In the Shadow of Fear, in the Light of Hope: The Effect of Earthquake Fear and Religiosity on Future Expectation Through Hope

Öz

This study examines how earthquake fear and religiosity shape future expectations through hope by using data obtained from university students who experienced the 6 February 2023 Kahramanmaraş earthquakes. The main purpose of the study is to test the hypothesis that earthquake fear and religiosity affect future expectancy not directly but through hope. This issue is meaningful in terms of emphasising the importance of hope-oriented and spiritually sensitive interventions in the psychosocial recovery processes of young people after disasters. In the study based on correlational survey design, data were collected from 406 students who experienced the earthquake through a questionnaire. The data were analysed with descriptive statistics and correlations and then tested with structural equation modelling. The results obtained emphasised four points: (i) While fear of earthquake weakens hope, religiosity strengthens hope; (ii) Hope emerged as the strongest variable determining students' future expectations; (iii) Religiosity, rather than directly reducing earthquake fear, strengthens alternative psychological resources that buffer its effects; (iv) The direct effects of fear of earthquake and religiosity on future expectations lose their direct meaning when hope is taken into account, while indirect effects are preserved. Bootstrap analyses confirmed that the effect of both variables on future expectation is fully mediated through hope. These findings suggest that the main determinant of young people's view of the future is not fear or belief, but how these factors shape hope. The research emphasises that post-disaster psychosocial support programmes should include spiritual content that nourishes young people's sources of hope, rather than focusing only on reducing fear. In line with the findings, it is recommended that the model be re-tested in different contexts with longitudinal designs and cross-cultural comparisons. This integrated approach offers a unique contribution to the process of hope-centred recovery at both theoretical and practical levels by intersecting trauma and psychology of religion literatures.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of Religion
• Hope
• Future Expectation
• Religiosity
• The Fear of Earthquake
• Kahramanmaras Earthquakes

Korkunun Gölgesinde, Umudun Işığında: Deprem Korkusu ve Dindarlığın Umut Yoluyla Gelecek Beklentisine Etkisi

Öz

Bu araştırma 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerini yaşamış üniversite öğrencilerinden elde edilen verileri kullanarak, deprem korkusu ve dindarlığın umut yoluyla gelecek beklentisini nasıl şekillendirdiğini incelemektedir. Araştırmanın temel amacı deprem korkusu ile dindarlığın gelecek beklentisini doğrudan değil, umut aracılığıyla etkilediği varsayımını sınamaktır. Bu konu afet sonrası üniversiteli gençlerin psikososyal iyileşme süreçlerinde umut odaklı ve manevi açıdan duyarlı müdahalelerin önemini vurgulaması bakımından anlam taşımaktadır. İlişkisel tarama desenine dayanan çalışmada depremi yaşayan 406 öğrenciden anket yoluyla veri toplanmıştır. Veriler tanımlayıcı istatistikler ve korelasyon analiziyle incelendikten sonra yapısal eşitlik modellemesiyle test edilmiştir. Elde edilen sonuçlar dört noktada öne çıkmıştır: (i) Deprem korkusu umudu zayıflatırken dindarlık umudu güçlendirmektedir; (ii) Umut öğrencilerin gelecek beklentilerini belirleyen en güçlü değişken olarak ortaya çıkmıştır; (iii) Dindarlık deprem korkusunu doğrudan azaltmaktan ziyade korkunun etkilerini dengeleyebilecek alternatif psikolojik kaynakları güçlendirmektedir; (iv) Deprem korkusu ve dindarlığın gelecek beklentisine yönelik etkileri, umut hesaba katıldığında doğrudan anlamını yitirmekte, dolaylı etkiler ise korunmaktadır. Bootstrap analizleri her iki değişkenin gelecek beklentisine etkisinin umut yoluyla tam aracılık düzeyinde gerçekleştiğini doğrulamıştır. Bu bulgular gençlerin geleceğe bakışını belirleyen temel unsurun korku ya da inanç değil, bu etkenlerin umudu nasıl biçimlendirdiği olduğunu göstermektedir. Araştırma afet sonrası psikososyal destek programlarının yalnızca korkuyu azaltmaya odaklanmak yerine, gençlerin umut kaynaklarını besleyen manevi içerikleri kapsaması gerektiğini vurgulamaktadır. Bulgular doğrultusunda modelin boylamsal tasarımlar ve kültürlerarası karşılaştırmalarla farklı bağlamlarda yeniden sınanması önerilmektedir. Bu bütünleşik yaklaşım afet ve din psikolojisi literatürlerini kesiştirerek umut merkezli iyileşme sürecine hem kuramsal hem de uygulamalı düzeyde özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din Psikolojisi
• Umut
• Gelecek Beklentisi
• Dindarlık
• Deprem Korkusu
• Kahramanmaraş Depremleri

Kaynakça

1. AFAD, Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. 06 Şubat 2023 Pazarcık-Elbistan Kahramanmaraş (Mw: 7.7 – Mw: 7.6) Depremleri Raporu. Ankara: Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı, 2023. https://deprem.afad.gov.tr/earthquake-reports
2. Ahorsu, Daniel Kwasi vd. “The Fear of COVID-19 Scale: Development and Initial Validation”. International Journal of Mental Health and Addiction 20/3 (2022), 1537-1545. https://doi.org/10.1007/s11469-020-00270-8
3. Alataş, Gazi - Çelik, Ayşe. “Afetlerde Manevi Destek Hizmetleri”. Olağanüstü Durumlarda Manevi Danışmanlık ve Rehberlik: Disiplinlerarası Araştırmalar. ed. Orhan Gürsu vd. 98-105. Ankara: DİB Yayınları, 2021.
4. Allen, Mark S. vd. “Single Item Measures in Psychological Science”. European Journal of Psychological Assessment 38/1 (2022), 1-5. https://doi.org/10.1027/1015-5759/a000699
5. Altan Arslan, Şengül vd. 6 Şubat Afet Bölgesi Mevcut Durum Değerlendirmesi ve Gelişim Önerileri Raporu. Ankara: Türkiye Belediyeler Birliği, 2024. https://www.tbb.gov.tr/tr/duyurular/6-subat-afet-bolgesi-mevcut-durum-degerlendirmesi-ve-gelisim-onerileri-raporu
6. Altıntaş, Meryem. “Afetler ve Medya: Kahramanmaraş Depremi Örneği”. İletişim Çalışmaları Perspektifinden Medya Kültür ve Dijitalleşme. ed. Betül Çepni Şener. 89-102. Ankara: Eğitim Yayınevi, 2023.
7. Altunışık, Remzi vd. Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri. Sakarya: Sakarya Yayıncılık, 7. Basım, 2012. Ano, Gene G. - Vasconcelles, Erin B. “Religious Coping and Psychological Adjustment to Stress: A Meta-Analysis”. Journal of Clinical Psychology 61/4 (2005), 461-480. https://doi.org/10.1002/jclp.20049
8. Aybey, Salih. “Deprem Sonrası Ortaya Çıkan Problemlerin Çözümünde Manevi Danışmanlık (Zonguldak Örneği)”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 17 (2024), 197-223. https://doi.org/10.53112/tudear.1455918

9. Ayten, Ali. Tanrı’ya Sığınmak Dini Başa Çıkma Üzerine Psiko-sosyal Bir Araştırma. İstanbul: İz Yayıncılık, 2012.
10. Baron, Reuben M. - Kenny, David A. “The Moderator–Mediator Variable Distinction in Social Psychological Research: Conceptual, Strategic, and Statistical Considerations”. Journal of Personality and Social Psychology 51/6 (1986), 1173-1182. https://doi.org/10.1037/0022-3514.51.6.1173
11. Başoǧlu, Metin vd. “Traumatic Stress Responses in Earthquake Survivors in Turkey”. Journal of Traumatic Stress 15/4 (2002), 269-276.
12. Başpınar, Adem. “Gençlerin Gelecek Beklentileri”. Türkiye’nin Gençleri-İleri Analizler. ed. Ahmet Özdinç. 45-74. İstanbul: TGSP Yayınları, 2020.
13. Blanc, Judite vd. “Religious Beliefs, PTSD, Depression and Resilience in Survivors of the 2010 Haiti Earthquake”. Journal of Affective Disorders 190 (2016), 697-703. https://doi.org/10.1016/j.jad.2015.10.046
14. Bonanno, George A. vd. “Weighing the Costs of Disaster: Consequences, Risks, and Resilience in Individu als, Families, and Communities”. Psychological Science in the Public Interest 11/1 (2010), 1-49. https://doi. org/10.1177/1529100610387086
15. Büyüköztürk, Şener vd. Eğitimde Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi, 29. Basım, 2020.
16. Cheung, Felix - Lucas, Richard E. “Assessing the Validity of Single-Item Life Satisfaction Measures: Results from Three Large Samples”. Quality of Life Research 23/10 (2014), 2809-2818. https://doi.org/10.1007/s11136-014-0726-4
17. Coulson, Neil. Online Research Methods for Psychologists. New York: Bloomsbury Academic, 2015.
18. Creswell, John W. Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches. California: SAGE Publications, 4. Basım, 2014.
19. Çağlar, Naci vd. 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremleri İnceleme ve Değerlendirme Raporu. Bursa: Bursa Teknik Üniversitesi Deprem Mühendisliği Uygulama ve Araştırma Merkezi, 2023. https://depo.btu.edu.tr/img/sayfa/1679553802_ca8ac2514a7dccf673c0.pdf
20. Duman, Zeki. Sosyolojik Açıdan Deprem ve Din Depremlerin Dini İnanç ve Davranışlar Üzerindeki Etkisi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2016.
21. Fisher, Gwenith G. vd. “Developing and Investigating the Use of Single-Item Measures in Organizational Research”. Journal of Occupational Health Psychology 21/1 (2016), 3-23. https://doi.org/10.1037/a0039139
22. Galea, Sandro vd. “The Epidemiology of Post-Traumatic Stress Disorder after Disasters”. Epidemiologic Reviews 27 (2005), 78-91. https://doi.org/10.1093/epirev/mxi003
23. George, Darren - Mallery, Paul. IBM SPSS Statistics 23 Step by Step A Simple Guide and Reference. New York: Routledge, 14. Basım, 2016.
24. Ginevra, Maria Cristina vd. “Visions About Future: A New Scale Assessing Optimism, Pessimism, And Hope in Adolescents”. International Journal for Educational and Vocational Guidance 17/2 (2017), 187-210. https://doi.org/10.1007/s10775-016-9324-z
25. Gogol, Katarzyna vd. “‘My Questionnaire Is Too Long!’ The Assessments of Motivational-Affective Constructs with Three-Item and Single-Item Measures”. Contemporary Educational Psychology 39/3 (2014), 188-205. https://doi.org/10.1016/j.cedpsych.2014.04.002
26. Görmez, Mehmet. İslam’da Zor Zamanlar Bir Okuma Usûlü. Ankara: Otto, 2. Basım, 2021.
27. Hair, J. F. vd. Multivariate Data Analysis. New York: Pearson, 7. Basım, 2014.
28. Hill, P. C. - Hood, Ralph W. Measures of Religiosity. Birmingham: Religious Education Press, 1999.
29. Hoge, Dean. “A Validated Intrinsic Religious Motivation Scale”. Journal for the Scientific Study of Religion 11/4 (1972), 369-376.
30. Holman, E. A. - Silver, R. C. “Getting Stuck in The Past: Temporal Orientation and Coping with Trauma”. Journal of Personality and Social Psychology 74/5 (1998), 1146-1163. https://doi.org/10.1037//0022-3514.74.5.1146
31. Irving, Lori M. vd. “Hope and Coping with Cancer by College Women”. Journal of Personality 66/2 (1998), 195-214. https://doi.org/10.1111/1467-6494.00009
32. İlhan, Buğra vd. “Prevalence and Associated Risk Factors of Post-Traumatic Stress Disorder Among Survivors of The 2023 Turkey Earthquake”. The American Journal of Emergency Medicine 72 (2023), 39-43. https://doi.org/10.1016/j.ajem.2023.07.026
33. İmamoğlu, Abdulvahit. “Deprem Sonrasında Karşılaşılan Psikolojik Tepkiler ve Dini İçerikleri”. EKEV Akademi Dergisi 8/20 (2004), 79-88.
34. İnce, Abdullah vd. “6 Şubat Kahramanmaraş Depremlerinde Din Hizmetleri: Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Bağlamında Bir Saha Araştırması”. Eskiyeni 50 (2023), 683-704.
35. Kandemir, Fatih. Umut-İyimserlik ve Dindarlık İlişkisi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
36. Karabacak Çelik, Aynur. “Deprem Sonrası Travma Belirtileri, Umut ve İyi Oluş Arasındaki İlişkinin İncelenmesi”. TRT Akademi 8/18 (2023), 565-591.
37. Karaca, Faruk. “Din Psikolojisinde Metot Sorunu ve Bir Dindarlık Ölçeğinin Türk Toplumuna Standardizasyonu”. EKEV Akademi Dergisi 3/1 (2001), 187-201.
38. Karaca, Faruk. Ölüm Psikolojisi. İstanbul: Beyan Yayınları, 2000.
39. Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi Kavramlar İlkeler Teknikler. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 23. Basım, 2012.
40. Kırıcı, Sema - Soyluk, Asena. “6 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremlerinde Meydana Gelen Yapı Hasar Türleri ve Yapı Yıkım Çeşitlerinin Saha Analizlerinin Değerlendirilmesi”. Journal of Architectural Sciences and Applications 9/Special Issue (2024), 327-352. https://doi.org/10.30785/mbud.1318488
41. Kızılgeçit, Muhammed vd. “Spiritual Meaning Making and Trauma Recovery: Evaluation of a Psycho-Social Intervention for Earthquake Survivors in Turkey”. Journal of Religion and Health. https://doi.org/10.1007/s10943-024-02183-5
42. Kiliç, C. - Ulusoy, M. “Psychological Effects of the November 1999 Earthquake in Turkey: An Epidemiological Study”. Acta Psychiatrica Scandinavica 108/3 (2003), 232-238. https://doi.org/10.1034/j.1600-0447.2003.00119.x
43. Koenig, Harold G. “Religion, Spirituality, and Health: The Research and Clinical Implications”. International Scholarly Research Notices 2012/1 (2012), 1-33. https://doi.org/10.5402/2012/278730
44. Koenig, Harold G. - Al Shohaib, Saad. Health and Well-Being in Islamic Societies: Background, Research, and Applications. New York: Springer International Publishing, 2014.
45. Kowalski, Kathleen M. - Kalayjian, Anie. “Responding to Mass Emotional Trauma: A Mental Health Outreach Program for Turkey Earthquake Victims”. Safety Science 39/1-2 (2001), 71-81.
46. Kula, Naci. “Deprem ve Dini Başa Çıkma”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (2002), 234-255.
47. Küçükcan, Talip - Köse, Ali. Doğal Afetler ve Din Marmara Depremi Üzerine Psiko-Sosyolojik Bir İnceleme. Ankara: TDV Yayınları, 2006.
48. Levy, Matthys - Salvadori, Mario. Deprem Kuşağı Deprem Nedir? Ne Değildir? çev. Turgut Gürer. İstanbul: Doğan Kitap, 2000.
49. Lopez, Shane J. vd. “Diagnosing for Strengths: On Measuring Hope Building Blocks”. Handbook of hope: Theory, measures, and applications. ed. C. R. Snyder. 57-85. San Diego, CA, US: Academic Press, 2000. https://doi.org/10.1016/B978-012654050-5/50006-3
50. McKenzie, Dan. “Active Tectonics of the Mediterranean Region”. Geophysical Journal International 30/2 (1972), 109-185.
51. McWhirter, Ellen Hawley - McWhirter, Benedict T. “Adolescent Future Expectations of Work, Education, Fam ily, and Community: Development of a New Measure”. Youth & Society 40/2 (2008), 182-202. https://doi. org/10.1177/0044118X08314257
52. Mertler, Craig A. vd. Advanced and Multivariate Statistical Methods: Practical Application and Interpretation. New York: Routledge, 7. Basım, 2022.
53. Morgan, G. A. vd. IBM SPSS for Introductory Statistics: Use and Interpretation. New York: Routledge, 4. Basım, 2011.
54. Nalbantoğlu, İsmail vd. “Kahramanmaraş Depremi Sonrasında Depremzedelerin Algıladıkları Sosyal Destek ve Umutsuzluk Düzeylerinin İncelenmesi”. Türkiye Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi 8/1 (2024), 63-77.
55. Nola, I. A. vd. “Earthquakes – A Historical Review, Environmental and Health Effects, and Health Care Measures”. Arh Hig Rada Toksikol 64 (2013), 327-337.
56. Norris, Fran H. vd. “60,000 Disaster Victims Speak: Part I. An Empirical Review of the Empirical Literature, 1981–2001”. Psychiatry: Interpersonal and Biological Processes 65/3 (2002), 207-239.
57. Norris, Fran H. vd. “60,000 Disaster Victims Speak: Part II. Summary and Implications of the Disaster Mental Health Research”. Psychiatry: Interpersonal and Biological Processes 65/3 (2002), 240-260.
58. Okumuş, Ejder. “Tabii Afetler, Din ve Toplum -Marmara Depremi Örneği-”. İslâmî Araştırmalar XV/3 (2002), 339-373.
59. Önen, Rahime Şule - Kızılgeçit, Muhammed. “Depremin Lise Öğrencilerinin Dinsel İnanç-Tutum-Davranış Örüntüleri Üzerindeki Etkileri: 2023 Diyarbakır Depremi Üzerine Nitel Bir Araştırma”. Türk Din Psikolojisi Dergisi 9 (2024), 63-98. https://doi.org/10.59379/tdpd.1466670
60. Pargament, Kenneth I. The Psychology of Religion and Coping Theory, Research, Practice. New York: The Guilford Press, 1997.
61. Park, Crystal L. “Religion as a Meaning-Making Framework in Coping with Life Stress”. Journal of Social Issues 61/4 (2005), 707-729. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.2005.00428.x
62. Pharris, Angela B. “The Protective Effects of Hope Training on the Human Service Workforce Burnout and Secondary Traumatic Stress”. Human Service Organizations: Management, Leadership & Governance 49/2 (2025), 123-134. https://doi.org/10.1080/23303131.2024.2388726
63. Prizmić-Larsen, Zvjezdana vd. “Fear of COVID-19 and Fear of Earthquake: Multiple Distressing Events and Well-Being in Croatia”. Psychological Reports 0/0 (2023), 1-22.
64. Qin, Xu. “Sample Size and Power Calculations for Causal Mediation Analysis: A Tutorial and Shiny App”. Behavior Research Methods 56/3 (2024), 1738-1769. https://doi.org/10.3758/s13428-023-02118-0
65. Sarı, Tuğba vd. “The Development of the Fear of Earthquake Scale: Validity and Reliability Study in Türkiye after the 2023 Earthquake”. BMC Psychology 11/1 (2023), 1-10. https://doi.org/10.1186/s40359-023-01477-9
66. Shaughnessy, John J. vd. Research Methods in Psychology. New York: McGraw-Hill, 9. Basım, 2012.
67. Snyder, C. R. “Conceptualizing, Measuring, and Nurturing Hope”. Journal of Counseling & Development 73/3 (1995), 355-360. https://doi.org/10.1002/j.1556-6676.1995.tb01764.x
68. Snyder, C. R. vd. “Development and Validation of the State Hope Scale.” Journal of Personality and Social Psychology 70/2 (1996), 321-335. https://doi.org/10.1037/0022-3514.70.2.321
69. Snyder, C. R. vd. “Hope Theory: A Member of the Positive Psychology Family”. Handbook of Positive Psychology. ed. C. R. Snyder - Shane J. Lopez. 257-276. New York: Oxford University Press, 2002.
70. Snyder, C. R. “Hope Theory: Rainbows in the Mind”. Psychological Inquiry 13/4 (2002), 249-275. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1304_01
71. Snyder, C. R. “Hypothesis: There Is Hope”. Handbook of Hope: Theory, Measures, and Applications. ed. C. R. Snyder. 3-21.
72. San Diego, CA, US: Academic Press, 2000. https://doi.org/10.1016/B978-012654050-5/50003-8
73. Snyder, C. R. vd. “Preferences of High -and Low- Hope People for Self-Referential Input”. Cognition and Emotion 12/6 (1998), 807-823. https://doi.org/10.1080/026999398379448
74. Snyder, C. R. The Psychology of Hope: You Can Get There from Here. New York: Free Press, 1994.
75. Snyder, C. R. vd. “The Role of Hope in Cognitive-Behavior Therapies”. Cognitive Therapy and Research 24/6 (2000), 747-762. https://doi.org/10.1023/A:1005547730153
76. Snyder, C. R. vd. “The Will and The Ways: Development and Validation of an Individual-Differences Measure of Hope”. Journal of Personality and Social Psychology 60/4 (1991), 570-585. https://doi.org/10.1037/0022-3514.60.4.570
77. Şengör, A. M. C. vd. “The North Anatolian Fault: A New Look”. Annual Review of Earth and Planetary Sciences 33/37 (2005), 37-112. https://doi.org/10.1146/annurev.earth.32.101802.120415
78. Tabachnick, Barbara G. - Fidell, Linda S. Using Multivariate Statistics. New York: Pearson, 5. Basım, 2007.
79. Tarhan, Sinem - Bacanlı, Hasan. “Sürekli Umut Ölçeği’nin Türkçe’ye Uyarlanması: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. The Journal of Happiness & Well-Being 3/1 (2015), 1-14.
80. Taşçı, Gülay Akça - Özsoy, Filiz. “Deprem Travmasının Erken Dönem Psikolojik Etkileri ve Olası Risk Faktörleri”. Cukurova Medical Journal 46/2 (2021), 488-494. https://doi.org/10.17826/cumj.841197
81. Taştan, Seçil - Yüksel, Zehra. “Covid-19 Pandemi Sürecinde Üniversite Öğrencilerinde Gözlemlenen Psikolojik Uyumsuzluk, Olumlu Gelecek Beklentisi ve Öz-Yeterlilik Algısı Üzerine Bir Araştırma”. Sosyal Bilimlerde Yeni Araştırmalar. ed. Özlem Çakır - Kemal Çiftyıldız. 183-211. Ankara: Berikan Yayınevi, 2021.
82. Vatandaş, Celalettin vd. Türkiye’de Gençliğin Güven Bunalımı. İstanbul: SEKAM Yayınları, 2014.
83. Wanous, John P. vd. “Overall Job Satisfaction: How Good Are Single-Item Measures?” Journal of Applied Psychology 82/2 (1997), 247-252. https://doi.org/10.1037/0021-9010.82.2.247
84. Yaparel, Recep. “Depresyon ve Dini İnançlar İle Tabiatüstü Nedensel Yüklemeler Arasındaki İlişkiler”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (1994), 275-299.
85. Yıldız, Büşra - Akkoyun, Ayşe Zeynep. “Deprem Sonrası Psikiyatrik Destek”. İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi 8/2 (2023), 817-820.
86. Zimbardo, Philip G. - Boyd, John N. “Putting Time in Perspective: A Valid, Reliable Individual-Differences Metric”. Journal of Personality and Social Psychology 77/6 (1999), 1271-1288. https://doi.org/10.1037/0022-3514.77.6.1271