İmam Mâlik’in Vefatına Kadar Muvatta’dan Hadis Eksilttiği İddiasının İncelenmesi

Öz

Klasik dönemden günümüze Muvatta’ hakkında yapılan çalışmalarda eserin ihtiva ettiği hadis miktarlarıyla ilgili abartılı rakamlar zikredilmiştir. Yakın döneme gelindiğinde ise hadis sayılarıyla ilgili iddialar daha mutedil bir zemine oturtulabilmiştir. Ayrıca, yakın dönemde Muvatta’ın rivayet nüshaları arasında yapılan mukayeseye dayalı araştırmalarda İmam Mâlik’in eserindeki tasarruflarının hadis eksiltmekten ziyade eklemek üzere gerçekleştiği iddia edilmiştir. İmam Mâlik’in eseri üzerinde uyguladığı hadis eksiltme ve ekleme tasarruflarının vefatına kadar devam ettiği görüşü ise yapılan çalışmaların ortak kanaati olarak hadis sahasında yaygınlık kazanmıştır. Ancak bu ön kabul, İmam Mâlik’in fıkhî meseleler hakkındaki nihai görüşlerinin tespiti noktasında bazı problemlere sebep olmaktadır. Nitekim, Mâlikî ulemanın mezhep içi fıkıh meselelerini çözerken istifade ettiği Muvatta’ dışı İmam Mâlik hadisleri ve fetvaları incelendiğinde, onun eseri üzerindeki tasarruflarının vefatına kadar devam ettiği ön kabulünün sorgulanması gerektiği anlaşılmaktadır. Bu çalışmada, İmam Mâlik’in Muvatta’ına dahil etmediği hadislerden ve fetvalarından istifade edilerek, eserindeki hadisler üzerindeki tasarruflarının müddeti incelenmiş, vefatına kadar eseri üzerinde hadis ekleme ve eksiltme usulünün devam ettiği iddialarının gerçeği yansıtmadığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Mâlik b. Enes
• Muvatta’
• Rivayet Nüshası
• Fetva.

Analyse Of The Claim That Imam Mālik Had Reduced Hadiths From Muwatta’ Until His Death

Abstract

In the studies on Muwaṭṭaʾ from the classical period to the present day, exaggerated figures have been mentioned regarding the number of hadiths contained in the work. In the recent period, however, the claims about the number of hadiths have been placed on a more moderate basis. In addition, in recent studies based on the comparison between the narration copies of Muwatta, it has been claimed that Imam Mālik's dispositions in his work were made to add hadiths rather than subtract them. The view that Imam Mālik's actions of adding and subtracting hadiths in his work continued until his death has gained widespread acceptance in the field of hadith as the common opinion of the studies. However, this presupposition causes some problems in determining Imam Mālik's final views on jurisprudential issues. As a matter of fact, when the non-Muwaṭṭaʾ hadiths and fatwas of Imam Mālik, which are used by the Mālikī scholars in solving intra-sectarian fiqh issues, are examined, it is understood that the presupposition that his dispositions on his work continued until his death should be questioned. In this study, by making use of the hadiths and fatwas that Imam Mālik did not include in his Muwaṭṭaʾ, the duration of his dispositions on the hadiths in his work has been examined, and it has been determined that the claims that the method of adding and subtracting hadiths in his work continued until his death do not reflect the truth.

Keywords

• Hadīth
• Mālik b. Anas
• Muwaṭṭā
• Narration Copy
• Fatwā.

Kaynakça

1. Abd-Allah, Umar Faruq. Mālik and Medina Islamic History and Civilization Studies and Texts, ed. Sebastian Günther - Wadad Kadi. Boston: Brill, 2013.
2. Aktepe, İshak Emin. Erken Dönem İslam Hukukçularının Sünnet Anlayışı. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2018.
3. Azîmâbâdî, Ebü’t-Tayyib Muhammed Şemsü’l-Hak b. Emîr Alî ed-Diyânüvî el-. ʿAvnü’l-maʿbûd şerhu Süneni Ebû Dâvûd. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1415.
4. Bâcî, Ebû’l-Velîd Suleymân b. Halef el-. el-Muntekâ şerhu’l-Muvattaʾ. Mısır: Matbaʿatu’s-Saʿâde, 1332/1914.
5. Dutton, Yasin. The Origins of Islamic Law: The Qur’an, the Muwatta’ and Madinan Amal. Routledge, 1. Basım, 2013.
6. Ebû Dâvûd, Suleymân b. el-Eşʿas es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Şuʿayb el-ʾArnaʾût: Dâru’r-Risâleti’l-ʿÂlemiyye, 2009.
7. Ebû Zehrâ, Muhammed. Mâlik hayâtuhu ve ’asruhu, arâühü ve fıkhuhû. Kâhire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 1371.
8. Ebû ʿAvâne, Yaʿkûb b. İshâk en-Nîsâbûrî. Müstahrec. thk. Eymen b. ʿÂrif ed-Dimeşḳî. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1419/1998.

9. A’zamî, Muhammed Mustâfa. Muvattau’l-İmâm Mâlik. Ebu Dabi, 1425/2004.
10. Guraya, Muhammed Yusuf. Sünnetin Neliği Sorunu. çev. Mehmet Emin Özafşar. Otto, 2015.
11. Guraya, Muhammed Yusuf. “Mâlik b. Enes’in Muvatta’ının Telifine Dair Tarihî Arka Plân”. Çev. Rahile Kızılkaya Yılmaz. Hadis Tetkikleri Dergisi. 2020. Cilt: XVIII, sayı: 1.
12. Hallaq, Wael B. “On Dating Malik’s Muwatta”. UCLA Journal of Islamic and Near Eastern Law. (2002 2001)
13. Hamdân, Nezîr. el-Muvatta’ât li’l-imam Mâlik. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1416.
14. İbn Abdilber, Ebû Ömer Cemaleddin Yusuf b Abdullah b Muhammed b. Abdilber en-Nemerî. el-İstizkârü’l-Câmiʿ li-mezâhibi fukahâʾi’l-emsâr ve ʿulemâʾi’l-aktâr fîmâ tezammenehü’l-Muvattaʾ min meʿâni’r-reʾy ve’l-âsâr. thk. Salim Muhammed Ata. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1421.
15. İbn Abdilber, Ebû Ömer Cemaleddin Yusuf b Abdullah b Muhammed b. Abdilber en-Nemerî. el-İntikâ fî fezâili’l-eimmeti’s-selâseti’l-fukahâ, thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Dârü’l-beşâiri’l-İslâmiyye, 1417.
16. İbn Abdilber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed b. Abdilber en-Nemerî. et-Temhîd limâ fi’l-Muvattaʾ mine’l-meʿânî ve’l-esânîd. thk. Mustafa b. Ahmed el-Alevi - Muhammed Abdülkebir el-Bekri. Tatvan: Vezaretü’l-Evkaf ve’ş-Şuuni’l-İslâmiyye, 1387.
17. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. Keşfü’l-muğattâ fi’l-meʿânî ve’l-elfâzi’l-vâkıʿa fi’l-Muvattaʾ. ed. Tâha b. Ali et-Tûnûsî. Kâhire: Dâru’s-Selâm, 1427.
18. İbn Ferhûn, İbrâhîm b. ʿAlî b. Muhammed b. Ferhûn el-Yaʿmerî. ed-Dîbâcu’l-müzheb fî maʿrifeti aʿyâni’l-ʿulemâʾi’l-mezheb. thk. Muhammed el-Ahmedî Ebû’n-Nûr. Kahire: Dâru’t-Turâs, ts.
19. İbn Hacer el-ʿAskalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. ʿAlî b. Muhammed el-ʿAskalânî. Fethu’l-bârî şerhu Sahîh el-Buhârî. thk. Muhibbuddîn el-Hatîb. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1379/1959.
20. İbn Hallikân, Ebû’l-ʿAbbâs Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm b. Ebî Bekr b. Hallikân el-İrbilî. Vefiyâtu’l-aʿyân ve enbâu ebnâi’z-zamân. thk. İhsân ʿAbbâs. Beyrut: Dâru Sâdır, 1391/1971-1415/1994.
21. İbn Hazm, Ebû Muhammed ʿAlî b. Ahmed el-Endelusî. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde, ts.
22. İbn Kutebye, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. el-İmâme ve’s-siyâse. thk. Ali Şîrî. 2 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Edvâ, 1410/1989.
23. “İbn Şihâb ez-Zührî’nin Fıkhı: Bir Kaynak Tenkidi İncelemesi (Harald MOTZKI)”. çev. Fatma Kızıl. Hadis Tetkikleri Dergisi 3/2 (30 Aralık 2005), 129-168.
24. İmam Mâlik: Muvatta'ı, talebeleri ve erken döneme tesiri hakkında tetkikler, ed. Rahile Kızılkaya Yılmaz. İstanbul: İLEM Yayınları, 2022.
25. Kâdî ʿİyâd, Ebü’l-Fadl ʿIyâd b. Mûsâ el-Yahsubî el-. Tertîbu’l-medârik ve takrîbu’l-mesâlik. thk. İbn Tâvît et-Tancî vd. Mağrib: Tabʿatu Fudâle, 1385/1965-1403/1983.
26. Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân el-Mısrî el-. ez-Zehîra. thk. Muhammed Haccî. Beyrut: Dâru’l- Garbi’l-İslamî, 1414.
27. Khaldi, Smain. İmam Malik ve Muvatta adlı eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2002.
28. Kızılkaya Yılmaz, Rahile. Çağdaş Hadis Tartışmaları ve Muvatta. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2020.
29. Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay b. Muhammed Abdilhalîm b. Muhammed Emînillâh es-Sihâlevî. et-Taʿlîku’l-mümecced ʿalâ Muvattaʾi’l-İmâm Muhammed. thk. Takiyüddin en-Nedvî. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1426/2005.
30. Mâlik b. Enes, Ebû ʿAbdullâh Mâlik b. Enes b. Mâlik el-Medenî. el-Muvattaʾ (Rivâyetu Ebî Musʿab). ed. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf - Mahmûd Halîl. Beyrût: Muʾessesetu’r-Risâle, 5. Basım, 1434.
31. Mâlik b. Enes, Ebû ʿAbdullâh Mâlik b. Enes b. Mâlik el-Medenî. el-Muvattaʾ. thk. Muhammed Fuʾâd ʿAbdülbâkî. Beyrut: y.y., 1406/1985.
32. Mâlik b. Enes, Ebû ʿAbdullâh Mâlik b. Enes b. Mâlik el-Medenî. el-Muvattaʾ. thk. Muhammed Mustafâ el-ʾAʿzamî. Abu Dabi: Muessesetu Zâyid b Sultân, 1425/2004.
33. Mebrûk, Muhammed b. Yahyâ. el-İmâm Mâlik ve amelühü bi’l-hadîs min hilâli kitâbihi’l-Muvatta’. Beyrût: Dâru İbn Hazm, 1430/2008.
34. Motzki, Harald. “The Jurisprudence of Ibn Shihāb Al-Zuhrī. A Source-Critical Study”. Taquino-Taqwîm 1 (2000), 59-116. https://doi.org/10.1163/ej.9789004180499.i-504.5
35. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1955.
36. Oral, Kenan. Muvatta Oluşum Süreci Tasnifi ve Nüsha Farklılıklarının Sebepleri. Diyanet Vakfı Yayınları, 2022.
37. Özdemir, Recep. İmam Malik ve Metodolojisi. İstanbul: Hiper Yayın, 2017.
38. Özkan, Halit. “Amele Delâlet Eden Tabirler Açısından Muvatta Nüshaları”. İslâm Araştırmaları Dergisi, 25/2011.
39. Özkan, Halit. Hicri ilk iki asırda farklı şehirlerde amel telakkisi oluşumunda sünnet ve hadisin yeri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
40. Râmehürmüzî, Ebû Muhammed el-Hasen b. ʿAbdurrahmân b. Hallâd el-Fârisî er-. el-Muhaddisu’l-fâsıl beyne’r-râvî ve’l-vâʿî. thk. Muhammed ʿAcâc el-Hatîb. Beyrut: 1404/1983.
41. Sahnûn, Ebû Saîd Abdüsselâm b. Saîd b. Habîb et-Tenûhî. el-Müdevvenetü’l-kübrâ. Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1415.
42. Sifil, Ebubekir. Muvatta Nüshaları Muhteva Analizi. İstanbul: Rıhle Kitap, 2017.
43. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn ʿAbdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî es-. Tedrîbu’r-râvî fî şerhi Takrîbu’n-Nevâvî. thk. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Fâryâbî. b.y.: Dâru Taybe, ts.
44. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn ʿAbdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî es-. Tenvîru’l-havâlik şerh Muvatta' Mâlik. Mısır: el-Mektebetu’t-Ticâriyyetu’l-Kubrâ, 1389/1969.
45. Şaban, Zekiyyuddin. İslam Hukuk İlminin Esasları. çev. İbrahim Kâfi Dönmez. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
46. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. el-Ümm. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1410.
47. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme el-Ezdî el-Hacrî el-Mısrî. Şerhu Meâni’l-âsâr. thk. Muhammed Seyyid Cadülhak - Muhammed Zührî en-Neccâr. Âlemü’l-Kütüb, 1414.
48. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Beşşar Avvad Ma’ruf. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslamî, 1998.
49. Uğurlu, Tuğberk. İmam Mâlik’in Muvatta’da Yer Almayan Hadisleri. Yalova: Yalova Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
50. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân et-Türkmânî el-Fârikî ed-Dımaşkî. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. thk. Şuayb el-Arnaût. Müessesetü’r-Risâle, 1408.
51. Zengin, İrfan. İmam Malik’in Medîne ameli gereği uygulamadığı rivayetlerin değerlendirilmesi. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
52. Zerkeşî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. ʿAbdullâh b. Bahâdır eş-Şâfiʿî ez-. en-Nuket ʿalâ Mukaddimeti İbni’s-Salâh. thk. Zeynulʿâbidîn b. Muhammed Bilâ Ferec. Riyad: Edvâu’s-Selef, 1419/1998.
53. Zürkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdilbâkī b. Yûsuf. Ebhecü’l-mesâlik bi-şerhi Muvattaʾi’l-İmâm Mâlik. thk. Taha Abdurrauf Sa’d. Kahire: Mektebetü’s-Sikâfetü’d-Dînîyye, 1424