تأثير الخوف من الزلازل على تصوّر الله وافتراضات العالم

Öz

تتناول هذه الدراسة تأثير الزلزال الذي وقع مركزه في كهرمان مرعش على العمليات النفسية والمعرفية والروحية لدى الأفراد. وقد تمّ تحليل علاقة الخبرات الصادمة ـــ مثل حالة الإصابة، وفقدان الأقارب، والبقاء تحت الأنقاض ـــ بكلٍّ من خوف الزلزال، وافتراضات العالم، وتصوّر الله. اعتمد البحث على نموذج المسح الارتباطي، وتمّ جمع البيانات التجريبية من ٥٧٤ مشاركًا يقيمون في المناطق المتضرّرة من الزلزال. وفي عملية جمع البيانات استُخدم، إلى جانب استمارة المعلومات الشخصية، كلٌّ من: مقياس خوف الزلزال، ومقياس تصوّر الله، ومقياس افتراضات العالم. وبعد إدخال البيانات إلى الحاسوب، جرى تحليلها باستخدام برنامج SPSS (الإصدار ٢٦)، وذلك عبر الاستفادة من تقنيات تحليل التباين (ANOVA)، واختبار (t)، والارتباط، والانحدار. وقد أظهرت النتائج أنّ للزلزال تأثيرات متعددة الأبعاد في العمليات المعرفية والروحية لدى الأفراد بعد الصدمة، كما بيّنت أن خوف الزلزال يمتلك تأثيرًا دالًّا ـــ وإن كان محدودًا ـــ في كلٍّ من افتراضات العالم وتصوّر الله.

Anahtar Kelimeler

• علم نفس الدين
• الخوف من الزلازل
• تصوّر الله / صورة الله
• افتراضات العالم

Deprem Korkusunun Tanrı Algısı ve Dünya Varsayımları Üzerindeki Etkisi

Öz

Bu araştırmada, 6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen Kahramanmaraş merkezli depremlerin bireylerin psikolojik, bilişsel ve manevi süreçleri üzerindeki çok boyutlu etkileri incelenmiştir. Çalışmada, hafif/ağır yaralanma durumu, yakınlık derecesine göre yakın kaybı ve göçük altında kalma gibi doğrudan travmaya maruz kalma biçimlerinin deprem korkusu, dünya varsayımları ve Tanrı algısı değişkenleriyle ilişkileri ampirik olarak analiz edilmiştir. İlişkisel tarama ve karşılaştırmalı desenin kullanıldığı araştırmanın verileri, depremden doğrudan etkilenen 18 yaş ve üzerindeki 574 katılımcıdan kesitsel yöntemle elde edilmiştir. Veri toplama sürecinde Kişisel Bilgi Formu’na ek olarak Deprem Korkusu Ölçeği, Tanrı Algısı Ölçeği ve Dünya Varsayımları Ölçeği’nden oluşan bir ölçek bataryası kullanılmıştır. Araştırma kapsamında elde edilen nicel veriler, IBM SPSS Statistics 25.0 paket programı (IBM Corp., Armonk, NY, ABD) kullanılarak analiz edilmiştir. Hipotezlerin test edilmesinde ANOVA, bağımsız örneklemler t-testi, korelasyon ve regresyon analizlerinden yararlanılmıştır. Analiz bulguları, afetlerin insan ruhu, zihinsel şemaları ve inanç dünyası üzerinde doğrusal olmayan, seçici ve karmaşık etkiler oluşturduğunu göstermektedir. Yapılan analizlerde, göçük altında kalan ve yaralanma deneyimi yaşayan bireylerin deprem korkusu puanlarında anlamlı bir farklılık saptanmazken, hayatta kalmış olmanın beraberinde getirdiği varoluşsal farkındalık ve minnettarlık duygusuyla dünya varsayımlarının akut evre sonrasında olumlu yönde yeniden yapılandığı belirlenmiştir. Buna karşın, özellikle birinci derece yakın kaybı yaşayan ve göçük altında çaresizliği en üst düzeyde deneyimleyen bireylerde Tanrı algısının istatistiksel olarak anlamlı biçimde olumsuz yönde farklılaştığı ve bireylerin Tanrı’nın adaleti ve merhametine ilişkin sorgulayıcı ve mesafeli dinsel gerilimler yaşadıkları belirlenmiştir. Regresyon sonuçları, duygusal dönüşüme rağmen deprem korkusunun dünya varsayımları ve Tanrı algısı üzerinde sınırlı ancak anlamlı bir açıklayıcılığa sahip olduğunu ortaya koymuştur. Sonuçlar, kriz dönemlerinde psikososyal destek süreçlerine “Manevi İlk Yardım” ve anlam merkezli danışmanlık modellerinin entegre edilmesinin kritik önem taşıdığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din psikolojisi
• Deprem korkusu
• Tanrı Algısı
• Dünya varsayımları
• Travmatik Yaşant

The Impact of Earthquake Fear on the Perception of God and Assumptions about the World

Öz

This study examined the multidimensional effects of the Kahramanmaraş-centered earthquakes that occurred on February 6, 2023, on individuals’ psychological, cognitive, and spiritual processes. The study empirically analyzed the relationships between forms of direct trauma exposure, including mild/severe injury, loss of a loved one according to degree of kinship, and being trapped under rubble, and the variables of earthquake fear, world assumptions, and perception of God. Using a correlational survey and comparative design, the cross-sectional data were collected from 574 participants aged 18 years and older who were directly affected by the earthquakes. In addition to a Personal Information Form, a battery of scales comprising the Earthquake Fear Scale, the Perception of God Scale, and the World Assumptions Scale was used during data collection. The quantitative data obtained within the scope of the study were analyzed using IBM SPSS Statistics version 25.0 (IBM Corp., Armonk, NY, USA). ANOVA, independent-samples t-tests, correlation analyses, and regression analyses were employed to test the study hypotheses. The findings indicated that disasters have nonlinear, selective, and complex effects on the human psyche, cognitive schemas, and belief systems. Although no significant differences were found in earthquake fear scores among individuals who had been trapped under rubble or had experienced injury, their world assumptions were found to have been positively restructured after the acute phase, accompanied by existential awareness and feelings of gratitude associated with survival. In contrast, perceptions of God differed significantly in a negative direction, particularly among individuals who had lost a first-degree relative and those who had experienced the highest levels of helplessness while trapped under rubble. These individuals were also found to experience questioning and distancing religious tensions concerning God’s justice and mercy. The regression results revealed that, despite emotional trans formation, earthquake fear had limited but significant explanatory power in relation to world assumptions and perceptions of God. The findings highlight the critical importance of integrating “Spiritual First Aid” and meaning-centered counseling models into psychosocial support processes during periods of crisis.

Anahtar Kelimeler

• Psychology of Religion
• Fear of Earthquakes
• Perception of God
• Worldviews
• Traumatic Experience

Kaynakça

1. AFAD. 06 Şubat 2023 Pazarcık-Elbistan-Kahramanmaraş (Mw:7.7-Mw:7.6) Depremleri Raporu. Ankara: Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı, 02 Haziran 2023. https://deprem.afad.gov.tr/assets/pdf/KahramanmaraşDepremiRaporu_02.06.2023. pdf
2. Akbulut, Yavuz. “Veri Çözümleme Teknikleri”. Bilimsel Araştırma Yöntemleri. ed. Adile Aşkım Kurt. 139-163. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi Yayınları, 2013.
3. Bahadır, Ziynet - Ay, Faruk. “Deprem Kaygısı ve Dini Başa Çıkma”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 38 (20 Ocak 2025), 83-101. https://doi.org/10.54600/igdirsosbilder.1494849
4. Başıbüyük, Adem. “Yetişkinlerde Deprem Bilgisi Ve Etkili Faktörlerin Incelenmesi”. Milli Eğitim Dergisi 161 (2004), 220-231.
5. Başoǧlu, Metin vd. “Traumatic Stress Responses in Earthquake Survivors in Turkey”. Journal of Traumatic Stress 15/4 (2002), 269-276. https://doi.org/10.1023/A:1016241826589
6. Başoğlu, Metin vd. “Single-Session Behavioral Treatment of Earthquake-Related Posttraumatic Stress Disorder: A Randomized Waiting List Controlled Trial”. Journal of Traumatic Stress 18/1 (2005), 1-11. https://doi.org/10.1002/jts.20011
7. Başoğlu, Metin vd. “Traumatic Stress Responses in Earthquake Survivors in Turkey”. Journal of Traumatic Stress 15/4 (Ağustos 2002), 269-276. https://doi.org/10.1023/A:1016241826589
8. Becker, Ernest. The Denial of Death. New York: TheFree Press, 1973.

9. Bertinelli, Luisito vd. “Earthquakes and Mental Health”.World Development 169 (2023), 106283. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2023.106283
10. Duman, M. Zeki. Sosyolojik Açıdan Deprem ve Din: Depremlerin Dini İnanç ve Davranışlar Üzerinde Etkisi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2016.
11. Erdoğan, Emine. Tanrı Algısı, Dini Yönelim Biçimleri ̇ ve Dindarlığın Psi ̇koloji ̇k Dayanıklılıkla İlişkisi. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
12. Feifel, Herman. “Attidudes Toward Death in Some Normal and Mentally Ill Populations”. The Meaning of Death. ed. Herman Feifel. 114-130.Mc.Graw-Hill, 1959.
13. Foa, Edna B. - Kozak, Michael J. “Emotional Processing of Fear: Exposure to Corrective Information”. Psychological Bulletin 99/1 (1986), 20-35. https://doi.org/10.1037/0033-2909.99.1.20
14. Goltz, James D. “Status and Power Differentials in the Generation of Fear in Three California Earthquakes”. International Journal of Disaster Risk Reduction 16 (01 Haziran 2016), 200-207. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2016.02.011
15. Goltz, James D. - Bourque, Linda B. “Earthquakes and Human Behavior: A Sociological Perspective”. International Journal of Disaster Risk Reduction 21 (01 Mart 2017), 251-265. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2016.12.007
16. Grimm, Anna vd. “Post- and Peritraumatic Stress in Disaster Survivors: An Explorative Study About the Influence of Individual and Event Characteristics Across Different Types of Disasters”. European Journal of Psychotraumatology 3/1 (2012), 1-9. https://doi.org/10.3402/ejpt.v3i0.7382
17. Güler, Özlem. “Tanrı Algısı Ölçeği (TA): Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 48/1 (Nisan 2007), 123-133. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000932
18. Güler, Özlem. Tanrı’ ya Yöneli ̇k Atıflar, Benlik Algısı ve Günahkarlık Duygusu (Yeti̇şki ̇n Örneklem). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
19. Gülmez, Ümmüşerif. Deprem Felaketi Yaşayanlarda Dinsel Anlamlandırma Biçimleri Ve Tutumlar. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
20. Güven, Kübra. Marmara Depremini Yaşayan Yetişkinlerin Algıladıkları Sosyal Destek Düzeyleri ile Travma Sonrası Gelişim ve Depresyo Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
21. Işıklı, Sedat - Keser, Emrah. “Travma Sonrası Stresbozukluğunda Duygular ve Duygu Düzenleme”. Duygu Düzenleme. ed. S. Vatan. Ankara: Türkiye Klinikleri, 1. Baskı, 2020. https://www.researchgate.net/ publication/347712693_Travma_Sonrasi_Stres_Bozuklugunda_Duygular_ve_Duygu_Duzenleme#fullTextFileContent-Janoff-Bulman, Ronnie. “Assumptive Worlds and the Stress of Traumatic Events: Applications of the Schema Construct”. Social Cognition 7/2 (Haziran 1989), 113-136. https://doi.org/10.1521/soco.1989.7.2.113
22. Janoff-Bulman, Ronnie - Berg, Michael. Death, dying, and bereavement. “Disillusionment and the Creation of Value: From Traumatic Losses to Existential Gains”. Perspectives on loss: A sourcebook, 35-47.
23. Karaca, Faruk. Din Psikolojisi. Trabzon: Eser Ofset Matbaacılık, 2011.
24. Karlık, Zeynep - Kula, Naci. “Manevi Zekâ ve Tanrı Tasavvurlarının Travma Sonrası Büyüme İle İlişkisi Üzerine Bir Araştırma”. Amasya İlahiyat Dergisi 24 (30 Aralık 2024), 368-406. https://doi.org/10.18498/amailad.1526841
25. Khrais, Hamza Yaser Mahmoud. “Tanrı Kanıtlamaları ve Çıkış Teorilerinin Tanrı Tasavvur Kuramları Açısından İncelenmesi”. Nous Academy Journal 3 (15 Ekim 2024), 14-31. https://doi.org/10.5281/zenodo.13919992
26. Kirkpatrick, L. A. “Attachment Theory and Religious Experienc”. Handbook of Religious Experience. ed. Ralph W. Hood. Birmingam: Birmingam: Religious Education Press, ts.
27. Koenig, H. G. vd. “Religious Coping and Health Status in Medically Ill Hospitalized Older Adults”. The Journal of Nervous and Mental Disease 186/9 (1998), 513-521. https://doi.org/10.1097/00005053-199809000-00001
28. Kohn, Sivan vd. “Personal Disaster Preparedness: An Integrative Review of the Literature”. Disaster Medicine and Public Health Preparedness 6/3 (Ekim 2012), 217-231. https://doi.org/10.1001/dmp.2012.47
29. Kowalski, Kathleen M. - Kalayjian, Anie. “Responding to Mass Emotional Trauma: A Mental Health Outreach Program for Turkey Earthquake Victims”. Safety Science 39/1 (01 Ekim 2001), 71-81. https://doi.org/10.1016/S0925-7535(01)00027-3
30. Kula, Naci. “Deprem ve Di ̇ni ̇ Başa Çikma”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (2002), 234-255. Meichenbaum, Donald. Manual De Inoculacion De Estres. Barcelona: Pergamon Press Inc., 1987. http://gen.lib.rus.ec/book/index.php?md5=d00d0dab52ab4afdd4f2e408cfcd74a6
31. Moody, Raymond A. Ölümden Sonra Hayat. çev. Gönül Suveren. İstanbul: İnkilâp ve Aka, 2. Baskı, 1985. Nakajima, Şafak. “Deprem ve Sonrası Psikolojisi”. Okmeydanı Tıp Dergisi 28/2 (2012), 150-155.
32. Norris, Fran H. vd. “60,000 Disaster Victims Speak: Part I. An Empirical Review of the Empirical Literature, 1981-2001”. Psychiatry 65/3 (2002), 207-239. https://doi.org/10.1521/psyc.65.3.207.20173
33. Norris, Fran H. - Wind, Leslie H. “The Experience of Disaster: Trauma, Loss, Adversities, and Community Effects”. Mental health and disasters, 29-44.
34. Oakley, Matthew vd. “Protection Motivation Theory: A Proposed Theoretical Extension and Moving beyond Rationality—The-Case of Flooding”.Water 12/7 (Temmuz 2020), 1-14. https://doi.org/10.3390/w12071848
35. Oishi, Shigehiro vd. “Does a Major Earthquake Change Job Preferences and Human Values?” European Journal of Personality 31/3 (01 Mayıs 2017), 258-265. https://doi.org/10.1002/per.2102
36. Okumuş, Ejder. “Tabii Afetler, Din ve Toplum -Marmara Depremi Örneği-”. İslami Araştırmalar Dergisi 15/3 (2002), 339-373.
37. O’Toole, Veronica M. “‘“Fear Would Well up and It Was Just a Luxury That You Just Didn’t Have Time for”’: Teachers’ Emotion Regulation Strategies at School During the February 2011 Christchurch Earthquake”. Social Psychology of Education: An International Journal 20/3 (2017), 513-542. https://doi.org/10.1007/s11218-017-9383-0
38. Pappas, G. vd. “Psychosocial Consequences of Infectious Diseases”. Clinical Microbiology and Infection: The Official Publication of the European Society of Clinical Microbiology and Infectious Diseases 15/8 (Ağustos 2009), 743-747. https://doi.org/10.1111/j.1469-0691.2009.02947.x
39. Pargament, Kenneth I. vd. “Patterns of Positive and Negative Religious Coping with Major Life Stressors”. Journal for the scientific study of religion, 710-724.
40. Pargament, Kenneth I. “Religious Methods of Coping: Resources for the Conservation and Transformation of Significance”. Religion and the clinical practice of psychology. ed. P. Shafranske. 215-239. Washington DC:American Psychological Association, 1996. https://doi.org/10.1037/10199-008
41. Pargament, Kenneth I. vd. “The Many Methods of Religious Coping: Development and Initial Validation of the RCOPE”. Journal of Clinical Psychology 56/4 (2000), 519-543. https://doi.org/10.1002/(SICI)1097-4679(200004)56:4%3C519::AID-JCLP6%3E3.0.CO;2-1
42. Prizmić-Larsen, Zvjezdana vd. “Fear of Covid-19 and Fear of Earthquake: Multiple Distressing Events and Well-Being in Croatia”. Psychological Reports 0/0 (12 Şubat 2023), 1-22. https://doi.org/10.1177/00332941231156813
43. Salcıoglu, Ebru vd. “The Role of Relocation Patterns and Psychosocial Stressors in Posttraumatic Stress Disorder and Depression Among Earthquake Survivors”. The Journal of Nervous and Mental Disease 206/1 (Ocak 2018), 19-26. https://doi.org/10.1097/NMD.0000000000000627
44. Satıcı, Seydi Ahmet vd. “The Development and Initial Validation of the Earthquake Fear Scale: Its Links to Personality Traits, Psychological Distress, Harmony in Life, and Mental Wellbeing”. Stress and Health 40/2 (Mayıs 2024). https://doi.org/10.1002/smi.3306
45. Schumaker, J. F. vd. “Death Anxiety in Malaysian and Australian University Students”. The Journal of Social Psychology 128/1 (Şubat 1988), 41-47. https://doi.org/10.1080/00224545.1988.9711682
46. Shaw, Annick vd. “Religion, Spirituality, and Posttraumatic Growth: A Systematic Review”. Mental Health, Religion & Culture 8/1 (2005), 1-11. https://doi.org/10.1080/1367467032000157981
47. Shultz, James M. vd. “The Role of Fear-Related Behaviors in the 2013–2016 West Africa Ebola Virus Disease Outbreak”. Current Psychiatry Reports 18/11 (13 Ekim 2016), 104. https://doi.org/10.1007/s11920-016-0741-y
48. Tabachnick, Barbara G. - Fidell, Linda S. Using Multivariate Statistics. Pearson Education, 2013.
49. Tedeschi, Richard G. vd. Posttraumatic Growth: Positive Changes in the Aftermath of Crisis. New York: Routledge, 1998. https://doi.org/10.4324/9781410603401
50. Temiz, Yunus Emre. “İnsanın Âci ̇zli ̇ği ̇ , Tanrı’nın Kudreti̇:Deprem Sonrası Dini Başa Çıkma, Dini Tutum ve Deprem Korkusu Arasindaki ̇ İlişkiler”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (2025), 61-92. https://doi.org/10.17859/pauifd.1775588
51. Vergote, Antoine. The Parental Figures and the Representation of God. Netherlands: De Gruyter Mouton, Reprint 2019 ed., 1981. http://gen.lib.rus.ec/book/index.php?md5=5E37A95D9BEA3726DB2BF5FD300834BD
52. Yılmaz, Banu. “Dünyaya İlişkin Varsayımlar Ölçeği Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması: Ön Çalışma”. Türk Psikoloji Yazıları 11/21 (2008), 41-51.
53. Yorulmaz, Elçin vd. “Deprem Korkusu Ölçeği’nin Türkçe Uyarlaması ve Deprem Korkusu, Psikolojik Belirti ve Başa Çıkma Öz Yeterliliği İlişkisi”. Bilişsel Davranışçı Psikoterapi ve Araştırmalar Dergisi 13/2 (2024), 183-195. https://doi.org/10.5455/JCBPR.192614
54. Zhou, Xiaobo vd. “Risk Factors of Mental Illness Among Adult Survivors After the Wenchuan Earthquake”. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology 48/6 (Haziran 2013), 907-915. https://doi.org/10.1007/s00127-012-0596-4