Woman in Islam: A Comparative Analysis Between Historicalist and Universalist Perspectives

Öz

Although studies on women and religion in Turkey have increased, no comparative analysis exists that examines how Islam approaches women and gender through universalist and historicalist readings of the Quran. This study addresses that gap through content analysis of four key works on “Islam and Women” by Mustafa Öztürk, Amine Wadud-Muhsin, Bayraktar Bayraklı, and Caner & Feryal Taslaman. The findings show that while universalist and historicalist views often align on issues such as creation, marriage, and divorce, they diverge significantly on topics like child marriage, inheritance, testimony, and gender-based violence. Interestingly, on polygamy, the two perspectives at times seem to switch positions or converge in unexpected ways. Despite shared foundational beliefs, these approaches differ in applying scriptural principles to social and gender contexts. In some cases, their interpretations are far apart; in others, they yield similar conclusions or even mirror each other’s stances. These variations stem largely from methodological differences in how each approach engages with the text and contemporary issues. Overall, historicalism tends to adopt a more realist and ontological stance, whereas universalism leans toward idealism and epistemology. The analysis also reveals that neither perspective is monolithic. Historicalists can be further categorized into realist and idealist strands, while universalists can be seen as absolute and critical.

Anahtar Kelimeler

• Islam
• Quran
• Woman
• Historicalism
• Universalism.

İslam’da Kadın: Tarihselci ve Evrenselci Perspektifler Arasında Karşılaştırmalı Bir Analiz

Öz

Türkiye’de kadın ve din üzerine yapılan çalışmalar son derece artmış olsa da Kur’an’a evrenselci ve tarihselci yaklaşımlar çerçevesinde İslam’ın kadın ve toplumsal cinsiyet konularına nasıl yaklaştığını karşılaştırmalı olarak ele alan bir analiz bulunmamaktadır. Bu çalışma, bu boşluğu gidermek amacıyla Mustafa Öztürk, Amine Wadud-Muhsin, Bayraktar Bayraklı ile Caner ve Feryal Taslaman’a ait “İslam ve Kadın” temalı dört eserin içerik analizine dayanmaktadır. Bulgular, evrenselci ve tarihselci yaklaşımların yaratılış, evlilik ve boşanma gibi konularda genellikle örtüştüğünü; çocuk evliliği, miras, şahitlik ve kadına yönelik şiddet gibi konularda ise önemli farklılıklar gösterdiğini ortaya koymaktadır. Çok eşlilik konusunda ise iki yaklaşımın kimi zaman yer değiştirdiği, kimi zaman da beklenmedik biçimde yakınlaştığı görülmektedir. Bu yaklaşımlar kutsal metnin temel ilkelerinde örtüşse de bu ilkelerin toplumsal ve toplumsal cinsiyet bağlamında uygulanışında ayrışmaktadır. Bazı durumlarda oldukça farklı yorumlara ulaşırken, bazen benzer sonuçlar çıkarabilmekte ya da birbirine yaklaşan tutumlar sergileyebilmektedirler. Bu farklılıklar esasen metne ve güncel meselelere yaklaşımdaki yöntemsel ayrımlardan kaynaklanmaktadır. Genel olarak tarihselcilik daha gerçekçi ve ontolojik bir yönelim sergilerken, evrenselcilik daha idealist ve epistemolojik bir duruşa sahiptir. Ayrıca, her iki yaklaşımın da tekil ve bütüncül olmadığı, kendi içlerinde çeşitlilik barındırdığı görülmektedir. Tarihselciler “realist” ve “idealist”, evrenselciler ise “mutlakçı” ve “eleştirel” olarak sınıflandırılabilir.

Anahtar Kelimeler

• İslam
• Kur’an
• Kadın
• Tarihselcilik
• Evrenselcilik.

Kaynakça

1. Aktay, Y. (1996). Objektivist ve Relativist İradeler Arasında Kur’an’ı Anlama, 1. Kur’an Sempozyumu, Ankara: Bilgi Vakfı.
2. Azimli, M. (2003). Hz. Aişe’nin Evlilik Yaşı Tartışmalarında Savunmacı Tarihçiliğin Çıkmazı, İslâmî Araştırmalar Dergisi, 16(1), 28-37.
3. Bauer, T. (2020). Müphemlik Kültürü ve İslâm: Farklı Bir İslâm Tarihi Okuması, 3. Baskı, T. Bora (Çev.), İstanbul: İletişim.
4. Bayraklı, B. (2015). Din ve Kadın, İstanbul: Düşün.
5. Berktay, F. (2012). Tek Tanrılı Dinler Karşısında Kadın: Hristiyanlıkta ve İslamiyette Kadının Statüsü Üzerine Karşılaştırmalı Bir Yaklaşım, 4.Baskı, İstanbul: Metis.
6. Cündioğlu, D. (2000a, 12 Aralık). Kur’an Çokevliliğe İzin Vermez, Emreder!. https://www.yenisafak.com/arsiv/2000/aralik/12/dcundioglu.html (Erişim: 16.02.2025).
7. Cündioğlu, D. (2000b, 15 Aralık). “Çokevlilik” Bağlamında Yorumların Öznelliği Sorunu. https://www.yenisafak.com/arsiv/2000/aralik/15/dcundioglu.html (Erişim: 16.02.2025).
8. Cündioğlu, D. (2003a, 4 Ekim). Çokevlilik Meselesine Dair Birkaç Not (I). https://www.yenisafak.com/arsiv/2003/ekim/04/dcundioglu.html (Erişim: 16.02.2025).

9. Cündioğlu, D. (2003b, 5 Ekim). Çokevlilik Meselesine Dair Birkaç Not (II). https://www.yenisafak.com/arsiv/2003/ekim/05/dcundioglu.html (Erişim: 16.02.2025).
10. Cündioğlu, D. (2019, 26 Şubat). Tarihselciliğin Teo- Politik Eleştirisi [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=xMs7uMcyaC8 (Erişim: 17.02.2025).
11. Cündioğlu, D. (2020, 7 Ekim). Çok Eşlilik, Kösnül Bilinç ve Erdem [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=bRXSXQVz92M (Erişim: 17.02.2025).
12. Cündioğlu, D. (2021, 9 Ekim). Kur'an'da Çok Eşlilik ve Kadın Hakları Üzerine Bir Soruşturma [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=iqEoVlYAM9M (Erişim: 18.02.2025).
13. Cündioğlu, D. (2023, 8 Mart). Pandora'nın Kutusu: Mitoloji-Allegori-Kadın [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=MVy5qX9ElMA&t=3s (Erişim: 18.02.2025).
14. Cündioğlu, D. (2024, 19 Haziran). Yalan söyleyen tarih utansın! (Hz. Aişe’nin evlilik yaşı) [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=D2OBzYwBBVI&t=1996s (Erişim: 19.02.2025).
15. Cündioğlu, D. (2024, 21 Haziran). İslam Öncesi Arap Toplumunda Çocuk Kadın Aile [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=rLoMfNGd5UU (Erişim: 19.02.2025).
16. Çoban, B. Z. (2023) (Ed.). Dinler Tarihinde Kadın, İstanbul: Selenge.
17. Demir, R. (2011). Tarihsellik ve Evrensellik Tartışmalarında Hz. Peygamber’in Şahsıyla İlgili Ayetlerin Anlaşılması Sorunu, EKEV Akademi Dergisi- Sosyal Bilimler, 15(49), 31-49.
18. Düzgün, Ş. A. (1996). Evrensellik Kuramı ve İslam Düşüncesindeki Yeri, Diyanet İlmî Dergi, 32(2), 55-66.
19. Düzgün, Ş. A. (2014). Çağdaş Dünyada Din ve Dindarlar, 2.Baskı, Ankara: Lotus.
20. el-Bûtî, M. S. R. (1999). Kur’ân-ı Kerim’in Evrenselliği, İ. Şengül (Çev.), Tasavvuf İlmi ve Akademik Araştırma Dergisi, 149-156.
21. el-Kattân, M. H. (1997). Kur’an İlimleri, A. Erkan (Çev.), İstanbul: Timaş.
22. Ersoy, M. A. (2021). Mehmet Akif Ersoy Şiir Külliyatı: Safahat, N. Turinay (Haz.), Ankara: Türkiye Büyük Millet Meclisi.
23. Erul, B. (2006). Hz. Aişe Kaç Yaşında Evlendi? Dokuz mu? On dokuz mu?, İslâmî Araştırmalar Dergisi, 19(4), 637-649.
24. Fiske, J. (1996). İletişim Çalışmalarına Giriş, S. İrvan (Çev.), Ankara: Bilim Sanat.
25. Giddens, A. (2010). Mahremiyetin Dönüşümü, 2. Baskı, İ. Şahin (Çev), İstanbul: Ayrıntı.
26. Göle, N. (2011). Modern Mahrem: Medeniyet ve Örtünme, 11.Baskı, İstanbul: Metis.
27. Görgün, T. (2003). İlahî Sözün Gücü, İstanbul: Gelenek.
28. Güçlü, İ. (2019). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri, Ankara: Nobel.
29. Güler, İ. (1997). Kur’an’da Kadın-Erkek Eşitsizliğinin Temelleri, İslamî Araştırmalar Dergisi, 10(4), 296-303.
30. Karaman, F. (1994). İslamî Tebliğin Evrenselliği ve Veda Hutbesi Üzerine Bir Değerlendirme, Diyanet İlmi Dergi, 30(3), 93-97.
31. Karaman, H., Bulaç, A., Görgün, T. vd. (2003). Kur’ân-ı Kerim, Tarihselcilik ve Hermenötik, İzmir: Işık.
32. Kaya, M. (1993). İslam’ın Evrenselliği Üzerine, Ebedî Risalet Sempozyumu 1, İzmir: Işık.
33. Kesler, M. F. (2001). Kur’ân-ı Kerim’in Evrenselliği ve Tarihsellik, İslami Araştırmalar Dergisi, 14(1), 23-32.
34. Kırbaşoğlu, M. H. (1997). Kadın konusunda Kur’ân’a Yöneltilen Başlıca Eleştiriler, İslamî Araştırmalar Dergisi, 10(4), 259-270.
35. Kotan, Ş. (2001). Kur’an ve Tarihselcilik, İstanbul: Beyan.
36. Krippendorff, K. (1980). Content Analysis: An Introduction to its Methodology, Beverly Hills, CA: Sage.
37. Okuyan, M. (2007). Kadına Yönelik Şiddete Kur’an’ın Bakışı, O.M.Ü İF Dergisi, 23, 93-133.
38. Özsoy, Ö. (1996). Kur’an Hitabının Tarihselliği ve Tarihsel Hitabın Nesnel Anlamı Üzerine, İslamî Araştırmalar Dergisi, 9(1-4), 135-143.
39. Özsoy, Ö. (1997). Kur’an ve Tarihsellik Tartışmalarında Gözden Kaçanlar, Tezkire, 11-12, 69-85.
40. Özsoy, Ö. (2015). Kur’an ve Tarihsellik Yazıları, 2. Baskı, Ankara: Otto.
41. Öztürk, M. (2006). Kur’an’ın Tarihsel Bir Hitap Oluş Keyfiyeti, İslâmî İlimler Dergisi, 1(2), 59-77.
42. Öztürk, M. (2016). Cahiliyeden İslamiyet’e Kadın, 5. Baskı, Ankara: Ankara Okulu.
43. Öztürk, M. (2018). Kur’an ve Tarihsellik Üzerine Çerçeve Yazılar, Örnek Konular, Ankara: Ankara Okulu.
44. Öztürk, M. (2023). Geleneksel İslam’ın Kritiği, 2. Baskı, İstanbul: Kırmızı Kedi.
45. Öztürk, M. (2024). İslam Kültürünün Yumuşak Karnı Kadın, İstanbul: Kırmızı Kedi.
46. Paçacı, M. (2010). Çağdaşçı “Kur’an’da Kadın” Yorumunun Eleştirisi, B. Gökkır, N. Yılmaz, Ö. Kara, M. Abay, & N. Gökkır (Ed.), Tarihten Günümüze Kur’an’a Yaklaşımlar (559-579), İstanbul: İlim Yayma Kur’an ve Tefsir Akademisi.
47. Polat, F. A. (2018). Çağdaş İslâm Düşüncesinde Kur’ân’a Yaklaşımlar, İstanbul: İz.
48. Punch, K. F. (2016). Sosyal Araştırmalara Giriş: Nicel ve Nitel Yaklaşımlar, 4.Baskı, D. Bayrak, H. B. Arslan ve Z. Akyüz (Çev.), Ankara: Siyasal.
49. Saeed, A. (2006). Interpreting the Qur’ân: Towards a Contemporary Approach, London & New York: Routledge.
50. Stone, P. J., Dunphy, D. C., Smith, M. S. vd. (1966). The General Inquirer: A computer Approach to Content Analysis, Cambridge, MA: M.I.T.
51. Şimşek, M. S. (1997). Kur’ân Ahkâmının Evrenselliği, Kur’ân ve Sünnet Sempozyumu (1-2 Kasım), 19-24.
52. Şimşek, M. S. (2004). Günümüz Tefsir Problemleri, 8.Baskı, Konya: Kitap Dünyası.
53. Taslaman, C., Taslaman, F. (2019). İslam ve Kadın, İstanbul: İstanbul.
54. Tatar, B. (2014). Din, ilim ve sanatta hermenötik, İstanbul: İSAM.
55. Tatar, B. (2016). İslam düşüncesine giriş, 2. Baskı, İstanbul: Dem.
56. Tuksal, H. Ş. (2012). Kadın Karşıtı Söylemin İslam Geleneğindeki İzdüşümleri, Ankara: Otto.
57. Tunç, H. (2021). Türkiye’de Kadın ve Din Çalışmaları Üzerine Bir Araştırma, Antakiyat, 4(1), 175-190.
58. Tunç, H. (2022). Sekülerleşme, Toplumsal Cinsiyet ve Beden, Ankara: Akademisyen.
59. Tunç, H. (2023). Din Merkezli Kadın Anlayışından Kadın Merkezli Din Anlayışına, Antakiyat, 6(1), 75-83.
60. Uyanık, M. (Ed.). (2011). Kur’an’ın Tarihsel ve Evrensel Okunuşu, 2. Baskı, Ankara: Fecr.
61. Wedud-Muhsin, A. (2000). Kur’an ve Kadın, 2. Baskı, N. Şişman (Çev.), İstanbul: İz.
62. Zülaloğlu, F. (2002). Temel Kaynağımız Kur’an, İstanbul: Ekin.