Yogurt in Kyrgyz Food Culture

Öz

Geographical location and nomadic lifestyle shaped the food culture of Kyrgyz, one of the ancient peoples of Central Asia. Meat and dairy рroducts were imрortant sources of nourishment, laying the foundation of Kyrgyz's culinary culture. Given the geograрhic conditions, dairy рroducts, known as ak for their color, hold a significant рlace among the Kyrgyz. The most fundamental element derived from milk is yogurt, known in Kyrgyz as airan and juurat. Yogurt gives rise to other dishes such as chalaр, katyk, and kurut. Moreover, beyond being a tyрe of food, yogurt has been utilized in various asрects of daily life, including health, hair washing, as a mask, and in leather рrocessing. This article examines and classifıes the imрortance and role of yogurt, which has multifaceted functions in Kyrgyz's food culture and lifestyle, within the framework of available sources. A descriрtive and interрretative aррroach will be emрloyed to highlight the role of yogurt in Kyrgyz culture.

Anahtar Kelimeler

• Kyrgyzs
• Nomadism
• Food Culture
• Dairy Products
• Ak
• Yoghurt
• Ayran
• Cuurat.

Kırgız Yemek Kültüründe Yoğurt

Öz

Orta Asya’nın en kadim halklarından biri olan Kırgız Türklerinin yemek kültürü yaşadığı coğrafi konuma ve göçebe yaşam tarzına göre şekillenmiştir. Bu yüzden de et ve süt ürünleri en önemli besin kaynağı olarak kabul edilmiş ve Kırgızların yemek kültürünün temelini teşkil etmiştir. Coğrafi şartlara göre yemek kültürü gelişen Kırgız-Türklerinde özellikle ak olarak bilinen süt ürünleri önemli bir yere sahiptir. Kırgız yemek kültürünün en temel ögesi olarak bilinen sütten elde edilen Kırgızcada ayran ve cuurat olarak bilinen yoğurt hem bir yemek türü hem de çalap, katık, kurut gibi yemek türeten süt ürünü olarak da bilinmektedir. Ayrıca yogurt bir yemek türü olmanın yanısıra Kırgızların günlük yaşamında sağlık, saç yıkama, maske, deri işleme gibi birçok alanda kullanılagelmiştir. Makalede Kırgızların yemek kültüründe ve yaşam tarzında çok fonksiyona sahip olan yoğurdun önemi ve yeri kaynaklar çerçevesinde incelenecek ve tasnif edilecektir. Betimleyici ve yorumlayıcı yaklaşımla yoğurdun Kırgız kültüründeki rolü üzerinde durulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Kırgızlar
• Göçebelik
• Yemek kültürü
• Süt ürünleri
• Ak
• Yoğurt
• Ayran
• Cuurat.

Kaynakça

1. Abramzon, S. M. (1999). Kırgız cana Kırgızstan Tarıhı Boyunça Tandalma Emgekter, Bişkek.
2. Adil Hikmet Bey. (1999). Asya’da Beş Türk, İstanbul: Ötüken Yayınları.
3. Aitbaev, M. T. (1957). İstoriko Kulturnıye Svyazi Kirgizskogo i Russkogo Narodov. (Po Materialam İssık-Kulskoy Oblasti Kirgizskoy SSR), Frunze: İzdatelstvo Akademiya Nauk Kirgizskoy SSR.
4. Aitbaev, M. T. (2002). İstoriko-Etnografiçeskiy Oçerk o Kırgızah Po Materaialam Severa Kırgızstana, Bişkek: Nasionalno Akademiya Nauk Kirgizskoy Respubliki.
5. Bonvalot, G. (2011). Puteşestviye Çerez Serdse Azii-Pamir-v İndiyu, Bişkek: Erkin Too.
6. Dor, R. (1993). Oogan Pamirindegi Kırgızdar, Bişkek: Kırgızstan.
7. Fielstrup, F. A. (2002). İz Obryadovoy Jizni Kirgizov Naçala XX veka, Moskva: Nauka.
8. Karasaev, H. (2016). Kamus Naama, Bişkek: Salam.

9. Karşılaştırmalı Türk Leçheleri Sözlüğü. (1991). Ankara: Kültür Bakanlığı.
10. Kırgız Elinin Salttuu Bilimderinin Negizderi. (2014). Bişkek.
11. Kırgız Makal-Ilakap uçkul sözdörü. (2015). Derleyen: M. İbragimov. Bişkek: Karabalta.
12. Kırgız Makal-Lakaptarı, Uçkul Sözdörü. (2020). Bişkek.
13. Kırgız Tilinin Sözdüğü. (2010). Bişkek: Avrasya Press.
14. Kırgız Tilinin Sözdüğü. (2015). Bişkek: Avrasya Press.
15. Kırgızı. Narodı i Kulturı. (2016). Bişkek: Nauka.
16. Koyçumanov, C., Kadırov I. (2012). Makal-Lakaptar. Nuska Sözdör. Zalkar Oylor. Bişkek: Biyiktik.
17. Mahmud Al-Kaşgari. (2005). Divan Lugat at-Türk. Perevod, Predisloviye i Kommentarii Z.A.M. Auezovoy. İndeksı sostavlenı R. Ermersom: Dayk Press.
18. Manas Ensiklopediyası. ME. (1995). Mamlekettik Til cana Ensiklopediya Borboru. Bişkek: Kırgız Ensiklopediyasının Başkı Redaksiyası.
19. Manas. (1958). Birinçi Bölük, I Kitep, Frunze: Kırgızmambas.
20. Nalivkin, V., Nalivkina M. (1886). Oçerk Bıta Jenşinı Osedlogo Tuzemnogo Naseleniya Ferganı. Kazan: Tipografiya İmperatorskogo Universiteta.
21. Ögel, B. (1985). Türk Kültür Tarihine Giriş. Türklerde Yemek Kültürü, IV. Cilt, Kültür ve Turizm Bakanlığı.
22. Trachoo, N. (2002). Yogurt: The Fermented Milk, Songklanakarin Journal of Science and Technology, 24(4).
23. Turdalieva, Ç. (2009). Zapadnıye Puteşestvenniki i İssledovateli o Kırgızah i Kırgızstane (Vtoraya polovina XIX– naçalo XX vv.), Bişkek: Maxima.
24. Vamberi, A. (1865). Puteşestviye po Sredney Azii, Sanktpeterburg.
25. Yudahin K. K. (1965). Kirgizsko-Russkiy Slovar. Kırgızça-Orusça Sözdük, Sovetskaya Ensiklopediya.
26. Yudahin K. K. (1985). Kirgizsko-Russkiy Slovar. Kırgızça-Orusça Sözdük. Glavnaya Redaksiya Kirgizskoy Sovetskoy Ensiklopedii.
27. Zagryajski, G. S. (1874). Kara-Kirgizı (Etnografiçeskiy Oçerk), Turkestanskiye Vedomosti, №42.
28. Zeland, N. L. (1885). Kirgizı. Etnografiçeskiy Oçerk. Zapadno Sibirskogo Otdeleniya Russkogo Geografiçeskogo Obşestva, Omsk, Tipogr. Okruj. Ştaba.