Dijital Panoptikonun Gölgesinde: Çalışma Sosyolojisinin Dönüşen Ufuklarında Platform Emekçiliği

Yıl 2025, Sayı: 17, 273 - 298, 28.12.2025

Aleyna Yüksel

https://doi.org/10.53791/imgelem.1773800

Öz

Sanayi toplumundan bilgi toplumuna geçişle birlikte dönüşen üretim ilişkileri, emek süreçlerini yeniden yapılandırmıştır. Bu dönüşümle birlikte emeğin niteliği değişmekte, çalışanlar dijital sistemler ve algoritmalar aracılığıyla denetim altında kalmaktadırlar. Bu çalışma, dijitalleşme ekseninde şekillenen platform ekonomisinin, emek süreçleri üzerindeki etkisini çalışma sosyolojisi çerçevesinde ele almaktadır. Özellikle Fordist üretim biçiminin yerini esnek üretim modellerine bıraktığı günümüzde, denetim ve kontrol mekanizmalarının da dönüşüme uğradığı gözlemlenmektedir. Braverman’ın emek süreci kuramı ve Foucault’nun disiplin toplumuna dair analizleri üzerinden, dijital platformlardaki algoritmik yönetim, kullanıcı puanlaması ve görünmez emek gibi uygulamalar değerlendirilmekte; böylece yeni bir dijital disiplin rejiminin izleri sürülmektedir. Ayrıca işçilerin bu yeni dijital düzen karşısında geliştirdikleri örgütlenme çabaları ve stratejiler de çalışmada kısaca ele alınmakta, dijital emek ortamında kolektif dayanışma ve direniş olanakları tartışılmaktadır. Literatür taramasına dayanan bu kuramsal değerlendirme, çalışma sosyolojisinin dijital çağda karşılaştığı dönüşümleri kavramsal bir çerçeveye oturtarak, emeğin denetimi ve öznelik biçimlerinin nasıl yeniden üretildiğine dair eleştirel bir perspektif sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Çalışma Sosyolojisi , Dijital Panoptikon , Algoritmik Denetim , Öz-Disiplin , Platform Kapitalizmi , Braverman , Foucault.

In the Shadow of the Digital Panopticon: Platform Labor in the Changing Horizons of Work Sociology

Öz

The transformation of production relations accompanying the transition from an industrial society to an information society has restructured labor processes. With this transformation, the nature of labor is changing, and workers are being monitored through digital systems and algorithms. This study examines the impact of the platform economy, shaped around digitalization, on labor processes within the framework of the sociology of work. Particularly today, as Fordist production models give way to flexible production models, control and monitoring mechanisms are also undergoing transformation. Drawing on Braverman's theory of the labor process and Foucault's analysis of disciplinary society, this study evaluates practices such as algorithmic management, user ratings, and invisible labor on digital platforms, thereby tracing the emergence of a new digital disciplinary regime. Furthermore, the study briefly addresses the organizational efforts and strategies developed by workers in response to this new digital order, discussing the possibilities for collective solidarity and resistance in the digital labor environment. This theoretical assessment, based on a literature review, conceptualizes the transformations faced by the sociology of work in the digital age, offering a critical perspective on how the control of labor and forms of subjectivity are reproduced.

Anahtar Kelimeler

Sociology Of Work , Digital Panopticon , Algorithmic Control , Self-Discipline , Platform Capitalism , Braverman , Foucault.

Kaynakça

• AP News. (2025, 15 Ocak). New EU Gig Worker Rules Will Sort Out Who Should Get The Benefits Of Full-Time Employees. https://apnews.com/article/58ebf22a4853b9a21f558919fb9782df (Erişim: 23.08.2025).
• Arı Kovancı, Y. (2020). Platform çalışma bağlamında ortaya çıkan sorunlara yönelik sendikalar ve platform çalışanları girişimleri, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (20), 325-52. Doi: https://doi.org/10.29029/busbed.732877
• Aslan, M. K., Aslan, G. Ç., Köksal, E. vd. (2009). Algoritma Yazılımı Gerçekleştirme ve Doğrulama Uygulamaları. 4. Ulusal Yazılım Mühendisliği Sempozyumu. https://www.emo.org.tr/ (Erişim: 24.08.2025).
• Aytaç, Ö. (2023). Modernite, gözetim ve düzen retoriği, İmgelem, 7(13), 409-438. Doi: https://doi.org/10.53791/imgelem.1357321
• Bakın, A. (2023). Platform çalışması ve emeğin artan güvencesizliği, Memleket Siyaset Yönetim, 18(40), 379-408. Doi: https://doi.org/10.56524/msydergi.1366615
• Bakın, A. (2025). Platform ekonomisinde emeğin örgütlenmesi: hukuki belirsizlikler, mekânsal dağınıklık ve dijital baskı mekanizmaları, Emek Araştırma Dergisi, 16(27), 1-24.
• Baycık, G., Ersun Civan, O. ve Yılmaz, H. T. (2021). Platform çalışanlarını yasal güvenceye kavuşturmak: Sorunlar ve çözüm önerileri, Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 1(1), 713-802.
• Belgin Boyacı, N. (2020). Dijital Emek Platformları ve Sendikalar, Ankara: Türk Metal Sendikası Araştırma ve Eğitim Merkezi.
• Braverman, H. (1974). Labor And Monopoly Capital: The Degradation of Work in The Twentieth Century, New York: Monthly Review Press.
• Cant, C. (2019). Riding For Deliveroo: Resistance in The New Economy, Cambridge: Polity.
• Cheon, E., Erickson, I. (2025). Fulfillment of the work games: Warehouse workers' experiences with algorithmic management, arXiv. Doi: https://doi.org/10.48550/arXiv.2508.09438
• Cherry, M. A., Aloisi, A. (2017). Dependent contractors in the gig economy: A comparative approach, American University Law Review, 66(3), 635-689.
• De Stefano, V. (2016). The rise of the “just-in-time workforce”: On-demand work, crowdwork, and labor protection in the “gig-economy”, Comparative Labor Law and Policy Journal, 37(3), 471-504. Doi: http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2682602
• Dikmen, A. A. (2017). Makine, İş, Kapitalizm ve İnsan, İstanbul: Nota Bene.
• Drahokoupil, J., Fabo, B. (2016). The platform economy and the disruption of the employment relationship, ETUI Policy Brief, 5, 1-10.
• Edgel, S., Gottfried, H. ve Granter, E. (2009). The Sociology of Work and Employment, London: SAGE Publications.
• Edwards, R. (1979). Contested Terrain: The Transformation of the Workplace in the Twentieth Century, New York: Basic Books.
• Ergül, S. (2024, Ocak 23). Amazon, Çalışanlarına Uyguladığı Gözetleme Yöntemi Yüzünden 35 Milyon Dolar Ceza Aldı. https://swipeline.co/amazon-calisanlarina-uyguladigi-gozetleme-yontemi-yuzunden-35-milyon-dolar-ceza-aldi/ (Erişim: 23.09.2025).
• Faraoun, A. (2024). Theorizing labor in the platform economy: Labor restructuring in historical perspective, Sociology Compass, 18(11), e70018. Doi: https://doi.org/10.1111/soc4.70018
• Financial Times. (2025, 3 Şubat). Dynamic Pay Systems And The Gig Economy. https://www.ft.com/content/c10d712b-c9a9-4fb1-b6b2-fdf916fb4180 (Erişim: 23.08.2025).
• Foucault, M. (1977). Discipline and Punish: The Birth of the Prison, A. Sheridan (Çev.), New York: Vintage Books.
• Gandini, A. (2019). Labour process theory and the gig economy, Human Relations, 72(4), 1039-1056. Doi: https://doi.org/10.1177/0018726718790002
• Human Rights Watch (2025). The Gig Trap: Algorithmic Wage And Labor Exploitation İn Platform Work in The US. https://www.hrw.org/report/2025/05/12/the-gig-trap/algorithmic-wage-and-labor-exploitation-in-platform-work-in-the-us (Erişim: 23.08.2025).
• ILO (2021). Technical Workshop on Practices towards Algorithmic Management and Their Impact on Workers, Brussels. https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/ (Erişim: 05.01.2025).
• Kalleberg, A. L., Dunn, M. (2016). Good jobs, bad jobs in the gig economy, Perspectives on Work, 20(2), 10-14.
• Karagülle, A. O. (2020). Dijital Platformlarda Pazar Gücünün Belirlenmesi. https://www.rekabet.gov.tr/Dosya/uzmanlik-tezleri/11-a-ogun-karagulle-20200923173114426-pdf (Erişim: 28.08.2025).
• Karanfil, İ., Efe, E. (2025). Türkiye’de esnaf kurye modeli ve direniş: Trendyol’a bağlı kuryelerin iş bırakma eylemleri, Emek Araştırma Dergisi, 16(27), 25-52.
• Kellogg, K. C., Valentine, M. A. ve Christin, A. (2020). Algorithms at work: The new contested terrain of control, Academy of Management Annals, 14(1), 366-410. Doi: https://doi.org/10.5465/annals.2018.0174
• Kilhoffer, Z., De Groen, W. P., Lenaerts, K. vd. (2019). Study To Gather Evidence On The Working Conditions of Platform Workers VT/2018/032 Final Report 13 December 2019.UNSPECIFIED. Http://Aei.Pitt.Edu/İd/Eprint/102657 (Erişim: 15.08.2025).
• Kovancı, Y. A. (2020). Platform çalışma bağlamında ortaya çıkan sorunlara yönelik sendikalar ve platform çalışanlarının girişimleri, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 20, 325- 352. Doi: https://doi.org/10.29029/busbed.732877
• Lee, M. K., Kusbit, D., Metsky, E. vd. (2015). Qorking with machines: The ımpact of algorithmic and datadriven management on human workers, The Impact of Crowd Work on Workers Downside, 1603-12. Doi: 10.4324/9780429272806
• Mann, S., Nolan, J. ve Wellman, B. (2003). Sousveillance: Inventing and using wearable computing devices for data collection in surveillance environments, Surveillance & Society, 1(3), 331-355. Doi: https://doi.org/10.24908/ss.v1i3.3344
• Marden, J. R., Shamma, J. S. (2015). Game theory and distributed control, Handbook of game theory with economic applications, 4, 861-899. Doi: https://doi.org/10.1016/B978-0-444-53766-9.00016-1
• Möhlmann, M., Zalmanson, L. (2017). Hands on the wheel: Navigating algorithmic management and Uber drivers' autonomy, proceedings of the International Conference on Information Systems (ICIS 2017), December 10-13, Seoul, South Korea.
• Oğuz, Ö. (2025). Platform çalışanlarının haklarının korunması: Türk iş hukuku ve karşılaştırmalı hukuk bağlamında bir değerlendirme, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 16(1), 49-59. Doi: https://doi.org/10.21492/inuhfd.1593363
• Oral T. (2024). Dijital emek platformlarında algoritmik yönetim ve sendikalar, Sağlık Akademisyenleri Dergisi, 11(1), 170-180.
• Öz, İ. (2023). Platform Ekonomisinde Kolektif Eylemi Yeniden Düşünmek: Trendyol ve Yemeksepeti Kuryelerinin Eylemleri, Eğitim Bilim Toplum, 21(82), 87-116.
• Polanyi, K. (2000). The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time, R. Dale (Çev.), Boston: Beacon Press.
• Prassl, J. (2018). Humans as a Service: The Promise and Perils of Work in the Gig Economy, Oxford: Oxford University Press.
• Rao, V. N., Dalal, S., Monroy-Hernández, A. vd. (2025). FareShare: A Tool for Labor Organizers to Estimate Lost Wages and Contest Arbitrary AI and Algorithmic Deactivations. arXiv. Doi: https://doi.org/10.48550/arXiv.2505.08904
• Rosenblat, A. (2018). Uberland: How algorithms are rewriting the rules of work, University of California Press.
• Rosenblat, A., Stark, L. (2016). Algorithmic Labor And İnformation Asymmetries: A Case Study Of Uber’s Drivers, International Journal of Communication, 10, 3758-3784. Doi: http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2686227
• Schor, J. B., Attwood-Charles, W., Cansoy, M. vd. (2020). Dependence and precarity in the platform economy, Theory and Society, 49(5), 833-861. Doi: https://doi.org/10.1007/s11186-020-09408-y
• Sennett, R. (2022). Karakter Aşınması: Yeni Kapitalizmde İşin Kişilik Üzerindeki Etkileri, Yıldırım, B. (Çev.), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Stark, D., Pais, I. (2021). Algorithmic Management in the Platform Economy, Ekonomicheskaya Sotsiologiya, 22(3), 71-103. Doi: 10.17323/1726-3247-2021-3-71-103
• Taylor, F. W. (2020). Bilimsel Yönetimin İlkeleri, Akın, B. (Çev.), Ankara: Adres Yayınları.
• The Guardian. (2025, 20 Ocak). Delivery Apps Urged To Lift Lid On 'Black-Box Algorithms' Affecting UK Couriers. https://www.theguardian.com/business/2025/jan/20/food-delivery-apps-ubereats-deliveroo-justeat-urged-to-reveal-how-algorithms-affect-uk-courierss-work (Erişim: 23.08.2025).
• The Times. (2025, 2 Mart). Why Dynamic Pay İs The New Way To Rip You Off. https://www.thetimes.co.uk/article/why-dynamic-pay-is-the-new-way-to-rip-you-off-8vzxmm23n (Erişim: 23.08.2025).
• Tilly, C. (1984). Big Structures, Large Processes, Huge Comparisons, New York: Russell Sage Foundation.
• van Doorn, N. (2017). Platform labor: On the gendered and racialized exploitation of low-income service work, Information, Communication & Society, 20(6), 898-914. Doi: https://doi.org/10.1080/1369118X.2017.1294194
• Volti, R. (2012). Society And Technological Change, New York: Worth Publishers.
• Wood, A. J. (2021). Workplace Regimes: A Sociological Defence And Elaboration, Work in The Global Economy, 1(1-2), 119-138. Doi: https://doi.org/10.1332/273241721X16286069087710
• Wood, A. J., Graham, M., Lehdonvirta, V. vd. (2019). Good gig, bad gig: Autonomy and algorithmic control in the global gig economy, Work, Employment and Society, 33(1), 56-75. Doi: https://doi.org/10.1177/0950017018785616
• Wood, A. J., Lehdonvirta, V. (2019). Minimum wages for online labor platforms? Regulating the global gig economy, Industrial & Labor Relations Review, 72(2), 382-416.
• Yüksel, H. (2014). Endüstri ilişkilerinde sosyal diyalog mekanizması olarak toplu sözleşme süreci ve önemi, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 19(4), 109-25.