Historical and Sociological Aspects of Reason of State in Turkey

Yıl 2025, Sayı: 17, 1 - 34, 28.12.2025

Zafer Durdu

https://doi.org/10.53791/imgelem.1765995

Öz

This study aims to examine the concept of Reason of State within both a theoretical and historical framework by analyzing the intersections between Western political thought and Turkish political culture. The study traces the historical development of the concept of raison of state with contributions from thinkers such as Giovanni Botero and Friedrich Meinecke, analyzing the connections this reason establishes particularly with the survival of the state, law, morality, and legitimacy. The Turkish context is examined through key textual sources that reflect the continuity and transformation of Turkish reason of state: the Orkhon Inscriptions from the Göktürk era, Koçi Bey’s tractate during the Ottoman period, and Mustafa Kemal Atatürk’s Nutuk in the Republican era. These texts show how concepts such as the centrality of the state, charismatic leadership, statesmanship, perceptions of internal and external threats, and discourse on survival are intertwined with historical and cultural codes. In this study, the concept of ‘reason of state’ has been examined within the context of Turkish social structure, both historically and comparatively, following a historical-comparative approach. Qualitative data analysis has been conducted on the three texts examined. The Orhun Inscriptions, the Koçi Bey tractate, and the Nutuk have each been evaluated as a ‘reason of state document’ representing the political discourse of their respective periods.

Anahtar Kelimeler

State , Reason of State , Turkish Raison of State , Political Culture , Social Structure.

Etik Beyan

Because the article author is employed by the journal, their editorial role has been temporarily suspended to prevent a conflict of interest during the review process. This way, the author did not have access to the peer review process, and the principle of double-blind peer review was preserved.

Türkiye’de Devlet Aklının Tarihsel ve Sosyolojik Görünümleri

Öz

Bu çalışma, devlet aklı kavramını kuramsal ve tarihsel bir çerçevede ele alarak, Batı siyaset felsefesi ile Türk siyasal kültürü ve geleneği arasındaki kesişim noktalarını incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, devlet aklı kavramının tarihsel gelişimi Giovanni Botero ve Friedrich Meinecke gibi düşünürlerin katkılarıyla izlenmiş, bu aklın özellikle devletin bekası, yasa, ahlak ve meşruiyetle kurduğu bağlar analiz edilmiştir. Türkiye bağlamında ise devlet aklının tarihsel sürekliliği ve dönüşümü, Göktürk Devleti dönemine ait Orhun Yazıtları, Osmanlı’da Koçi Bey Risalesi ve Cumhuriyet döneminde Mustafa Kemal Atatürk’ün Nutuk metni üzerinden incelenmiştir. Bu metinler, devletin merkeziliği, karizmatik liderlik, devlet adamı, iç ve dış tehdit algısı, beka söylemi gibi kavramların tarihsel ve kültürel kodlarla nasıl iç içe geçtiğini göstermektedir. Bu çalışmada “devlet aklı” kavramı Türk toplumsal yapısı arka planı ile hem tarihsel hem de karşılaştırmalı bir bağlamda incelenmiş ve tarihsel-karşılaştırmalı yöntem takip edilmiştir. Ele alınan üç metin üzerinden nitel veri çözümlemesi yapılmıştır. Orhun Yazıtları, Koçi Bey Risalesi ve Nutuk, her biri kendi döneminin siyasal söylemini temsil eden birer “devlet aklı belgesi” olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Devlet , Devlet Aklı , Türk Devlet Aklı , Siyasal Kültür , Toplumsal Yapı.

Etik Beyan

Makale yazarı dergide görevli olduğu için, değerlendirme sürecinde çıkar çatışmasının önlenmesi amacıyla ilgili kişinin editöryal rolü geçici olarak askıya alınmıştır. Bu sayede yazar, hakem sürecine erişim sağlayamamış ve çift taraflı kör hakemlik ilkesi korunmuştur.

Teşekkür

Makalenin taslak halini okuyan, öneri ve eleştirileri ile katkı sağlayan Prof. Dr. M. Zeki Duman, Prof. Dr. Ali Akar ve Dr. Serhat Kumbalı'ya teşekkür ediyorum.

Kaynakça

• Akal, C. B. (2014). Machiavelli, Makyavelizm ve Modernite, Ankara: Dost.
• Akar, A. (2020). Bilge Tonyukuk Yazıtı, İstanbul: Ötüken.
• Akar, A. (2022). Kül Tigin Yazıtı, İstanbul: Ötüken.
• Akar, A. (2024). Bilge Kağan Yazıtı, İstanbul: Ötüken.
• Akıncı, A. (2023). Atatürk Dönemi Türk Milliyetçiliğinin Temel Özellikleri, İmgelem, 7(13), 363- 390. Doi: https://doi.org/10.53791/imgelem.1369772
• Almond, G. A., Verba, S. (1972). The Civic Culture, Usa, Princeton: New Jersey University Press.
• Aristoteles, (2015). Politika, F. Akderin (Çev.), İstanbul: Say.
• Atatürk, K. (2006). Nutuk, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi.
• Balandier, G. (2016). Siyasal Antropoloji, D. Çetinkasap (Çev.), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür.
• Baldwin, G. (2004). Reason Of State And English Parliaments, 1610–42, History of Political Thought, 25(4), 620-64.
• Barkey, K. (2011). Farklılıklar İmparatorluğu, Karşılaştırmalı Tarih Perspektifinden Osmanlılar, E. Kılıç (Çev.), İstanbul: Versus.
• Bireley, R. (Ed.) (2017). Introduction, The Reason Of State, UK: Cambridge University Press.
• Bodin, J. (2024). Egemenlik Üzerine, R. Kuldaşlı (Çev.), İstanbul: Timaş.
• Botero, G. (2017). The Reason Of State, UK: Cambridge University Press.
• Bourdieu, P. (2016). Devlet Üzerine, A. Sümer (Çev.), İstanbul: İletişim.
• Çetin, H. (2023). Devlet Aklı, Devlet Adamı ve Devlet Ahlakı, Kavramsal Çerçeve I. Cilt, Ankara: Kadim.
• Çetin, H. (2024). Türk Devlet Aklı, Orhon Abideleri’nden Cumhuriyet’e, Cilt 1 Vesayet Tanzimi, Ankara: Episteme.
• Durdu, Z. (2009). Modern Devletin Dönüşümünde Bir Ara Dönem: Sosyal Refah Devleti, Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (22), 37-50.
• Durdu, Z. (2018). Türkiye’de Modern Düşünce ve Toplumsal Yapı, İstanbul: Doğu Kitabevi.
• Durdu, Z. (2021). Türkiye’de Siyasal Kültür, Kimlik ve Ulus İnşası, M. Y. Alptekin (Ed.), Türkiye’de Ulus İnşası içinde (199-220), Ankara: Nobel.
• Durdu, Z. (2024). Türk Modernliğinin Kayıp Halkası: Burjuvazi, A. S. İkiz (Ed.), Türk Burjuvazisi içinde (13-35), İstanbul: Efeakademi.
• Emecen, F. M. (2015). Osmanlı Klasik Çağında Hanedan Devlet ve Toplum, İstanbul: Timaş.
• Ergin, M. (1999). Orhun Abideleri, İstanbul: Boğaziçi.
• Eroğlu, H. (2021). Türklerde Siyasal İktidarın Gelişim Tarihi, İstanbul: Post.
• Foucault, M. (2019). Güvenlik, Toprak, Nüfus, College de France Dersleri 1977-1978, F. Taylan (Çev.), İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi.
• Golden, P. B. (2015). Dünya Tarihinde Orta Asya, Y. K. Taştan (Çev.), İstanbul: Ötüken.
• Güner, U. (2023). Doğu’nun İktidar Paradigmaları, İstanbul: Kabalcı.
• Haldun, İ. (2018). Mukaddime, S. Uludağ (Haz.), İstanbul: Dergâh.
• İnalcık, H. (2010). Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600), R. Sezer (Çev.), İstanbul: YKY.
• İnalcık, H. (2013). Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak, Kuruluş, İstanbul: Hayykitap.
• Kafesoğlu, İ. (1999). Türk Milli Kültürü, İstanbul: Ötüken.
• Koçi Bey, (2020). Koçi Bey Risaleleri, İstanbul: Kabalcı.
• Kutlu A., Koç, F. (2017). Devlet Aklı Kavramında “Devlet Adamı” Figürü, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 72(2), 333-354. Doi: https://doi.org/10.1501/SBFder_0000002448
• Laski, H. J. (2020). Teori ve Pratikte Devlet, D. Topçu (Çev.), Ankara: Fol Kitap.
• Machiavelli, N. (2022). Hükümdar, N. Adabağ (Çev.), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür.
• Martin, J. L., Lee, M. (2015). Social Structure, J. D. Wright (editor-in-chief), International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences içinde (713-718), (Vol 22), Oxford: Elsevier.
• Marx, K. (2009). Hegel’in Hukuk Felsefesinin Eleştirisi, K. Somer (Çev.), Ankara: Sol.
• Marx, K., Engels, F. (1987). Alman İdeolojisi (Feurbach), S. Belli (Çev.), Ankara: Sol.
• Meinecke, F. (2021). Devlet Aklı, Modern Çağda Devlet Aklı Düşüncesi, M. S. Türk (Çev.), İstanbul: Albaraka.
• Neoclaus, M. (2015). Devleti Tahayyül Etmek, A. Sarı (Çev.), Ankara: Notabene.
• Neumann, I. B., Wigen, E. (2023). Bozkır Geleneği, Ruslar Türkler ve Avrupa Devlet İnşası MÖ 4000’den MS 2018’e, O. Çiftçi (Çev.), İstanbul: Selenge.
• Oppenheimer F. (2021). Devlet, S. Özgür (Çev.), İstanbul: Liberus.
• Ögel, B. (2022). Türklerde Devlet Geleneği, İstanbul: Ötüken.
• Özatalay, C. (2024). Toplumsal Yapı Nedir?, C. Özatalay (Der.), Toplumsal Yapı, Türkiye’de Eşitsizlik, Tahakküm, Değişim içinde, İstanbul: İletişim.
• Parla, T. (1994). Türkiye’de Siyasal Kültürün Resmi Kaynakları Cilt 1, Atatürk’ün Nutuk’u, İstanbul: İletişim.
• Platon, (1988). Devlet, S. Eyüboğlu ve M.A. Cimcoz (Çev.), İstanbul: Remzi.
• Poggi, G. (2011). Devlet Doğası, Gelişimi ve Geleceği, A. Babacan (Çev.), İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi.
• Sadurski, W. (2014). Reason of State and Public Reason, Ratio Juris, 27(1), 21-46. Doi: https://doi.org/10.1111/raju.12032
• Sancar, M. (2008). “Devlet Aklı” Kıskacında Hukuk Devleti, İstanbul: İletişim.
• Schmitt, C. (2005), Siyasi İlahiyat, Egemenlik Kuramı Üzerine Dört Bölüm, E. Zeybekoğlu (Çev.), Ankara: Dost.
• Taneri, A. (1997), Türk Devlet Geleneği, İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı.
• Taşağıl, A. (2017). Kök Tengri’nin Çocukları, İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
• Telli, A. (2020). Machiavelli’nin Gambiti: Devlet Aklı Doktrini’nin Kökenlerine İlişkin Bir Soruşturma, Felsefe Arkivi, (53), 91-103. Doi: https://doi.org/10.26650/arcp.853935
• Weber, M. (2012), Ekonomi ve Toplum, L. Boyacı (Çev.), İstanbul: Yarın.