An Assessment of the Loss of Meaning/Dysfunction of Cultural Memory Spaces in the Context of Migration and Cultural Memory

Öz

This study examines the transformative impact of migration on cultural memory, focusing on the loss of meaning and de-functionalization of cultural memory spaces. It proceeds from the assumption that physical fabrics such as squares, places of worship, and neighborhoods are symbolic carriers that integrate society's collective past into the present, rather than being mere architectural structures. The theoretical framework is based on an interdisciplinary synthesis of migration theories by Ravenstein, Lee, and Wallerstein, alongside the cultural memory approaches of Jan Assmann and Maurice Halbwachs. This ground provides a holistic perspective on the spatial and mental projections of migration. The article analyzes the sociocultural reflections of internal migration in Türkiye, spatial disappearances triggered by natural disasters, the detachment of rituals from traditional spaces, and spatial alienation caused by forced migrations. The study determines that migration is not only a demographic relocation but also a liquidation of the social environment and collective rituals that give meaning to space. It is emphasized that current urban transformation and gentrification policies freeze cultural memory by commercializing the living fabric, while unqualified urbanization leads to cultural placelessness and a deep identity crisis. Consequently, the study reveals that physical restoration alone is insufficient to sustain social memory. The severance of the organic bond between space and human transforms memory spaces into dysfunctional areas devoid of belonging. This situation constitutes a serious obstacle to the continuity of social memory and interrupts the memory-carrying function of space.

Anahtar Kelimeler

• Migration
• Cultural Memory
• Memory Spaces
• Loss of Meaning
• Despatialization
• Urban Identity.

Göç ve Kültürel Bellek Bağlamında Kültürel Hafıza Mekânlarının Anlam Kaybı/İşlevsizleşmesi Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma, göç olgusunun kültürel bellek üzerindeki dönüştürücü etkisi, kültürel hafıza mekânlarının yaşadığı anlam kaybı ve işlevsizleşmesi odağında ele alınmışıtr. Şehirlerin kimliğini inşa eden meydanlar, ibadethaneler ve mahalleler gibi fiziksel dokuların, yalnızca mimari birer yapı olmanın ötesinde, toplumun ortak geçmişini bugüne eklemleyen sembolik taşıyıcılar olduğu varsayımından hareket edilmektedir. Çalışmanın kuramsal çerçevesi Ravenstein, Lee ve Wallerstein gibi isimlerin göç kuramları ile Jan Assmann ve Maurice Halbwachs’ın kültürel bellek yaklaşımlarının disiplinlerarası bir sentezine dayanmaktadır. Söz konusu teorik zemin, göçün mekânsal ve zihinsel izdüşümlerini anlamlandırmak için bütüncül bir bakış açısı sunmaktadır. Makale kapsamında, iç göçün Türkiye’deki sosyokültürel yansımaları, doğal afetlerin tetiklediği ani mekânsal yok oluşlar, dini ve sosyal ritüellerin geleneksel mekânlarından kopuşu ve zorunlu dış göçlerin yarattığı mekânsal yabancılaşma süreçleri analiz edilmiştir. Yapılan değerlendirmeler sonucunda göç hadisesi demografik bir yer değiştirme ile birlikte mekânı anlamlandıran sosyal çevrenin ve kolektif ritüellerin tasfiyesi olduğu saptanmıştır. Özellikle güncel kentsel dönüşüm ve soylulaştırma politikalarının, yaşayan dokuyu müzeleştirerek veya ticarileştirerek kültürel belleği dondurduğu, geleneksel mahalle kültürünün yerini alan niteliksiz kentleşmenin ise kültürel mekânsızlaşma ve derin bir kimlik krizine yol açtığı vurgulanmaktadır. Sonuç olarak çalışma, fiziksel restorasyon faaliyetlerinin toplumsal belleği canlandırmak ve sürdürmek için tek başına yeterli olmadığını ortaya koymaktadır. Mekân ile insan arasındaki organik bağın kopması, hafıza mekânlarını işlevsiz bir hale ve aidiyetten yoksun fiziksel alanlara dönüştürmektedir. Bu durum, toplumsal hafızanın sürekliliği önünde ciddi bir engel teşkil ederek mekânın hafıza taşıma işlevini sekteye uğratmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Göç
• Kültürel Bellek
• Hafıza Mekânları
• Anlam Kaybı
• Mekânsızlaşma
• Kent Kimliği.

Kaynakça

1. Alptekin, M. Y. (2021). Kentsel dönüşüm ve sosyal adalet. M. Y. Alptekin (Ed.), Şehir sosyolojisi. Nobel Yayıncılık.
2. Alptekin, M. Y. (2021). Küresel Kentler. M. Y. Alptekin (Ed.), Şehir sosyolojisi. Nobel Yayıncılık.
3. Assmann, J. (2015). Kültürel bellek: Eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik (A. Tekin, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
4. Augé, M. (1997). Yer-olmayanlar Üstmodernliğin Antropolojisine Giriş (T. llgaz, Çev.). Kesit Yayınları.
5. Avcı, C. (2024). Folklor ve kültürel güvenlik (III): Güvenlikleştirilen göç ve kavşaktaki ülke Türkiye. Z. (Ed.), Göç, kültür ve tarih. Paradigma Akademi Yayınları.
6. Aytaç, Ö. (2013). Kent mekânları ve kimlik/farklılık sorunu. İdealkent, (9), 138-169. https://izlik.org/JA39AY67HP
7. Bahçeci Başarmak, H. I. (2020). Bağımlı Kentleşme, Kent Hakkı ve Kentsel Dönüşüm. Memleket Siyaset Yönetim, 15(34), 217-242. https://izlik.org/JA98ZR64PJ
8. Balaban, U. (2016). Ahalisiz mahalleler: Türkiye metropolünde nüfus hareketliliği ve kolektif hafıza. Çekmece İZÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 4(8-9), 65-95. https://izlik.org/JA62CC54HZ

9. Bilginoğlu, E. (2024). Bir Karanlık Turizm Türü Olarak Savaş Turizmi ve Bosna-Hersek’in Bir Savaş Turizmi Destinasyonu Olarak Yeniden Tanımlanması. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 1(52), 203-234. https://doi.org/10.21497/sefad.1453397
10. Bourdieu, P. (2020). Habitus and Field: General Sociology. Lectures at the Collège de France (1982-1983) (P. Collier, trans.). Volume 2, Polity Press.
11. Castree, N. (2004). David Harvey: Key thinkers on space and place. Sage Puplication.
12. Çankal, G., ve Koyuncu, A. (2025). Suriyeli Sığınmacıların Gönüllü Geri Dönüş Sürecinde Karar Alma Mekanizmaları. İmgelem, (16) 67-90 https://doi.org/10.53791/imgelem.1654212
13. Deleuze, G., ve Guattari, F. (1990). Kapitalizm ve şizofreni 1 (A. Akay, Çev.). Bağlam Yayınları.
14. Erman, Tahire. (2001). The Politics of Gecekondu (Squatter) Studies in Turkey: The Changing Representations of Rural Migrants in the Academic Discourse. Urban Studies, 38(7), 983-1002.
15. Glass, R. (2010). London: Aspects of Change. J. Brown-Saracino, The Gentrification Debates içinde (s. 19-29). Routledge.
16. Gordon, A. F. (1998). Ghostly Matters: Haunting and the Sociological Imagination. University of Minnesota Press.
17. Göregenli, M., ve Karakuş, P. (2014). Göç araştırmalarında mekân boyutu: Kültürel ve mekansal bütünleşme. Türk Psikoloji Yazıları, 17(34), 101-115.
18. Gurak, D, T., ve Caces, F, C. (1992). Migration networks and the shaping of migration systems. Mary M. Kritz, Lin Lean Lim, & Hania Zhtnik (Eds.), International migration systems: A global approach içinde (ss. 150-176). Clarendon Press.
19. Halbwachs, M. (2016). Hafızanın toplumsal çerçeveleri (B. Uçar, Çev.). Heretik Yayınları.
20. Halbwachs, M. (2017). Kolektif hafıza (B. Uçar, Çev.). Heretik Yayınları.
21. Harvey, D. (1985). The urbanization of capital: Studies in the history and theory of capitalist urbanization. Johns Hopkins University Press.
22. Harvey, D. (2001). Spaces of capital: Towards a critical geography. Routledge.
23. Harvey, D. (2003) Sosyal Adalet ve Şehir (M. Moralı Çev.). Metis.
24. Harvey, D. (2006). Spaces of global capitalism: Towards a theory of uneven geographical development. Verso.
25. Harvey, D. (2008). The right to the city. New Left Review, 53, 23-40.
26. Hayta, Y. (2016). Kent Kültürü ve Değişen Kent Kavramı. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2) 165184. https://izlik.org/JA77RF26AH
27. İçli, Gönül (2011). Kentsel Dönüşüme İlişkin Sosyolojik Bir Değerlendirme-Denizli Örneği. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 3(1), 43-57. https://izlik.org/JA47RH84AT
28. İlter, F. (1991). Doğaya Bırakılmış Bir Akdeniz Yerleşmesi: Kaya Köy (Levisi) ve Kiliseleri. BELLETEN, 55(213), 473-482.
29. Kanbak, A. (2016). İstanbul Yedikule bostanları: Bir yerinden üretim pratiği. Yaşam Bilimleri Dergisi, 6(1), 166-180.
30. Keleş, R. (2005). Kent ve kültür üzerine. Mülkiye Dergisi, XXIX(246), 9-18. https://izlik.org/JA45WS64JT
31. Kırmızıgül, F. Ç. (2021). Sosyal bir kimlik arketipi olarak KKTC- Kapalı Maraş bölgesinin mekansal yalnızlığı üzerine kurgusal denemeler. Tarih ve Gelecek Dergisi, 7(2), 520-544. https://doi.org/10.21551/jhf.934277
32. Korkmaz, İ. (2022). Gaziantep Alevi Kültürü ve İmam Musa Kazım Ocağı. Paradigma Yayınları.
33. Kurtuluş, H. (2006). Kentsel Dönüşüme Modern Kent Mitinin Çöküşü Çerçevesinden Bakmak, Planlama, TMMOB Şehir Plancıları Odası Yayını Sayı 36, Ankara, 2/2, s: 7-11.
34. Lee, Everett S. (1969). A Theory of Migration, J. A. Jackson (Ed.), Migration içinde (ss. 282-297). Cambridge University Press.
35. Lefebvre, H. (2014). Mekânın Üretimi. Sel Yayıncılık.
36. Massey, D. (l984). Spatial divisions of labour. Macmillan.
37. Meder, M., ve Bal S. (2018). Soylulaştırma ve Ankara Dikmen Vadisi Örneği, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (32), 211-223. https://doi.org/10.30794/pausbed.424373
38. Nora, P. (1989). Between memory and history: Les lieux de mémoire. Representations, (26),7-24.
39. Oğuz, M. Ö. (2019). Paldır küldür kentleşmeler. Geleneksel Yayıncılık.
40. Ölçer Özünel, E. (2015). Eşiktekiler: Gecekondu folklorunda insan- zaman- mekân. Grafiker Yayınları.
41. Proshansky, H. M., Fabian, A. K., ve Kaminoff, R. (1983). Place-identity: Physical world socialization of the self. Journal of Environmental Psychology, 3(1), 57-83. https://doi.org/10.1016/S0272-4944(83)80021-8
42. Said, E. W. (1998). Oryantalizm (N. Uzel, Çev.). İrfan Yayımcılık.
43. Simmel, G. (2009). Bireysellik ve kültür (T. Birkan, Çev.). Metis Yayınları.
44. Soğukkuyu, B., ve Tunç, A. Z. (2013). Kent kültürüne ve toplumsal yapıya bağlı olarak kentte tipografinin kullanımı (İzmir ve Milano örnekleri). Süleyman Demirel Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Hakemli Dergisi, (12), 156-157. https://izlik.org/JA63AW62XW
45. Şirin, N. A. (2021). Toplumsal Bellekte Sürgün: Ahıska Türkleri Örneği. Karadeniz Araştırmaları. XVIII/71, 671-688. https://izlik.org/JA37RU25CU
46. Tekin, G. (2021). Tarihî Kent Merkezlerinde Yeniden Canlandırmanın Kültürel Boyutu. Milli Folklor, 17(130), 84-95. https://izlik.org/JA47EJ96DY
47. Tuncer, E. (2013). Kentte barınma hakkı: Kim için? Samatya’da “zorunlu” göçmenlerin “yer-kurma” pratikleri. Bilgi Üniversitesi Yayınları.
48. Türkün, A. (2010). İstanbul’da kentsel dönüşüm ve soylulaştırma: Tophane örneği. Mimarlık, (356), 42-43.
49. Urry, J. (1999). Mekânları tüketmek (R.G. Ögdül, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
50. Wallerstein, I. (1998). Jeopolitik ve Jeokültür (M. Özel Çev.). İz Yayınları.
51. Yalçın, C. (2004). Göç sosyolojisi. Anı Yayıncılık.
52. Yeter, E. (2007). Kentsel gelişme ve kültür değerleri [Doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.