
34. Mersafî, Abdülfettâh es-Seyyid Acemî. Hidâyetü’l-kârî ilâ tecvîdi kelâmi’l-bârî. Medine: Mektebetü't-Tayyibe, 1982.
35. Muhaysin, Muhammed Sâlim. el-Hâdi: Şerhu Tayyibeti’n-Neşr fî’l-kırâ’âti’l-‘aşr ve’l-keşf ‘an ‘ileli’l-kırâ’âti ve tevcîhihâ. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, 1997.
36. Nüveyrî, Ebü’l-Kâsım Muhammed. Şerhu Tayyibeti’n-Neşr fi’l-kırâ’âti’l-‘aşr. thk. Mecdî Muhammed Surûr Sa’d Baslûm. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2003.
37. Ruaynî, Ebû Abdillah Muhammed b. Şüreyh b. Ahmed el-İşbilî. el-Kâfî fi’l-kırâ’âti’s-seb’. thk. Ahmed Mahmud Abdussemi’ eş-Şâfi. Beyrut: Dâr-u Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
38. Saçaklızâde, Muhammed b. Ebî Bekr el-Mer‘aşî. Cühdü’l-mukıl. thk. Sâlim Kaddûrî Hamed. Ammân: Dâru ‘Ammâr, 2008.
39. Saîdî, Ali b. Ca‘fer. İhtilâfü’l-kurrâ fi’l-lâm ve’n-nûn. thk. Gânim Kaddûrî el-Hamed. Amman: Dâru Ammar, 2000.
40. Sehâvî, Ebü’l-Hasen Alemüddîn Alî b. Muhammed b. Abdissamed. Fethü’l-vasîd fî şerhi’l-kasîd. thk. Muhammed el-İdrîsî et-Tâhirî. 4 Cilt. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 1. Basım, 2002.
41. Sîbeveyh, Ebu Bişr Amr b. Osman b. Kanber. el-Kitâb. thk. Muhammed Harun Abdüsselam. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 1988.
42. Şâtıbî, Kâsım b. Fîrruh. Hırzü’l-emânî ve vechü’t-tehânî. thk. Eymen Rüşdi Süveyd. Dımaşk: Dâru Nuri’l-Mektebat, 2013.
43. Yalçın, Yunus. “‘Kur’an Tefhimle İnd(irild)i’ Rivayeti Bağlamında Kur’an Fonetiğinde Tefhîm Kavramının Mahiyeti ve Ses Uyumuna Etkisi”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (2025).