Reflections of the “İlm-i Servet” Series on the Construction of Ottoman Economic Mentality

Yıl 2025, Sayı: 16, 493 - 522, 29.07.2025

Uğur Dolgun

https://doi.org/10.53791/imgelem.1706748

Öz

This article explores the construction of economic mentality in late Ottoman thought through the “İlm-i Servet” series, published in Servet-i Fünûn between 1891 and 1892. Rather than serving merely as a conduit for the transmission of classical economic theory dominated by liberalism, this serialized work reflects a deeper interpretive engagement by Ottoman intellectuals. While the ideas of Adam Smith and David Ricardo are prominently featured, the series is equally marked by a contextual reinterpretation of core economic concepts -labour, production, exchange, value, and Money- filtered through Ottoman moral and societal frameworks. The study highlights the didactic structure and pedagogical mission of the series, framing it as an effort not only to disseminate economic knowledge but also to reconfigure the cognitive relationship between the Ottoman intellectual and the broader public with economic thought. In this respect, “İlm-i Servet” played a dual role: informing a largely uninitiated readership while actively shaping how economics was imagined, internalised, and moralised within an Ottoman context. By producing Ottoman equivalents for economic terminology and localising abstract economic ideas within familiar cultural and social paradigms, the series should be viewed as a formative moment in the evolution of Ottoman economic discourse. As such, it constitutes a significant threshold in the economic dimension of Ottoman modernisation, revealing an early, systematic effort to domesticate modern economic thinking within a distinctively Ottoman intellectual and moral landscape.

Anahtar Kelimeler

İlm-i Servet Series , The Servet-i Fünûn Journal , Economic Thought , Ottoman Modernization , Ottoman Intellectuals.

Osmanlı İktisadi Zihniyetinin İnşa Sürecine “İlm-i Servet” Tefrikasının Yansımaları

Öz

Bu çalışma, Servet-i Fünûn dergisinde 1891-1892 yılları arasında yayımlanan “İlm-i Servet tefrikası” üzerinden, Osmanlı düşününde iktisadi zihniyetin nasıl kurgulandığına dair başlıca ipuçlarını ortaya koyma amacındadır. “İlm-i Servet” tefrikası, liberalizmin egemenliğindeki klasik iktisat kuramının Osmanlı’ya aktarımından öte, iktisadi düşüncenin Osmanlı aydınları bağlamında nasıl yorumlandığını gösteren ideal bir örnektir. Metinlerde bir yandan Adam Smith ile David Ricardo’nun kuramları öne çıkarken, diğer yandan Batı iktisat paradigması ile Osmanlı moral değerleri perspektifinden çalışma, üretim, emek, mübadele, para gibi temel kavramlar ışığında iktisadi zihniyetin sistematik inşa çabası gözlemlenir. Bu çaba, dönemin aydın tipolojisini ve toplumun ekonomik diliyle ilişki kurma biçimini de yeniden yapılandırır. Çalışma içinde, tefrikanın didaktik formu, öğreticilik misyonu ve zihniyet inşasına yönelik rolü üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Bu iktisadi anlatılar, oldukça yeni olan bir alanda halkı bilgilendirme amacının dışında, Osmanlı aydını ile toplumun iktisat vasıtasıyla nasıl düşünebileceğini ve değer, fayda, emek gibi kavramlarla nasıl ilişki kurulması gerektiğini şekillendirmiştir. Bu açıdan söz konusu tefrikayı, Osmanlı modernleşmesinin iktisadi boyutuna dair kurucu bir eşik olarak değerlendirilmek de mümkündür. Zira kavramların Osmanlıca karşılıklarının üretimi, iktisadi anlatının mevcut toplumsal yapının karakteristiklerini merkeze alıp yerelleştirilmesi ve disiplinleşme çabaları üzerinden, Osmanlı iktisadi zihniyetinin dönüşümüne dair yorumlayıcı bir analiz olarak kabul edilmelidir.

Anahtar Kelimeler

İlm-i Servet Tefrikası , Servet-i Fünûn Dergisi , İktisadi Zihniyet , Osmanlı Modernleşmesi , Osmanlı Aydını.

Kaynakça

• Ahmed Midhat. (2005). İktisat Metinleri, E. Erbay- A. Utku (Çev.), Konya: Çizgi Kitabevi.
• Akşin, S. (2009). Düşünce ve Bilim Tarihi (1839–1908), M. Kunt (Edt.), Türkiye Tarihi (Cilt 3), İstanbul: Cem Yayınevi.
• Alan, Ü. (2015). Türkiye’de Gazetecilik Masalı, İstanbul: Can Yayınları.
• Cem, İ. (1971). Türkiye’de Geri Kalmışlığın Tarihi, İstanbul: Cem Yayınevi.
• Conway, E. (2015). Gerçekten Bilmeniz Gereken 50 Ekonomi Fikri, İstanbul: Domingo Yayınevi.
• Coşkun, K. H. E. (2021). Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti’nde Milletleşme Süreci, İmgelem, 5(8), 1-14.
• Demir, K. (2024). Ahmet İhsan’ın (Tokgöz) İktisadi Anlayışı, İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(1), 375-394. Doi: https://doi.org/10.17336/igusbd.1159732
• Fındıkoğlu, Z. F. (1948). İktisadî tefekkür tarihimize ait yeni bir vesika, IV. Türk Tarih Kongresi (340-346), Ankara.
• Göçer, K., Çetin, C. (2017). Servet-İ Fünûn Dergisindeki İktisada İlişkin Makale ve Yazıların Açıklamalı Bibliyografyası (1891-1928), Turkish Studies, 12(3), 201-234.
• Gökalp, Z. (1976). Türkleşmek İslamlaşmak Çağdaşlaşmak ve Doğru Yol, İstanbul: İnkılâp ve Aka Yayınevi.
• Heilbroner, R. L. (2008). İktisat Düşünürleri, İstanbul: Dost Yayınları.
• Kabacalı, A. (1990). Başlangıçtan Günümüze Türkiye’de Basın Sansürü, İstanbul: Gazeteciler Cemiyeti Yayınları.
• Kantarcıoğlu, M. Ç. (2025) 19. Yüzyıl Osmanlı Yönetim Düşüncesinde Avrupa’nın İzini Sürmek: Yönetim Metinleri Üzerine Bir İnceleme, Amme İdaresi Dergisi, 58(1), 1-30.
• Karal, E. Z. (2011). Osmanlı Tarihi (Cilt 6), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Kılınçoğlu, D. T. (2023). Osmanlı İmparatorluğu’nda İktisat ve Kapitalizm, Ankara: Heretik Yayınları.
• Koçak, B. (2019). Cumhuriyetin Kökenleri: Ondokuzuncu Yüzyılda Osmanlı Modernleşmesi, İmgelem, 3(5), 207-238.
• Koloğlu, O. (2018). Osmanlı’dan 21. Yüzyıla Basın Tarihi, İstanbul: Pozitif Yayınları.
• Mardin, Ş. (1997). Siyasal ve Sosyal Bilimler, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Özön, M. N. (1997). Namık Kemal ve İbret Gazetesi, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Pekacar, E., Aydar, A. A. (2024). Carter V. Findley ve Bâb-ı Âli (1789-1922): Osmanlı İmparatorluğu’nda Bürokratik Reform Üzerine Bir Değerlendirme, Memleket Siyaset Yönetim, 19(41), 149-174. Doi: https://doi.org/10.56524/msydergi.1447711
• Sakızlı Ohannes. (2015). Mebâdi-i İlm-i Servet-i Milel, İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Sayar, A. G. (1986) Osmanlı İktisat Düşüncesinin Çağdaşlaşması, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Smith, A. (2006). Ulusların Zenginliği, İstanbul: Palme Yayıncılık.
• Solnon, J. F. (2020). Osmanlı İmparatorluğu ve Avrupa, A. Berktay (Çev.), İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
• Şuayb, A., Cavid, M. ve Tevfik, R. (2015). Ulûm-i İktisâdiye ve İçtimâîye Mecmuası, M. Kanar (Edt.), İstanbul: Doğu Kitabevi.
• Tabakoğlu, A. (2012). Türkiye İktisat Tarihi, İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Tekdemir, A. (2011). Osmanlı Devleti’nde İlk Ticari Gazete: Cerîde-i Ticaret, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(1), 209-221.
• Tunaya, T. Z. (1984). Türkiye’de Siyasal Partiler (Cilt 1), İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları.
• Tural, S. (2019). Toplumcu Edebiyat Bağlamında Eleştirel Gerçekçiliğin Türk Edebiyatına Uygulan(ama)ması, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi (15), 160-166. Doi: https://doi.org/10.29000/rumelide.580489
• Tüfekçioğlu, H. (2023) Mehmet Genç-Baykan Sezer İlişkisi ve “Osmanlı İktisadi Dünya Görüşünün İlkeleri” Üzerine, Sosyologca, 26, 149-162.
• Ülken, H. Z. (1992). Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, İstanbul: Ülken Yayınları.