Şarap Testisinden Süzülen Fikir: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Aydınların Hayyam’ı Yeniden Keşfi

Öz

Bu makale, Ömer Hayyam’ın Osmanlı’dan Cumhuriyet dönemine uzanan süreçte Türk aydınları tarafından nasıl algılandığını, yorumlandığını ve yeniden kurgulandığını incelemektedir. Osmanlı şiir geleneğinde Hayyam’a olan ilgi oldukça sınırlıdır. Klasik dönemde onun rubailerinden ziyade matematik ve astronomi alanındaki bilimsel katkıları tanınmış, edebî kimliği geri planda kalmıştır. Ancak XIX. yüzyıldan itibaren Batı’da özellikle Edward FitzGerald’ın yaptığı serbest çeviriler aracılığıyla Hayyam, “kaderci, rindâne ve şarapçı bilge” kimliğiyle popülerleşmiş ve bu imge Tanzimat sonrası Osmanlı aydınları arasında etkili olmaya başlamıştır. Ömer Hayyam’ın Osmanlı kültürel hayatındaki yansımaları oldukça sınırlı kalmıştır. Bu sınırlılığın en belirgin göstergelerinden biri, onun Farsça rubailerinin -mevcut bilgiler ışığında- Türkçeye çevrilmemiş olmasıdır. Bu durumun yalnızca teknik bir eksiklikten değil, aynı zamanda dönemin itikadî ve kültürel duyarlılıklarından da kaynaklandığı düşünülebilir. Bu dönemde Hayyam, Doğu’nun kadim hikmetiyle Batı’nın rasyonel sorgulayıcılığını bir araya getiren melez bir figür olarak görülmüş; Muallim Feyzî, Abdullah Cevdet, Rıza Tevfik gibi isimler tarafından farklı düşünsel bağlamlarda yeniden yorumlanmıştır. Kimileri onu seküler ve pozitivist bir düşünür olarak değerlendirirken, kimileri de onu mistik bir bilge şair olarak okumuştur. Cumhuriyet döneminde ise Hayyam dönemin modernleşme idealleriyle örtüşecek şekilde yorumlanmış; özgürlükçü birey, akılcı filozof, hatta Türk kökenli bir şair olarak sahiplenilmiştir. Onun rubailerinde öne çıkan şarap, haz ve ölüm temaları, bireysel özgürlüğün simgeleri olarak yeniden anlamlandırılmıştır. Bu bağlamda makale, Hayyam’ın yalnızca şair kimliğini değil, aynı zamanda onun fikirlerinin farklı dönemlerde çeşitli ideolojik söylemler içinde nasıl yeniden üretildiğini ele almaktadır. Böylece Hayyam imgesinin durağan değil, tarihsel, kültürel ve düşünsel bağlama göre değişken ve dinamik bir yapıya sahip olduğu ortaya konmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Edebiyatı
• Ömer Hayyam
• Osmanlı edebiyatı
• Cumhuriyet dönemi aydınları
• Tanzimat dönemi
• Kültürel Dönüşüm.

Ideas Flowing from the Wine Jug: Intellectuals’ Rediscovery of Hayyam from the Ottoman Era to the Republic

Öz

This article examines how Omar Khayyam was perceived, interpreted, and reconstructed by Turkish intellectuals from the Ottoman period to the Republican era. In the tradition of Ottoman poetry, interest in Khayyam is relatively limited. In the classical period, it was his scientific contributions in mathematics and astronomy that were recognized, while his literary identity remained in the background. However, starting in the 19th century, particularly through Edward FitzGerald’s popular free translations, Khayyam became known in the West as a ‘fatalistic, wine-loving sage,’ a figure that went on to influence Ottoman intellectual circles, especially after the Tanzimat reforms. Khayyam’s presence in Ottoman cultural life has remained quite limited. One of the most notable indicators of this limitation is that his Persian quatrains have not been translated into Turkish, based on current information. This situation may be seen as stemming not only from a technical shortcoming, but also from the theological and cultural sensitivities of the period. During this period, Khayyam was viewed as a hybrid figure combining the ancient wisdom of the East with the rational skepticism of the West; he was reinterpreted in diverse intellectual contexts by such figures as Muallim Feyzî, Abdullah Cevdet, and Rıza Tevfik. In the Republican period, however, Khayyam was interpreted in line with the ideals of modernization of the time; he was embraced as a libertarian individual, a rational philosopher, and even as a poet of Turkish origin. In his quatrains, the themes of wine, pleasure, and death stand out, reinterpreted as symbols of individual freedom.In this context, the article investigates not only Khayyam’s poetic identity, but also how his ideas were reproduced through various ideological discourses during different l periods. Thus, it is argues that Khayyam is not a stable one, but rather possesses a variable and dynamic structure depending on the historical, cultural, and intellectual context.

Anahtar Kelimeler

• Turkish-Islamic Literature
• Omar Khayyam
• Ottoman Literature
• Intellectuals of the Republican Era
• Tanzimat Period
• Cultural Transformation.

Kaynakça

1. Ahmed Hayyat. “Hayyam’ın Sevgilisi Kimdi?” İctihâd 20/171 (1924), 3454-3456. A. Kadir. Bugünün Diliyle Hayyam. İstanbul: Fono Matbaası, 1969.
2. Alâettin [Gövsa], İbrahim. Ömer Hayyam. İstanbul: Kanaat Kütüphanesi, 1932.
3. Ali Haydar. “Rubâiyyât-ı Hayyam’dan”. Edebiyat-ı Umumiye Mecmuası 2/37 (13 Teşrievvel 1917), 183. Alişan, İsmail Hakkı. “Omar Khayyâm [Ömer Hayyam]: Aşk ve Timsali”. İctihâd XXIV/267 (15 Şubat 1929), 5123-5124.
4. Alişan, İsmail Hakkı. “Ömer Hayyam: Âlim ve Filozof”. İctihâd XXIII/258 (15 Ağustos 1928), 4890-4894.
5. Alişan, İsmail Hakkı. “Ömer Hayyam II: Rubâiyyât”. İctihâd XXIV/259 (01 Eylül 1928), 5006-5009.
6. Alişan, İsmail Hakkı. “Ömer Hayyam III”. İctihâd XXIV/260 (15 Eylül 1928), 5028-5030.
7. Alişan, İsmail Hakkı. “Ömer Hayyam IV”. İctihâd XXIV/261 (01 Ekim 1928), 5041-5043.
8. Alişan, İsmail Hakkı. “Ömer Hayyam V”. İctihâd XXIV/263 (01 Kasım 1928), 5065-5067.

9. Alişan, İsmail Hakkı. “Ömer Hayyam VI”. İctihâd XXIV/264 (15 Kasım 1928), 5084-5085.
10. Alişan, İsmail Hakkı. “Ömer Hayyam VII”. İctihâd XXIV/265 (30 Kasım 1928), 5099-5100.
11. Aminrazavi, Mehdi. The Wine of Wisdom: The Life, Poetry and Philosophy of Omar Khayyam. Oxford: Oneworld Publications, 2005. Andı, M. Fatih. “Müstecâbizâde İsmet’in Müntehab Rubâiyyât-ı Hayyâm Tercümeleri Adlı Eseri”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 29 (2000), 1-12. Andı, M. Fâtih. “Türkçe’de Rubaiyyat-ı Hayyam Tercümeleri”. İlmi Araştırmalar 7 (1999), 9-29.
12. Balıkçıoğlu, Efe Murat. “Quatrains of Many Receptions: A Survey of Perceptions of ’Omar Khayyām in Ottoman and Turkish Translations”. Iranian Studies 57 (2024), 224. Banarlı, Nihad Sami. Yahya Kemal Yaşarken. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yahya Kemal Enstitüsü, 1959.
13. Başaran, Orhan - Atalay, Mehmet. “Gelibolulu Âlî’nin Rebîu’l-Manzûm Adlı Eseri - I”. Doğu Araştırmaları 9 (Ocak 2012), 65-98.
14. Bodenstedt, Friedrich von. Die Lieder des Omar Chajjam. Breslau: Schletter’sche Buchhandlung, 1881.
15. Bölükbaşı, Rıza Tevfik. Ömer Hayyam ve Rubaileri. İstanbul: Ahmet Halit Kitabevi, 1945.
16. Cemal, Osman. “Niçin İçerler?”. Vakit (26 Eylül 1932), 6.
17. Cennetoğlu, M. Sadık. Ömer Hayyam: Büyük Türk Şairi ve Filozofu. İstanbul: Tuba Matbaası, 1989.
18. Cevdet, Abdullah. “Hayat ve Âsâr: Ömer Hayyam”. İctihâd 4/91–92 (09 Ocak 1329), 2031-2036.
19. Cevdet, Abdullah. “Omer Khayyam [Ömer Hayyam] ve FitzGerald”. İctihâd 27/295 (15 Nisan 1930), 5368.
20. Cevdet, Abdullah. “Rubâiyyât-ı Hayyam”. İctihâd 4/92–93 (06 Şubat 1329), 2056-2058.
21. Cevdet, Abdullah. “Rubâiyyât-ı Hayyam”. İctihâd 4/95 (27 Şubat 1329), 2127-2129.
22. Cevdet, Abdullah. “Rubâiyyât-ı Hayyam”. İctihâd 4/96 (06 Mart 1330), 2158-2161. Cevdet, Abdullah. “Rubâiyyât-ı Hayyam”. İctihâd 4/97 (13 Mart 1330), 2185-2188.
23. Cevdet, Abdullah. “Rubâiyyât-ı Hayyam”. İctihâd 4/98 (20 Mart 1330), 2209-2212.
24. Cevdet, Abdullah. “Rubâiyyât-ı Hayyam”. İctihâd 4/99 (27 Mart 1330), 2232-2235.
25. Cevdet, Abdullah. “Rubâiyyât-ı Hayyam”. İctihâd 4/100 (03 Nisan 1330), 2258-2260.
26. Cevdet, Abdullah. Rubâiyyât-ı Hayyâm ve Türkçeye Tercümeleri. İstanbul: Matbaa-i Hayriyye, 1914.
27. Cevdet, Abdullah. Rubâiyyât-ı Hayyâm ve Türkçeye Tercümeleri. İstanbul: Mürettebiyye, 2. Baskı, 1926.
28. Cevdet, Abdullah. “Şark Şâiri ’Ömer Hayyam’ın Eş’ârından Rubâiyyât-ı Ömer Hayyam”. İctihâd 4/94 (20 Şubat 1329), 2101-2103.
29. Çapanoğlu, Münir Süleyman. “Ramazan Konuşmaları: Şair Gözüyle Ramazan”. Vakit (08 Eylül 1943), 2.
30. Çelebi, Asaf Hâlet. Ömer Hayyam, Hayatı, Sanatı, Eserleri. İstanbul: Varlık Yayınevi, 1963.
31. Çelebi, Asaf Hâlet. Seçme Rubâîler. İstanbul: Yokuş Kitabevi, 1945.
32. Dâniş, Hüseyin. Rubâiyyât-ı Ömer Hayyâm. İstanbul: İkbâl Kütübhânesi, 1927.
33. Dâniş, Hüseyin - Tevfik, Rıza. Rubâiyyât-ı Ömer Hayyâm. İstanbul: Evkaf Matbaası, 1340.
34. Dâniş [Pedram,] Hüseyin. “Rubâiyyât-ı Ömer Hayyâm”. İctihâd 21/207 (01 Mayıs 1926), 4022-4024.
35. Dâniş [Pedram], Hüseyin. “Rubâiyyât-ı Ömer Hayyâm”. İctihâd 21/209 (01 Ağustos 1926), 4056-4057.
36. Esen, Muzaffer. Şarkın En büyük Şairleri: Ömer Hayyam. İstanbul: Gençlik Kütüphanesi, 1943.
37. Eyuboğlu, Sabahattin. Hayyam-Dörtlükler. İstanbul: Çan Yayınları, 1961.
38. F, N. “Zavallı Hayyam”. Hâkimiyet-i Milliye (20 Haziran 1932), 2.
39. Feyzullah Sacid. “Hayyam’dan Tercüme”. Türk Yurdu XXI/200 (Haziran 1928), 26-27.
40. Feyzullah Sacid. Hayyam’ın Rubaileri ve Manzum Tercümeleri. İstanbul: Cihan Matbaası, 1929.
41. FitzGerald, Edward. Rubaiyat of Omar Khayyam. ed. Daniel Karlin. Oxford University Press, 2009.
42. FitzGerald, Edward. The Rubaiyyat of Omar Khayyam. New York, 1942.
43. Gölpınarlı, Abdülbâki. Hayyâm ve Rubâîleri. İstanbul: İnkılâp ve Aka Yayınları, 1973.
44. Graves, Robert - Ali-Shah, Omar. The Original Rubaiyat of Omar Khayyam: A New Translation with Critical Commentaries. New York: Garden Doubleday & Company, 1968. Gürtin, Ahsen. Hayyam Rubaileri. İstanbul: Dizerkonca Matbaası, 1975.
45. Hafız Abdülkadir b. Derviş Mehmed b. Ahmed İzmirî. Ömer Hayyâm ve Hasan Sabbâh ve Ebu’l-Kâsım’ın Misli Mesbûk Olmayan Tercüme-i Ahvâli. İzmir: Marifet Matbaası, 1340.
46. Hamâmîzade İhsan. Ömer Hayyam Rubâîleri. İstanbul: Nurgök Matbaası, 1966.
47. Hammer-Purgstall, Joseph von. Geschichte der Schönen Redekünste Persiens: Blüthenlese aus zweihundert persischen Dichtern. Wien: Heubner und Volke, 1818. Hayyam, Ömer. Rubailer ve Silsilat-al-Tartîb, İbn-i Sînâ’nın Tamcîd’i ve Tercemesi. ed. Abdülbaki Gölpınarlı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1953. Herbelot, Barthelemy d’. Bibliotheque Orientale. Paris: Compagnie des Libraires, 1697.
48. Herbelot, Barthelemy d’. Bibliotheque Orientale ou Dictionnaire Universel. La Haye: J. Neaulme & N. van Daalen, 1777.
49. Heron-Allen, Edward. Some Side-Lights Upon Edward FitzGerald’s Poem “The Rubaiyat of Omar Khayyam”. London: Charing Cross Road W.C, 1898. Heron-Allen, Edward. The Second Edition of Edward FitzGerald’s Ruba’iyyat of ’Umar Khayyam. London: Duckworth and Co., 1908. Hikmet Münir. “Her Hafta Başında”. Kurun (11 Ekim 1937), 3.
50. Hikmet Şevki. “Ömer Hayyam’ın Manzum Tercümesi”. Hayat Mecmuası 1/13 (24 Şubat 1927), 260.
51. Hüseyinzâde Alî. “Hayyam-Bodenstedt”. Ramazân Bağçesi. Istanbul: Vatan Kütüphanesi, 1308.
52. Hyde, Thomas. Veterum Persarum et Parthorum et Medorum Religionis Historia. Oxford: E Typographeo Clarendoniano, Editio secunda., 1760. İshak Refet. “Hayyam’dan Tercümeler”. Türk Yurdu XXI/195 (Kanunisani 1928), 52.
53. İ, T. “Yeşilay ve Ömer Hayyam”. Ulus (19 Ocak 1941), 2.
54. [Necefzade], Yakup Kenan. Ömer Hayyam ve Rubaileri – İran Edebiyatına Toplu Bir Bakış. İstanbul: Yeni Şark Maarif Kütüphanesi, 1968.
55. Kocatürk, Vasfi Mahir. Ömer Hayyam’ın Rubaileri. Ankara: Buluş Yay., 1962.
56. Koç, Canan Olpak. “Mecburi Bir İzah’a Mecbur Olanlardan: Refik Ahmet Sevengil”. Cumhuriyet’in 100. Yılında 100 Türk Yazar. 511-518. İstanbul: Akademisyen Kitabevi, 2023.
57. Köprülüzâde Mehmed Fuâd. Bugünkü Edebiyat. İstanbul: Cihan Biraderler Matbaası, 1924.
58. Latîfı̂. Tezkiretü’ş-şu’arâ ve Tabsıratü’n-nuzamâ. haz. Rıdvan Canım. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2000.
59. Mehmed Bahâeddin. Hurde-i Eş’âr. Kırklareli: Kırklareli Vilayet Matbaası, 1345.
60. Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi. Tezkiretü’ş-şu’arâ. haz. Adnan İnce. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018.
61. Muallim Feyzî. Hayyam. İstanbul: Şirket-i Mürettebiyye, 1303.
62. N, Z. “Hayyam’ın Rubaiyatının Türkçeye Tercümesi”. Türk Yurdu 9/24 (102) (28 Ocak 1331), 2911-2915.
63. Necmeddîn-i Dâye. Tasavvuf Yolu: Mirsâdü’l-ibâd Mine’l-mebde’ ile’l-meâd. haz. Halil Baltacı. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2013.
64. Recep Vahyi. “Ömer İbnü’l-Hayyam’ın Rubaisi”. Ceride-i Sufiyye 5/146 (24 Temmuz 1334), 444-445. [Sertelli], İskender Fahreddin. “Türkân Hâtun”. Akşam, 1940.
65. Sevengil, Refik Ahmet. “Bir Mevsimlik Aşk”. Vakit (10 Aralık 1942), 2.
66. Sevengil, Refik Ahmet. Çıplaklar. İstanbul: Hilmi Kitabevi, 1936.
67. Sevengil, Refik Ahmet. “Çıplaklar”. Kurun (28 Nisan 1936).
68. Sina. “Ömer Hayyam: Şarkın Volter’i”. Resimli Ay 2/4 (30 Nisan 1925), 100.
69. Süleyman Nazîf. “Ömer Hayyam’ın Şairliği”. Servet-i Fünûn 59/1543 (11 Mart 1926), 258-259.
70. Süleyman Nazîf. “Tercüme Mezbahası–2: Ömer Hayyam”. Servet-i Fünûn 87/1561 (17 Temmuz 1926), 130-131.
71. Süleyman Nazîf. “Tercüme Mezbahası–2: Rubâiyyât-ı Hayyâm-2”. Servet-i Fünûn 91/1565 (12 Ağustos 1926), 194-195.
72. Süleyman Nazîf. “Tercüme Mezbahası–2: Rubâiyyât-ı Hayyâm–3”. Servet-i Fünûn 93/1567 (22 Ağustos 1926), 226-227.
73. Şakir, Ziya. Selçuk Saraylarında Ömer Hayyam’ın Hayat ve Maceraları. İstanbul: Üstün Eserler Neşriyat Evi Yay., 1943.
74. Şardağ, Rüştü. Bütün Yönleriyle Hayyam Rubaileri. İstanbul: Özgür Yayınları, 1999.
75. Şardağ, Rüştü. Ömer Hayyam’ın Rubaileri. İzmir: Ege Üniversitesi Matbaası, 1960.
76. Şardağ, Rüştü. Rubailer (Seçmeler)-Hayyam. Ankara: MEB Yayınları, 1990.
77. Şekib, Tokadîzâde. “Ömer Hayyam İçin”. Servet-i Fünûn 83/1557 (17 Haziran 1926), 74-75.
78. Şekîb, Tokadizâde. “Ömer Hayyam’a”. İctihâd 20/173 (Kanunusani 1925), 3484-3486.
79. Şekîb, Tokadizâde. “Ömer Hayyam’ın Maşukası Hakkında”. İctihâd 20/172 (Kanunusani 1925), 193-195.
80. Tarkan, Necmi. Hayyam’ın Rubaileri. Ankara: Güney Matbaacılık, 1949.
81. Ulunay, Refi Cevad. “Ömer Hayyam”. Milliyet (20 Mayıs 1965), 2.
82. Uysal, Sermet Sami. Yahya Kemal’le Sohbetler. İstanbul: Kitap Yayınları, 1959.
83. Veli, Orhan. Bütün Çeviri Şiirleri. ed. Asım Bezirci. İstanbul: Can Yayınları, 1982.
84. Whinfield, Edward Henry. The Quatrains of Omar Khayyam: The Persian Text with an English Verse Translation. London: Trübner & Co., 1883.
85. Yücebaş, Hilmi. Hayyam – Hayatı, Felsefesi, Rubaileri. İstanbul: Yeni Matbaa, 1960.
86. Zapsu, Abdürrahim. Ömer Hayyam’a Hücum. İstanbul: Burhaneddin Matbaası, 1942. Akşam. “İçki Sarfiyatı”. (06 Aralık 1943), 3.
87. “Ömer Hayyam’ın Şairliği Hakkında”. İctihâd XXI/202 (15 Nisan 1926), 3944-3946.