Reassessing The Mosque-on-Monastery Hypothesis: The Case of Sultan Murad Mosque in Skopje, North Macedonia

Öz

This paper examines the long-standing claim that the Sultan Murad Mosque in Skopje was built on the site of a medieval Orthodox monastery dedicated to St. George (Gorgos). It situates the debate within broader processes of erasure, neglect, and reinterpretation of Ottoman heritage. A critical review of medieval charters, historiography, and modern accounts identifies three proposed locations: the Butel cemetery, a hillock in the Tophane Plain, and the mosque site itself. It demonstrates that all three rely on ambiguous descriptions, alleged local testimonies, and later speculative interpretations, while lacking firm evidentiary support. Recent conservation works at the mosque and its courtyard have revealed no architectural or stratigraphic traces of an earlier ecclesiastical structure. The study shows how weakly substantiated assumptions and selective reinterpretations have been perpetuated in scholarship, guidebooks, and popular narratives, where the “mosque-on-monastery” hypothesis is strategically mobilized within nationalist identity politics and heritage discourses, thus shaping misleading public perceptions of Skopje’s past.

Anahtar Kelimeler

• History of Turkish-Islamic Arts
• Skopje
• Mosque-on-Monastery Hypothesis
• Heritage And Identity Politics
• St. George (Gorgos) Monastery
• Sultan Murad Mosque

Manastır Üzerine Cami Hipotezinin Yeniden Değerlendirilmesi: Kuzey Makedonya Üsküp'teki Sultan Murad Camii Örneği

Öz

Bu makale, Üsküp’teki Sultan Murad Camii’nin Orta Çağ’da Aziz George'a (Gorgos) adanmış bir Ortodoks manastırının bulunduğu yere inşa edildiği yönündeki uzun süredir devam eden iddiayı incelemektedir. Çalışma, söz konusu tartışmayı Osmanlı mirasının silinmesi, ihmal edilmesi ve yeniden yorumlanması süreçleri bağlamında ele almaktadır. Ortaçağ beratları, tarih yazımı ve modern dönem anlatıları üzerine yapılan eleştirel değerlendirme, manastır için önerilen üç farklı konumu ortaya koymaktadır: Butel Mezarlığı, Tophane Ovası’ndaki bir tepecik ve caminin mevcut konumu. İnceleme, bu üç önerinin de muğlak betimlemelere, yerel tanıklık iddialarına ve sonraki dönemlere ait spekülatif yorumlara dayandığını; buna karşılık sağlam ve doğrudan kanıtlardan yoksun olduğunu göstermektedir. Cami ve avlusunda yakın zamanda yapılan restorasyon çalışmaları sırasında, daha erken tarihli bir kilise yapısına ait herhangi bir mimari ya da stratigrafik iz tespit edilmemiştir. Çalışma, zayıf temellere dayanan varsayımların ve seçici yeniden yorumların akademik literatürde, rehber kitaplarda ve popüler anlatılarda nasıl sürdürüldüğünü ortaya koymaktadır. “Manastır üzerine cami” hipotezinin milliyetçi kimlik politikaları ve miras söylemlerinde stratejik bir araç olarak kullanıldığı ve bu yolla Üsküp’ün geçmişine dair yanıltıcı kamusal algıların nasıl şekillendiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk-İslam Sanatları Tarihi
• Üsküp
• Manastır Üzerine Cami Hipotezi
• Miras Ve Kimlik Politikaları
• St. George (Gorgos) Manastırı
• Sultan Murad Camii

Kaynakça

1. Arsovski, Tihomir. Evolution of Urban Forms in The Skopje Area (Contributions to The Urban History of Skopje From 5200 BC to The 19th Century. Skopje: City Committee for Urbanism And Protection of The Human Environment, 1988.
2. Asim, Salih. Istorija Na Skopje I Negovata Okolina. çev. Dragi Gjorgiev. Skopje: Muzej Na Grad Skopje, 2005.
3. Atanasovski, Aleksandar. “The Property Of The St. George Monastery Of Skopje In Velbuzd And The Surroundings”. Annual Proceedings Of The Faculty Of Philosophy Skopje 64 (2010), 147-162.
4. Ayverdi, Ekrem Hakkı. Avrupa’da Osmanlı Mimârî Eserleri Yugoslavya. 3 Cilt. İstanbul: Bilmen Basımevi, 1981.
5. Balabanov, Kosta. “Historical Monument In Macedonia”. Skopje: Institute For Protection Of Historical Monuments In Macedonia, 1980.
6. Balabanov, Kosta. “Pod Burmali Džamija Nemalo Crkva”. Utrinski Vesnik (04 September 2009), https://utrinski.com.mk/?ItemID=58F945BA90DAA54B8CB37E0968AE2B95
7. Balabanov, Kosta. “Sveti Gorgi Skoropostižnik”. Makedonska Enciklopedija. ed. Blaze Ristovski. 1316-1325. Skopje: Makedonska Akademija na Naukite i Umetnostite, 2009.
8. Blagojević, Miloš. “On The Identical Obligations Of The Population In The Chrisobulls Issued To The St. George Monastery Near Skopje”. Bulletin of The Institute For Byzantine Studies Belgrade 46 (2009), 149–165.

9. Carnegie Endowment for International Peace. Report Of The International Commission To Inquire Into The Causes And Conduct Of The Balkan Wars. Washington: Endowment Washington D. C., 1914.
10. CEIPA, Center For Ethnological Research And Applied Anthropology. “Saat Kulesi”. Erişim 1 Ağustos 2025. https://ceipa.pmf.ukim.mk/en/node/140
11. CEIPA, Center For Ethnological Research And Applied Anthropology. “Sultan Murat Camii veya Hünkar Camii”. Erişim 1 Ağustos 2025. https://ceipa.pmf.ukim.mk/tr/node/18
12. Elezović, Gliša. “Endowments of Sultan Murat II”. Bulletin of The Skopje Scientific 7-8/3-4 (1929-1930), 177-192.
13. EM, Explore Macedonia. “The Sultan Murad Mosque And The Clock Tower, Skopje”. Erişim 5 Ağustos 2025. https://explore.mk/attractions/famous-mosques-in-macedonia/the-sultan-murad-mosque-and-the-clock-tower-skopje/?utm
14. Eyice, Semavi. “Üsküp’de Türk Devri Eserleri”. Türk Kültürü Dergisi. 11 (Eylül 1963), 20-30.
15. Fazioli, K. Patrick. “The Transformation of Sacred Landscapes: Approaching the Archaeology of Christianization in the Eastern Alpine-Adriatic Region during the First Millennium AD”. Landscape and Identity: Archaeology and Human Geography. ed. Kurt D. Springs. 71-81. Oxford: Archaeopress, 2015.
16. FB, Facebook. “Vangel Bozinovski”. Erişim: 15 Ağustos 2025. https://www.facebook.com/photo.php?fbid=658353508215883&set=pb.100021237189151.-2207520000&type=3
17. Filipova, Snežana. “Cultural And Religious Geography In The Medieval And New Age Period In Today’s Republic Of Macedonia”. International Scientific Conference Geobalcani. 317-323. Ohrid: Geobalcanica Society, 2018.
18. Filipova, Snežana. Tekst Za Proekt Turski Spomenici Vo Skopje Realiziran 1999 g. Skopsko Kale. 1999. https://www.academia.edu/7485539/TURSKI_Spomenici_vo_Skopje_Filipova_Snezana_1999
19. Fine, John V. A. Jr.. The Early Medieval Balkans A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century. Ann Arbor: University of Michigan Press, 1983.
20. Gonul, Alper vd. “Influence of Early Ottoman Urban Pattern in Bursa on the Balkan Cities: Skopje Case”. European Journal of Sustainable Development Research (EJSDR) 2/1 (February, 2017), 87-94. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/280112
21. Gpsmycity. “Sultan Murad Mosque And The Clock Tower, Skopje”. Erişim 8 Ağustos 2025. https://www.gpsmycity.com/attractions/sultan-murad-mosque-and-the-clock-tower-62431.html?utm
22. Griera, Mar vd. “European Identities, Heritage, and the Iconic Power of Multi-Religious Buildings: Cordoba’s Mosque Cathedral and Berlin’s House of One”. Annual Review of the Sociology of Religion 10 (March 2019), 13-31.
23. Grujić, Radoslav M. “Vlastelinstvo Sveti Gorgi Kod Skoplja Od XI-XV Veka”. Glasnik Skopskog Naučnog Društva 1/1 (1925), 45-77.
24. Hartmuth, Maximilian. Ottoman Architecture In The Republic Of Macedonia: A Critical Survey Of Key Monuments From The Fifteenth Through Nineteenth Centuries. FWF Der Wissenschaftsfonds, 2017. https://www.islamawareness.net/Europe/NorthMacedonia/macedonia_article0002.pdf
25. IslamQA, Islam Question & Answer. “Ruling On Burying The Deceased In A Coffin”. Erişim 11 Ağustos 2025. https://islamqa.info/en/answers/34511/ruling-on-burying-the-deceased-in-a-coffin
26. Ivanov, Jordan. Bulgarski Starini Iz Makedonija. Sofija: Knizharnitsa Olchevu, 1908.
27. İbn Kemal (Kemalpaşazâde). Tevârîh-i Âl-i Osman: IV. Defter. nşr. Koji Imazawa. IV. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2000.
28. İbrahimgil, Mehmet Zeki. “Sultan Murad Külliyesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/509-511. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
29. İnbaşı, Mehmet. “Üsküp”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/377-381. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
30. İnbaşı, Mehmet – Kul, Eyüp. Balkanlarda Bir Türk Şehri Üsküp Fetihten XVIII. Yüzyıla Kadar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2018.
31. Jireček, Constantin. Geschichte Der Serben. Gotha: Friedrich Andreas Perthes A.-G., 1911.
32. Karčić, Fikret. “Istočno Pitanje”, Muslimani Balkana Istočno Pitanje u. XX. Vijeku. ed. Munir Mujić. 14-25. Sarajevo: Centar Za Napredne Studije, 2014.
33. Kiel, Machiel. “Un Héritage Non Désiré: Le Patrimoine Architectural Islamique Ottoman Dans l’Europe Du Sud-Est -1370–1912-“. Études Balkaniques Cahiers Pierre Belon 12 (Janvier 2005), 1-63. https://etudesbalkaniques.revues.org/123
34. K’nčov, Vasil. The City of Skopje Notes On Its Present And Past –The Present And Recent Past of The City of Veles-. Sofia: Science And Art Publishing House, 1896.
35. Kocevski, Danilo. “The Virgin Monastery Of St. George Still A Mystery”. Macedonian Nation. Erişim 11 Ağustos 2025. https://www.mn.mk/aktuelno/3380-Virginskiot-Manastir-sv-Gorgi-seuste-misterija
36. Koçer, Büşra. Üsküp’te Sultan Murad Külliyesi. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
37. Konevski, Filip. “Urbanism Without Any Respect For The Past / Skopje”. Dealing With The Past Balkan (Dwp-Balkan). Erişim 5 Ağustos 2025. https://dwp-balkan.org/urbanism-without-any-respect-for-the-past-skopje/?utm
38. Krstikj, Aleksandra – Koura, Hisako. “Identifying The Block Pattern Of Skopje’s Old Bazaar”. Journal of Architecture and Planning 79/700 (July 2014), 1337-1343. https://doi.org/10.3130/aija.79.1337
39. Krstikj, Aleksandra – Koura, Hisako. “Study on Typology of Shops and Their Transformations in Skopje’s Old Bazaar”, Journal of Architecture and Planning 77/678 (August 2012), 1881-1887. https://doi.org/10.3130/aija.77.881
40. Kul, Eyüp. “Cami Altında Kilise Aramak: Makedonya’daki Bazı Osmanlı Camileri İle İlgili Tartışmalar ve Neticeleri”. Tarih İncelemeleri Dergisi 40/2 (Aralık 2025), 875-920. https://doi.org/10.18513/egetid.1796323
41. Kumbaraci Bogojevic, Lidija. Ottoman Architectural Works in Skopje. Skopje: Tabernakul, 2014.
42. Mapcarta. “Sultan Murad Mosque”. Erişim 10 Ağustos 2025. https://mapcarta.com/W44038503
43. McCarthy, Justin. “Slučaj Makedonije”. Muslimani Balkana Istočno Pitanje u. XX. Vijeku. ed. Munir Mujić. 42. Sarajevo: Centar Za Napredne Studije, 2nd Edition, 2014.
44. Mironska Hristovska, Valentina. “Knigite Kako Kulturno Nasledstvo vo Bibliotekite i Chitalishtata na Gradot Skopje”. Popularizacija Na Kulturnoto Nasledstvo Vo Skopje I Skopsko. ed. İlija Velev – Maja Jakimovska-Tošić. Skopje: Institut Za Makedonska Literatura, 2020.
45. Muhić, Maja – Takovski, Aleksandar. “Redefining National Identity in Macedonia Analyzing Competing Origin Myths And Interpretations Through Hegemonic Representations”. Etnološka Tribina 44/37 (December 2014), 138-152. https://doi.org/10.15378/1848-9540.2014.37.25.05
46. Mujadžević, Dino. “Surviving Elements of Ottoman Legacy in the Balkans in non-Muslim Communities and Cultures”. Osmanlı Mirası Ve Günümüz Balkan Müslüman Toplumları. ed. Halit Eren. 101-112. Sarajevo: Balkanlar Medeniyet Merkezi, 2. Basım, 2011.
47. My Macedonia Blog. “Churches And Mosques In Skopje”. Erişim 10 Ağustos 2025. https://mymacedoniablog.com/about/
48. Nova Makedonija. “The Mysterious History Of Skopje’s Most Famous Monastery”. Erişim 10 Ağustos 2025. https://novamakedonija.com.mk/makedonija/skopski-legendi/%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%98%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D1%81/