Îcâz Tasnifinde “Îcâz-ı Sükût”un Üçüncü Bir Alt Başlık Olarak Değerlendirilme İhtimali

Öz

Belâgat ilmi, Arap dili ve edebiyatında sözün bağlama uygun kullanımını inceleyen temel ilimlerden biridir. Bu ilmin meânî dalı ise mukteza-i hal ilkesini esas almakta ve ifade biçimlerini bu ilke doğrultusunda incelemektedir. Îcâz da bu çerçevede bir anlam ve içeriğin en az lafızla ifade edilmesini esas alan temel konulardan biri olarak yer almaktadır. Klasik belâgat literatüründe söylenmeyen unsur üzerinden anlam üretimi çoğunlukla hazif merkezli îcâz anlayışı içinde değerlendirilmiş ve suskunluk hâllerine dair örnekler ise îcâz tasnifi içinde müstakil bir başlık olarak kavramsallaştırılmamıştır. Bu çalışma, Hicrî II. asırdan VIII. asra kadar uzanan süreçte klasik belâgat metinlerinde sükûtla irtibatlandırılabilecek işaret ve tespitleri inceleyerek sükût olgusunu özellikle îcâz ve hazif ilişkisi bağlamında ele almayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede âyet ve hadis merkezli örnekler üzerinden yapılan analizlerde sükûtun yalnızca ahlâkî bir tutum olarak değil karîne ve muktezây-ı hâl çerçevesinde işleyen muhatap merkezli bir anlam yönlendirme stratejisi olarak ortaya çıktığı gösterilmektedir. Arap nesri ve şiirindeki sükût örnekleri ise çalışmanın kapsamı dışında bırakılmıştır. Elde edilen bulgular, hazif ile sükûtun aynı anlam zemininde işlediğini ancak karînenin kullanım biçimi ve beyanın seyri bakımından farklı görünümler sergilediğini ortaya koymaktadır. Hazif, lafız içi eksiltme yoluyla muhatabın zihninde mananın takdir edilmesini ve tamamlanmasını esas alırken sükût ise beyanın belirli bir noktada kesilmesi suretiyle karîne ve muktezây-ı hâl çerçevesinde muhatabın dikkatini metnin ya da olayın merkezî anlamına yöneltmektedir. Bu doğrultuda makale, sükûtu hazif merkezli îcâz işleyişi içinde ayırt edici bir görünüm olarak ele almaktadır. Bu tür suskunluk biçimlerinin îcâz tasnifi içinde üçüncü bir başlık olarak “îcâz-ı sükût” kavramı altında incelenebileceğini bir kavramsal teklif olarak ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• Îcâz
• Sükût
• Hazif
• Îcâz-ı Sükût

The Possibility of Evaluating “Ijāz al-Sukūt” as a Third Subcategory within the Ijāz Classification

Abstract

Rhetoric (balāgha) is one of the fundamental disciplines in Arabic language and literature that examines the appropriate use of speech in relation to context. Within this discipline, the branch of maʿānī is grounded in the principle of muqtadā al-ḥāl (contextual appropriateness) and analyzes modes of expression accordingly. Ījāz (conciseness) occupies a central place in this framework, referring to the expression of meaning with minimal wording. In classical rhetorical literature, meaning derived from what is left unsaid has largely been treated within a ḥadhf-centered understanding of ījāz, while forms of silence have not been conceptualized as an independent category within the taxonomy of ījāz. This study examines indications and discussions related to silence in classical rhetorical works from the 2nd to the 8th Islamic centuries, addressing the phenomenon particularly in relation to ījāz and ḥadhf. Through analyses of Qurʾānic verses and hadith reports, it demonstrates that silence functions not merely as an ethical attitude but as a context-driven, audience-centered strategy of meaning construction operating through contextual and situational indicators (qarīna and muqtadā al-ḥāl). Examples from Arabic prose and poetry are excluded from the scope of this study. The findings show that while ḥadhf and silence operate on a shared semantic ground, they differ in the mode of indication and the progression of discourse. Whereas ḥadhf relies on the omission of linguistic elements to be mentally supplied by the addressee, silence produces meaning by deliberately suspending or terminating speech, thereby directing attention to the central meaning of the text or event. In this respect, the article treats silence as a distinct manifestation within the broader functioning of ījāz and proposes, at a conceptual level, that such forms of silence may be examined under a third subcategory within the taxonomy of ījāz, termed “ījāz al-sukūt”.

Keywords

• Arabic Language and Rhetoric
• Ījāz
• Silence
• Ḥadhf
• Ījāz al-Sukūt

Kaynakça

1. Abbâd, Sâhib b. el-Muhît fi’l-luğa. thk. eş-Şeyh Muhammed Hasan Ali Yâsîn. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1994.
2. Akyüz, Yusuf. Arap Dilinde Edimbilim. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Yayımlanmış Doktora Tezi, 2020.
3. Akyüz, Yusuf. “Söz Edimleri ve Arap Dilinde Emretme Edimsözü Yapıları”. Hitit İlahiyat Dergisi 22/2 (2023), 881-900. https://doi.org/10.14395/hid.1333155
4. Akyüz, Zafer. “Belâgat İlminin Kur’ân-ı Kerîm’in İʿcâz ve Tefsir Araştırmalarına Etkisinin Tarihi Seyri”. Universal Journal of Theology 5/2 (2020), 217-239.
5. Alevî, Yahyâ b. Hamza. Kitabu’t-tıraz. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2005.
6. Askerî, Ebû Hilâl. Kitâbü’s-sınâʿateyn. thk. Alî Muhammed el-Becâvî. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1998.
7. Aynî, Bedrüddîn. Umdetu’l-kârî şerhu sahîhi’l-Buhârî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
8. Bâkıllânî, Ebû Bekir Muhammed. İ‘câzü’l-Kur’ân. thk. es-Seyyid Ahmed Sakar. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1997.

9. Buhârî, Ebu Abdillah Muhammed b. İsmail. el-Câmiu’s-sahih. thk. Muhammed Züheyr b. Nasr. Beyrut: Dâru Tavku’n-Necâ, 2001.
10. Câhız, Ebȗ Osmȃn. el-Beyân ve’t-tebyîn. thk. Abdusselam Muhammed Harun. Kahire: Mektebetü’l-Hancȋ, 1998.
11. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî. el-Fusûl fi’l-usûl. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf, 1994.
12. Cevherî, İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh. thk. Ahmed Abdulgafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 1990.
13. Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkâhir. Delâilü’l-îcâz. thk. Mahmud Muhammed Şakir. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1984.
14. Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkâhir. Esrâru’l-belâğa. thk. Muhammed Reşîd Rızâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
15. Dabbî, Mufaddal. Emsâlü’l-Arab. thk. İhsân Abbâs. Beyrut: Dâru’r-Râidi’l-Arabî, 1981.
16. Durmuş, İsmail. “Meânî”. 28/204-206. Ankara: TDV İslâm Ansiklopedisi, 2003.
17. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as b. İshak b. Beşîr. Sünen-i Ebî Dâvûd. thk. Şuayb el-Arnavût. Delhi: Matbaatü’l-Ensâriyye, 1332.
18. Evsat, Ebü’l-Hasen Saîd b. Mes‘ade el-Ahfeş. Me‘ânî’l-Kur’ân li’l-Ahfeş. thk. Hüdâ Mahmûd Karâ‘a. Kahire: Mektebetu’l-Hancî, 1990.
19. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luğa. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn - Muhammed Ali Neccâr. Kahire: el-Müessesetü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’t-Te’lîf ve’l-Enbâ ve’n-Neşr, 1964.
20. Ferâhîdî, el-Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrâhîm es-Sâmerrâî. Beyrut: Müessetu’l-A‘lemî li’l-Matbûât, 1988.
21. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd. Meâni’l-Kur’ân. thk. Ahmed Yûsuf en-Necâtî vd. Kahire: Dâru’l-Mısriyye, ts.
22. Hafâcî, İbn Sinân Ebȗ Muhammed. Sırrü’l-fesâha. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1982.
23. Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd b. Muhammed. A’lâmü’l-hadîs. thk. Muhammed b. Sa‘d b. Abdirrahmân Âl Suûd. Mekke: Merkezü’l-Buhûsi’l-İlmiyye, 1988.
24. Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd b. Muhammed. Beyânü i‘câzi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Halefullah - Muhammed Zağlûl Selâm. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1976.
25. Hattâbî, Ebû Süleyman Hamd b. Muhammed. Meâlimü’s-sünen. thk. Muhammed Râgıb et-Tabbâh. Haleb: el-Matbaatu’l-İlmiyye, 1932.
26. İbn Abdirabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed. el-Ikdü’l-ferîd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
27. İbn Battâl, Ebü’l-Hasen Ali b. Halef. Şerhu sahîhi’l-Buhârî. thk. Ebû Temîm Yâsir b. İbrâhim. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 2003.
28. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osman. el-Hasâis. thk. Muhammed Ali en-Neccâr. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyye, ts.
29. İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen. Cemheratu’l-luğa. thk. Remzî Munîr Ba'lebekkî. Beyrut: Dâru’l-İlmi li’l-Melâyîn, 1987.
30. İbn Ebî’l-İsbâ, Ebû Muhammed Zekiyyüddîn Abdülazîm. Tahrîru’t-tahbîr fî sınâati’ş-şiir ve’n-nesr ve beyâni icâzi’l-Kur’ân. thk. Hıfnî Muhammed Şeref. Kahire: Lecnetü İhyâi’t-Türâsi’l-İslâmî, ts.
31. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed. Muʿcemü mekâyîsi’l-luğa. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 1979.
32. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. Edebü’l-kâtib. thk. Muhammed ed-Dâlî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1981.
33. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. Teʾvîlü müşkili’l-Kur’ân. thk. İbrâhîm Şemseddîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’lİlmiyye, ts.
34. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. Uyûnu’l-ahbâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
35. İbn Manzȗr, Muhammed b. Mukerrem. Lisânu’l-Arab. thk. Abdullah Ali el-Kebîr. Kahire: Dȃru’l-Ma‘ârif, 1981.
36. İbn S’ad, Ebû Abdillâh Muhammed. Kitâbü’t-tabakâti’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 2001.
37. İbnu’l-Esîr, Ziyâuddîn. el-Meselü’s sâir fî edebi’l-kâtib ve’ş-şâir. thk. Ahmed el-Hûfî - Bedevî Tabâne. Kahire: Dâru Nahdati Mısr, 1973.
38. İbnü’l-Mukaffa´, Ebû Muhammed (Ebû Amr) Abdullah (Rûzbih / el-Mübârek). el-Edebü’s-sağîr ve’l-edebü’l-kebîr. thk. İnâm Fevvâl. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1999.
39. İbnü’s-Serrâc, Ebû Bekr. el-Usûl fi’n-nahv. thk. Abdulhuseyn el-Fetlî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2009.
40. İbnü’ş-Şecerî, Ebü’s-Saâdât Ziyâüddîn Hibetullah b. Alî. Emâlî İbni’ş-Şecerî. thk. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1991.
41. Kayrevânî, İbn Reşîk. el-Umde fî mehâsini’ş-şiʿr ve âdâbih. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1981.
42. Kazvînî, Hatîb. el-Îzâh. thk. Muhammed b. Abdilmün‘im Hafâcî. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1980.
43. Kazvînî, Hatîb. Telhîsu’l-miftâh. thk. İbn Dâvud Abdulvâhid el-Hanefî. Karaçi: Mektebetü’l-Medine, 2016.
44. Kılıç, Hulusi. “Belâgat”. 5/380-383. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, 1992.
45. Meydânî, Ebû’l-Fazl Ahmed b. Muhammed. Mecmau’l-emsâl. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. Beyrut: Dâru’l-Marife, ts.
46. Mozhdehi, Alireza Madadi vd. “The Dramaturgy of Silence in the Quran (A Case Study: The Story of Prophet Moses and Khiḍr and Joseph)”. A Research Journal on Qur’anic Knowledge 16/61 (ts.), 59-83. https://doi.org/10.22054/rjqk.2025.85294.3108
47. Musaylihî, Abdülfettâh b. Muhammed. Câmiu’l-mesâil ve’l-kavâid fî ilmi’l-usûl ve’l-makâsıd. Mısır: Dâru’l-Lü’lü, 2022.
48. Müberred, Muhammed b. Yezîd. el-Muktedab. thk. Muhammed Abdülhâlık Azîme. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1994.
49. Müberred, Muhammed b. Yezîd. el-Kâmil fi’l-luga ve’l-edeb. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. Kahire: Dâru’l-Fikr, 1997.
50. Müsennâ, Ebû Ubeyde Ma‘mer b. Mecâzü’l-Kur’ân. thk. Muhammed Fuâd Sezgin. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1961.
51. Müslim, Ebü’l-Hüseyin el-Kuşeyrî. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1955.
52. Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed. Me‘ânî’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ali es-Sâbûnî. Mekke: Câmiatü Ümmü’l-Kurâ, 1988.
53. Nehhâs, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed. Umdetü’l-kitâb. thk. Bessâm Abdülvehhâ el-Câbî. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2004.
54. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah. Medârikü’t-tenzîl ve hakâiku’t-te’vîl. thk. Yusuf Ali Bedyevî. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1998.
55. Nevevî, Yahyâ b. Şeref. el-Minhâc şerhu sahîhi Müslim b. el-Haccâc. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1972.
56. Nüveyrî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed. Nihâyetü’l-ereb fî fünûni’l-edeb. Kahire: Vizâretü’s-Sekâfe, ts.
57. Özkan, Halit. “Takrir”. 39/469-471. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, 2010.
58. Özli, Muzaffer. “Arap Dilinde Îcâz’ın Tarihi Seyri ve Önemi”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/1 (2011), 177-187.
59. Özsoy, Seyhan. “Arap Dilinde Hazif Üslûbu ve Yûsuf Sûresindeki Örnekleri”. Dergiabant: Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (2024), 548-567. https://doi.org/10.33931/dergiabant.1496453
60. Ramazan, İbrahim Abdulfettah. “Belâgatu’s-samt”. Mecelletü’l-ulûmi’l-Arabiyye ve’l-insâniyye 12/4 (2019), 2293-2355.
61. Râzî, Fahreddîn. Mefâtîhu’l-ğayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1999.
62. Rummânî, Ebu’l-Hasen Alî b. Îsâ b. Alî. en-Nüket fî iʻcâzi’l-Kurân. thk. Muhammed Halfullah. Mısır: Dâru’l-Meârif, 1976.
63. Sekkâkî, Ebû Yâkûb. Miftâhu’l-ulûm. thk. Nâim Zerzûr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987.
64. Seyf, Beyân bint İbrahim b. Abdülaziz. “Min belâğati’s-samt fî sûrati Meryem”. Havliyyetü külliyyeti’l-luğati’l-Arabiyye bi-Cercâ 26/4 (2022), 3877-3911.
65. Sîbeveyhi, Ebû Bişr. el-Kitâb. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1988.
66. Sûlî, Ebû Bekir Muhammed b. Yahyâ. Edebü’l-küttâb. thk. Muhammed Behcetü’l-Eserî. Bağdat: el-Mektebetü’l-Arabiyye, 1922.
67. Sübkî, Bahâeddin. Arûsu’l-efrâh fî şerhi telhîsi’l-miftâh. thk. Abdulhamîd Hindâvî. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 2003.
68. Süyûtî, Celâleddîn. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 1974.
69. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. İhtilâfu’l-hadîs. thk. Muhammed Ahmed Abdülazîz. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
70. Şevkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî. İrşâdu’l-fuhûl ilâ tahkîki ilmi’l-usûl. thk. Übey Mus’ab Muhammed Saîd el-Bedrî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1992.
71. Şîrâzî, Ebû İshâk. Şerhu’l-lüma´. thk. Abdulmecîd Türkî. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1988.
72. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Turkî. Kahire: Dâru Hicr, 2001.
73. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed. Ahkâmu’l-Kur’ân. thk. Sadeddîn Ünâl. İstanbul: Merkezü’l-Buhûsi’l-İslâmiyye li-Vakfi’d-Diyâneti’t-Türkiye, 1995.
74. Tariq, Fareed Ud Din - Akhtar, Ruqayya. “The Methodology of Jurists in Deriving Legal Rulings from the Sunnah of Approval Sunnah Taqreeriyyah”. Arbor 11/1 (2024), 227-247.
75. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn. Muhtasarü’l-meânî. thk. el-Hind Mahmud Hasan. Karaçi: Mektebetü’l-Büşrâ, 2010.
76. Teftâzânî, Sa‘düddîn Mes‘ûd b. Fahriddîn. el-Mutavvel. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2013.
77. Uz, Emin. “Arap Dili ve Belâgatında Samt Kavramının Anlam Derinliği”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 6/2 (2023), 461-478. https://doi.org/10.52637/kiid.1357289
78. Vuruşkan, Hüseyin. “Hz. Peygamber’in Sükûtunun Anlam Değerleri”. Diyanet İlmî Dergi 54/1 (2018), 47-74.
79. Yâdgârî, Meryem vd. “Tahlîl-e kârbast-e goftemân-e sukût der Sûre-ye Yusuf”. Pejûheşhâ-yi Edebî-Kur’ânî 9/3 (2021), 1-29.
80. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavviz. Riyâd: Mektebetü’l-Ubeykân, 1998.
81. Zerkeşî, Bedreddîn. el-Bahru’l-muhît fî usûli’l-fıkh. thk. Ömer Süleyman el-Eşkar. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
82. Zerkeşî, Bedreddîn. el-Burhan fî ulûmi’l- Kur’an. thk. Yusuf Abdurrahman el-Maraşlî. Beyrut: Dâru’l-Marife, ts.