Uysal Yaka: Çocuk Emeğinin Sınıfsal Konumuna Dair Yeni Bir Kavramsallaştırma

Öz

Bu çalışmada çocukluk toplumsal bir inşa süreci olarak ele alınmış; çocuk tanımı, çocuk haklarının gelişimi incelendikten sonra çocuk işçiliği, adı konmamış bir sınıf olarak değerlendirilmiştir. Çocukluk hakkındaki literatür ile ilgili tarihsel gelişmeler aktarılmış; çocuk hakları ile sosyal hizmet etkileşimi sosyolojik bakış açısıyla analiz edilmiştir. Çalışma, görünmeyen emek türlerinden biri olan çocuk işçiliği ile ilgili yapılacak araştırmalara çocuğun sınıfsal konumunu betimleyen bir kavramla katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Çocuk, çocukluk, çocuk işçiliği anahtar kelimeleri taratılarak literatür taraması gerçekleştirilmiştir. Çocukluk kavramı “sömürgeleştirilmiş” bir kategori olduğu vurgulanarak, çocukluğun sınıfsal konumu “uysal yaka” olarak kavramsallaştırılmıştır. Çocuk işçiliğine ilişkin literatüre kazandırılması hedeflenen “uysal yaka” kavramının ortaya çıkış nedenleri ele alınırken, sosyal hizmetin tahakküm ilişkilerini dönüştürücü rolünü özellikle önem taşımaktadır. Bu yönüyle makale, sosyal hizmet uygulayıcıları ve politika geliştiriciler için kuramsal bir temel sunmayı hedeflemekte olup sosyoloji ve sosyal hizmet disiplinleri başta olmak üzere pek çok disiplin açısından önemli etkiye sahiptir.

Anahtar Kelimeler

• Çocuk
• Çocuk İşçiliği
• Uysal Yaka
• Çocukluk
• Çocuk Hakları.

Obedient Collar: A New Conceptualisation of the Class Position of Child Labour

Öz

This study approaches childhood as a process of social construction; after examining the definition of childhood and the development of children's rights, child labour is evaluated as an unnamed class. Historical developments in the literature on childhood are recounted; the interaction between children's rights and social services is analysed from a sociological perspective. The study aims to contribute to future research on child labour, one of the invisible types of labour, by introducing a concept that describes the class position of children. In line with the existing literature on child labor, a literature review was conducted by searching and summarizing the keywords child, childhood, and child labor.Emphasising that the concept of childhood is a “colonised” category, the class position of childhood was conceptualised as the ‘compliant collar’. While examining the reasons for the emergence of the concept of ‘compliant collar,’ which aims to be added to the literature on child labour, the transformative role of social work in power relations is particularly important. In this respect, the article aims to provide a theoretical basis for social work practitioners and policy makers and has a significant impact on many disciplines, particularly sociology and social work.

Anahtar Kelimeler

• Child
• Child Labour
• Obedient Collar
• Childhood
• Children's Rights.

Kaynakça

1. Acar, H. (2023). Türkiye çocuk yıllığı 2023: 100 yılın çocukluk tarihi: Türkiye’de çocuklara yönelik sosyal hizmetlerin 100 yılı. Çocuk Vakfı Yayınları, 1298-1450.
2. Akyüz, E. (2000). Ulusal ve uluslararası hukukta: çocuğun haklarının ve güvenliğinin korunması. Milli Eğitim Basımevi.
3. Alanka, D. (2024). Nitel bir araştırma yöntemi olarak içerik analizi: Teorik bir çerçeve, Kronotop İletişim Dergisi, 1(1), 62-82.
4. Alpaslan, S., ve Kutanis, R. Ö. (2007). Bilimsel bilgi üretiminde metaforların rolü: destek mi engel mi?. Bilgi, 15(2), 1-17.
5. Altındal, Y., ve Eroğlu, S. (2021). Tüketimin kirli fotoğrafı: The true cost belgeselinin sosyolojik incelenmesi. İmgelem, 5(9), 381-418.
6. Aries, P. (1962). Centuries of childhood: A social history of family life. Vintage.
7. Atatanır, H., ve Karataş, K. (2019). Yoksulluğa hak temelli yaklaşım. İnsan ve İnsan, 6(21), 453-475. https://doi.org/10.29224/insanveinsan.494872
8. Başaranbilek, E. (1994). Arkeolojik eserlerde çocuk. B. Onur (Ed.), Toplumsal tarihte çocuk. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

9. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi. (2006). Çocuk haklarına dair sözleşmeye ilişkin genel yorumlar, 2001-2006. International Children’s Center, Ankara.
10. Bumin, K. (2013). Batı'da devlet ve çocuk. Çizgi kitabevi.
11. Cılga, İ. (2001). Demokrasi insan hakları kültürü ve çocuk hakları. Milli Eğitim Dergisi, 151.
12. Corsaro, W. A. (1997). The sociology of childhood. Pine Forge Press.
13. Çakaloz, B., ve Sevinçok, D. (2017). Türkiye’de çalışan çocuklar ve ruh sağlığı. İş Yazıları Dergisi, 89-100.
14. Çavuşoğlu, C. (2013). Tarih öncesi çocukluk. Sosyoloji Yazıları, 21(2), 1-2.
15. Çelik, F. (2020). Cumhuriyet’in ilk yıllarında bir sosyal hizmet kurumu: Darüleytam. Toplum ve Sosyal Hizmet, 31(2), 41-58.
16. Çetinkaya, N. (1997). Türk hukuk sisteminde çocuğun korunması. İnsan Hakları, 1(1), 77-82.
17. Demir Gürdal, G. (2015). Modern çocukluk ve kültürel söylem. Toplum ve Bilim, 20(1), 46-53.
18. Dirican, R. (2018). Tarihi süreçte çocukluk ve çocuk hakları. Çocuk ve Gelişim Dergisi, 2(2), 51-62. https://doi.org/10.36731/cg.472028
19. Eğribel, F. (2019). Modernleşme ve çocuk algısı. Kültür Araştırmaları Dergisi, 10(1), 1-12.
20. Erkan, Ü. (2022). Sosyolojik bir disiplin olarak klinik sosyoloji. İmgelem, 6(11), 365-392.
21. Erkul, E. (2021). Çocuk yoksulluğunun ekosistem perspektifi temelinde analizi [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
22. Fass, P. (2003). Children and globalization. Journal of Social History, 36(4), 963-977.
23. Freeman, M. (1998). The sociology of childhood and children’s rights. The International Journal of Children’s Rights, (6), 433-444.
24. Güçlü, S. (2016). Çocukluk ve çocukluğun sosyolojisi bağlamında çocuk hakları. Sosyoloji Dergisi, Armağan Sayısı, 1-22.
25. Heywood, C. (2003). Baba bana top at-Batı’da çocukluğun tarihi (E. Hoşsucu, Çev.). Kitap Yayıncılık.
26. International Labour Office (ILO) and United Nations Children’s Fund, Child Labour (UNICEF). (2021). Global estimates 2020, trends and the road forward. https://endchildlabour2021.org/wp-content/uploads/2021/11/Child-labour-Global-estimates-2020.pdf
27. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi (İSİG). (2025). İş Cinayetlerine ve Çocuk İşçiliğine Karşı Mücadele. http://www.isigmeclisi.org/21492-is-cinayetlerine-ve-cocuk-isciligine-karsi-mucadeleye-kasim-ayind
28. James, A., ve Prout, A. (2001). Constructing and reconstructing childhood. Falmer Press.
29. Jenks, C. (1996). Childhood. Routledge.
30. Kaya, H., ve Aydın, M. (2021). Çocuk işçiliği ve sosyal hizmet yaklaşımları. Çalışma ve Toplum, 48(1), 311-328.
31. Koç Başar, C. (2021). Antik Yunan’da cinsiyet rolleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 23(29), 1329-1361.
32. Mayall, B. (2000). The sociology of childhood in relation to children’s rights. The International Journal of Children’s Rights, 8(3) 243-259. https://doi.org/10.1163/15718180020494640
33. Mendel, G. (2011). Son sömürge: Çocuk. Kabalcı Yayınları.
34. Millî Eğitim Bakanlığı. (2025). Milli eğitim istatistikleri-örgün eğitim 2024-2025. https://sgb.meb.gov.tr/www/2024-2025-orgun-egitim-istatistikleri-yayimlandi/icerik/771#:~:text=Orta%C3%B6%C4%9Fretimde%20net%20okulla%C5%9Fma%20oran%C4%B1%202024,y%C3%BCzde%2087%2C88'dir
35. Neuman, W. L. (2012). Toplumsal araştırma yöntemleri: Nicel ve nitel yaklaşımlar I‐II. Cilt (5. Basım). Yayın Odası.
36. Onur, B. (2001). Çocukluğun tarihi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 34(1), 1-11.
37. Onur, B. (2005). Türkiye'de çocukluğun tarihi. İmge Kitapevi.
38. Onur, B. (2010). Toplumsal tarihte çocuk. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
39. Ördem, O. (2020). Türkiye’de çocukluk sosyolojisi. OPUS International Journal of Society Researches, 16(31), 4469-4492. https://doi.org/10.26466/opus.727041
40. Özdemir, M. (2010). Nitel veri analizi: sosyal bilimlerde yöntembilim sorunsalı üzerine bir çalışma. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(1), 323-343.
41. Öztan, G. (2013). Türkiye'de çocukluğun politik inşası. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
42. Öztürk, M., Dur, A. İ. B., ve Nurdoğan, A. K. (2018). 2018 Çocuk işçiliği ile mücadele yılı. Toprak İşveren Dergisi, 10-17.
43. Prout, A., ve James, A. (2005). A new paradigm for the sociology of childhood. Routledge.
44. Qvortrup, J. (2005). Varieties of childhood, studies in modern childhood (J. Qvortrup, Ed.). Palgrave UK.
45. Şirin, M. R. (2017). Çocukluk sosyolojisi. Çocuk Vakfı Yayınları.
46. Tatlıdil, E. (2007). Hızlı kentleşmenin sokakta çalışan çocuk üzerine etkisi: İzmir örneği (Ö. Yıldız, Der.). 5. sokakta çalışan ve yaşayan çocuklar sempozyumu. Gaziantep Üniversitesi Yayını.
47. Tor, H. (2010). Türkiye’de çocuk işçiliğinin boyutları. Zeitschrift für die Welt der Türken/Journal of World of Turks, 2(2), 25-42.
48. Toran, M. (2010). Çocukluk kavramının evrimi. Erken Çocukluk Eğitimi Dergisi, 4(2), 24-29.
49. Turmel, A. (2008). A historical sociology of childhood developmental thinking. categorization and graphic visualization. Cambridge University Press.
50. Türk Dil Kurumu Sözlüğü. (2025). Çocuk. https://sozluk.gov.tr/
51. Türkiye Cumhuriyeti 4857 Sayılı İş Kanunu. (2003). 10.06.2023 Tarihli Resmi Gazete. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4857&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
52. Türkiye Cumhuriyeti 5395 Çocuk Koruma Kanunu. (2005). 14.07.2005 Tarihli Resmi Gazete. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2005/07/20050715-1.htm
53. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. (1982). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.2709.pdf
54. Türkiye İstatistik Kurumu. (2019). Haber Bülteni. Çocuk işçiliği. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Child-Labour-ForceSurvey-2019-33807
55. Türkiye İstatistik Kurumu. (2020). İstatistiklerle çocuk. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Cocuk-2020-37228
56. Türkiye İstatistik Kurumu. (2023). Kurumsal olmayan çocuk nüfusun işgücü durumu, 2014-2023. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Istatistiklerle-Cocuk-2023-53679&dil=1
57. Türkiye İstatistik Kurumu. (2024). Çocuk işgücü anketi sonuçları. https://www.tuik.gov.tr/media/announcements/istcocuk_2024.pdf
58. United Nations Children’s Fund, Child Labour (UNICEF). (2004). Çocuk haklarına dair sözleşme. http://www.unicef.org/turkey/pdf/_cr23.pdf
59. United Nations Children’s Fund, Child Labour (UNICEF). (2007). Çocuk hakları ve gazetecilik uygulamaları, hak temelli perspektif. Dublin Teknoloji Enstitüsü.
60. Uyan-Semerci, P., Müderrisoğlu, S., Karatay, A., Ekim-Akkan, B., Kılıç, Z., Oy, B., ve Uran, Ş. (2012). Eşitsiz bir toplumda çocukluk: Çocuğun “iyi olma hali”ni anlamak İstanbul örneği. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
61. Woodhead, M. (2005). Psychology and the cultural construction of children’s needs, constructing and reconstructing childhood: Contemporary issues in the sociological study of childhood, A. Prout ve A. James (Ed.), Falmer Press.
62. Yıldırım, A. (2021). Osmanlı döneminde sosyal hizmet kurumları: Darüleytam örneği. Osmanlı Araştırmaları Dergisi, 15(2), 89-102.
63. Yılmaz, E., ve Özgür, H. (2020). Türkiye’de çocuk haklarının gelişimi ve sosyal hizmet yaklaşımları. Uluslararası Çocuk Araştırmaları Dergisi, 5(1), 33-51.