Örgütlü Suçlarda İtirafçı Tanık Beyanlarının (Atf-ı Cürümlerin) Delil Değeri

Öz

Türk Ceza Kanunu’nda (TCK) etkin pişmanlık başlığı altında yer alan, ancak mahiyeti gereği itirafçı tanıklığa yer veren düzenlemelere, özellikle örgütlü suçlarda yaygın bir şekilde başvurulmaktadır. Ancak itirafçı tanıklıktan doğan beyan delilinin sahip olduğu riskler ve ceza muhakemesi ilkeleriyle çelişkiler, bu delil üzerinde ciddi bir a priori şüphe oluşturmakta ve bu delile dayanılarak verilen mahkûmiyet kararları bakımından sorun teşkil etmektedir. Gerek kanuni düzenlemelerde gerekse de Türk yargı içtihatlarında bu delilin bir ceza yargılamasında mahkûmiyet hükmüne esas alınabilmesinin şartlarının, ölçüsünün ve bu delil aracına yönelik güvencelerin belirlenmemiş olması ve aksine bu a priori şüphe dikkate alınmadan bu delilin mahkûmiyet kararlarında daha çok kullanılması, itirafçı tanık beyanlarının delil değerini tetkik etmeye bizi itmiştir. Çalışmada ilk olarak itirafçı tanık beyanlarının hukuki niteliği ve Türk hukukundaki ve karşılaştırmalı hukuktaki düzenlemeler incelenecektir. Ardından yargı kararlarında itirafçı tanık beyanlarına yaklaşım üzerinde durulacaktır. Son olarak itirafçı tanık beyanlarının ceza muhakemesinde kullanımının anayasal haklar ve ceza muhakemesi ilkeleri ile çelişkisi üzerinde durulacak ve örgütlü suçlarda itirafçı tanıklığı düzenleyen maddede yapılması gereken değişiklik önerileri ile çalışma sonlanacaktır.

Anahtar Kelimeler

• İtirafçı Tanıklık
• Atf-ı Cürüm
• İspat Hukuku
• Anayasal Haklar
• Ceza Muhakemesi İlkeleri

Evidentiary Value of Collaborating Witness Statements (Preaccusation) in Organized Crime

Öz

Provisions under the heading of effective remorse in the Turkish Penal Code, which by their nature also encompass the concept of collaborating (or crown) witness, are widely applied, particularly in cases involving organized crime. However, the inherent risks associated with statements made by such witnesses, and their tension with the fundamental principles of criminal procedure, give rise to serious a priori doubts about the reliability of this type of evidence and pose problems for convictions based upon it. The absence of clear legal standards or safeguards governing the conditions and scope under which these statements may serve as the basis for conviction, either in statutory law or in Turkish judicial practice, has led to their extensive use in conviction decisions without sufficient consideration of these inherent doubts. This situation necessitates an inquiry into the evidentiary value of collaborating witness statements. Accordingly, this study first analyzes the legal nature of collaborating witness statements and the relevant regulations in Turkish and comparative law. It then examines the approach adopted by Turkish courts. Finally, the study explores the conflict between the use of collaborating witness statements in criminal proceedings and the constitutional rights and procedural principles, and concludes by proposing legislative amendments to the provision regulating collaborating witnesses in organized crime cases.

Anahtar Kelimeler

• Collaborating witness
• Preaccusation
• Law of Evidence
• Constitutional Rights
• Principles of Criminal Procedure

Kaynakça

1. Açıkgöz, Emre İkbal, Müşterek Faillik: Suça İştirakte Karşılıklı İsnadiyet, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
2. Alschuler, Albert W., “Plea Bargaining and Its History”, Columbia Law Review, Cilt 79, Sayı 1, 1979, ss. 1-43.
3. Altın, Elif, “İtirafçılar Tahliye Edildi”, Hürriyet, https://www.hurriyet.com.tr/gundem/itirafcilar-tahliye-edildi-42828580 (03.09.2025).
4. Aydın, Murat, Ceza Muhakemesi Hukukunda Kendini İtham Etmeme Hakkı (Nemo Tenetur İlkesi), Adalet Yayınevi, Ankara, 2016.
5. Baba, Yasemin, Türk Ceza Kanunu’nda Etkin Pişmanlık, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2013.
6. Beeman, Yvette A., “Accomplice Testimony Under Contingent Plea Agreements”, Cornell Law Review, Cilt 72, Sayı 4, 1987, ss. 800-826.
7. Beulke, Werner, Strafprozessrecht, 13. Bası, C. F. Müller, Heidelberg, 2016.
8. Bıçak, Vahit, Ceza Muhakemesi Hukuku, 4. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2018.

9. BİA Haber Merkezi, “İBB Soruşturmasında İki Kişi Daha ‘Etkin Pişmanlık’tan Tahliye Edildi”, Bianet, https://bianet.org/haber/ibb-sorusturmasinda-iki-kisi-daha-etkinpismanlik-tan-tahliye-edildi-308102 (03.09.2025).
10. Birtek, Fatih, Ceza Muhakemesinde Delil ve İspat, Adalet Yayınevi, Ankara, 2016.
11. Bodur, Nurullah; Özkul, Eshat, Uygulamada Terör Örgütü ve Terör Suçları, 7. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
12. Boll, Matthias, Plea Bargaining and Agreement in the Criminal Process: A Comparison Between Australia, England and Germany, Diplomica, Hamburg, 2009.
13. Brause, Hans Peter, “Zum Zeugenbeweis in der Rechtsprechung des BGH”, NStZ, Sayı 9, 2007, ss. 505-512.
14. Centel, Nur; Zafer, Hamide, Ceza Muhakemesi Hukuku, 22. Bası, Beta Yayıncılık, İstanbul, 2024.
15. Cihan, Erol, “Ceza Muhakemesi Hukukunda İkaz, İhtar, Hukuka Aykırı Vaad ile Telkin Kavramları”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, Cilt 5, Sayı 1-4, 1969, ss. 127-140.
16. Çevik, Yasin, Ceza Muhakemesinde İspat, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
17. Demirbaş, Timur, Soruşturma Evresinde Şüphelinin İfadesinin Alınması, 7. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
18. Dönmezer, Sulhi, “Teröristlerin Rehabilitasyonu”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, Cilt 51, Sayı 1-4, 1985, ss. 3-21.
19. Dülger, Murat Volkan; Taşkın, Şaban Cankat, Ceza Muhakemesi Hukuku, 2. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
20. Eisenberg, Ulrich, Beweisrecht der StPO, 10. Bası, C. H. Beck, München, 2017.
21. Erem, Faruk, Ceza Usulü Hukuku, 5. Bası, Sevinç Matbaa, Ankara, 1978.
22. Eschelbach, Ralf, “§ 261”, Ed. Jürgen Peter Graf, BeckOK: StPO mit RiStBV und MiStra, 56. Bası, C. H. Beck, München, 2025.
23. Evik, Vesile Sonay, Suça İştirakte Yardım Edenin Cezai Sorumluluğu, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2010.
24. Feyzioğlu, Metin, Ceza Muhakemesi Hukukunda Tanıklık, US-A Yayıncılık, Ankara, 1996.
25. Frahm, Lorenz Nicolai, Die allgemeine Kronzeugenregelung: Dogmatische Probleme und Rechtspraxis des § 46b StGB, Duncker & Humblot, Berlin, 2014.
26. Frank, Hans, “Der Sinn der Strafe”, Blätter für Gefängniskunde, Cilt 66, Sayı 1, 1935, ss. 191-192.
27. Frank, Titz, “Die Kronzeugenregelung zwischen Legalitätsprinzip und Rechtsstaatlichkeit”, Zeitschrift für Rechtspolitik, Sayı 5, 2009, ss. 137-140.
28. Gedik, Doğan, Ceza Muhakemesinde İspat ve Şüphenin Sanık Lehine Yorumlanması, 7. Bası, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
29. Gökçe, Fatih, “Örgüt Suçlarının İnfazında Denetimli Serbestlik Uygulaması ve Uygulamada Yaşanan Sorunlar”, Ankara Barosu Dergisi, 2023, Cilt 1, ss. 307-343.
30. Gökçen, Ahmet; Alşahin, M. Emin; Çakır, Kerim, Ceza Muhakemesi Hukuku, 8. Bası, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
31. Gökpınar, Mahmut, “Şüphelinin Kolluk Tarafından Aldatılması”, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 31, Sayı 2, 2023, ss. 665-701.
32. Graf, Jürgen Peter, “§ 112: Voraussetzungen der Untersuchungshaft; Haftgründe”, Ed. Christoph Barthe, Jan Gericke, Karlsruher Kommentar zur Strafprozessordnung, 9. Bası, C. H. Beck, München, 2023.
33. Greenleaf, Simon, A Treatise on the Law of Evidence, Vol. I, 13. Bası, Little, Brown, and Company, Boston, 1876.
34. Hale, Matthew, The History of the Pleas of the Crown, Vol. II, E. and R. Nutt, and R. Gosling, Savoy, 1736.
35. Halk TV Haber Merkezi, “Aziz İhsan Aktaş’ın ev hapsi kaldırıldı!”, Halk TV, https://halktv.com.tr/gundem/son-dakika-aziz-ihsan-aktasin-ev-hapsi-kaldirildi-965314h (03.09.2025).
36. Hellmann, Uwe, Strafprozeßrecht, Springer, Berlin, 1998.
37. Hoyer, Andreas, “Die Figur des Kronzeugen: Dogmatische, Verfahrensrechtliche und Kriminalpolitische Aspekte”, JuristenZeitung, Cilt 49, Sayı 5, 1994, ss. 233-240.
38. Human Rights Committee, General Comment No. 32 (2007), Article 14: Right to equality before courts and tribunals and to a fair trial, CCPR/C/GC/32, 23.08.2007, s. 9, para. 30.
39. İbicioğlu, Gözde, Türk Ceza Kanunu’nda Çok Failli Suçlar, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2025.
40. İnce-Tunçer, Asuman, Yalan Tanıklık Suçu, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2020.
41. İnci, Z. Özen, Bir Koruma Tedbiri Olarak Türk Ceza Muhakemesi Hukukunda Tutuklama, 5. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2022.
42. Jeßberger, Florian, Kooperation und Strafzumessung: Der Kronzeuge im Deutschen und Amerikanischen Strafrecht, Duncker & Humblot, Berlin, 1999.
43. Kan, S. Gökçen, Silahlı Terör Örgütüne Üye Olma Suçu, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
44. Karahan, Abdurrahman Burak, Türk Hukuku’nda Nemo Tenetur İlkesi, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2025.
45. Karakehya, Hakan, Ceza Muhakemesi Hukuku, 2. Bası, Savaş Yayınevi, Ankara, 2016.
46. Karakehya, Hakan, Ceza Muhakemesinde Maddi Gerçeğin Tespiti, Savaş Yayınevi, Ankara, 2016.
47. Kavlak, Cihan, Suç İşlemek Amacıyla Örgüt Kurma Suçu, 3. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2017.
48. Keane, Adrian; McKeown, Paul, The Modern Law of Evidence, 9. Bası, Oxford University Press, Oxford, 2012.
49. Kindhäuser, Urs; Schumann, Kay H., Strafprozessrecht, 6. Bası, Nomos, Baden-Baden, 2022.
50. Kneba, Nicolas, Die Kronzeugenregelung des § 46b StGB, Duncker & Humblot, Berlin, 2011.
51. Kohler, J.; Scheel, Willy, Die peinliche Gerichtsordnung Kaiser Karls V: Constitutio Criminalis Carolina, Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses, Halle, 1900.
52. König, Stefan, “Wieder da: Die „große” Kronzeugenregelung”, Neue Juristische Wochenschrift, Sayı 34, 2009, ss. 2481-2484.
53. Krey, Volker; Heinrich, Manfred, Deutsches Strafverfahrensrecht, 2. Bası, Kohlhammer, Stuttgart, 2019.
54. Kunter, Nurullah; Yenisey, Feridun; Nuhoğlu, Ayşe, Ceza Muhakemesi Hukuku, 18. Bası, Beta Yayıncılık, İstanbul, 2010.
55. Lind, Detlef, “§112: Voraussetzungen der Untersuchungshaft; Haftgründe”, Ed. Ewald Löwe, Werner Rosenberg, Die Strafprozeßordnung und das Gerichtsverfassungsgesetz Band 4, 27. Bası, Walter de Gruyter, Berlin, 2019.
56. Maier, Stefan, “§ 46b”, Ed. Volker Erb, Jürgen Schäfer, Münchener Kommentar zum Strafgesetzbuch Band 2, 4. Bası, C. H. Beck, München, 2020.
57. Miller, Colin, “Plea Agreements as Constitutional Contracts”, North Carolina Law Review, Cilt 97, 2018, ss. 31-89.
58. Mushoff, Tobias, “Die Renaissance der Kronzeugenregelung”, Kritische Vierteljahresschrift für Gesetzgebung und Rechtswissenschaft, Cilt 90, Sayı 4, 2007, ss. 366-383.
59. Neumann, Ulfrid, “Materiale und prozedurale Gerechtigkeit im Strafverfahren”, Zeitschrift für die gesamte Strafrechtswissenschaft, Cilt 101, Sayı 1, 1989, ss. 52-74.
60. Osmanoğlu, Bilal, Ceza ve Ceza Muhakemesi Hukukunda Etkin Pişmanlık, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2024.
61. Ostendorf, Heribert, Strafprozessrecht, 2. Bası, Nomos, Baden-Baden, 2015.
62. Özbek, Veli Özer; Doğan, Koray; Bacaksız, Pınar, Ceza Muhakemesi Hukuku, 17. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
63. Özgenç, İzzet, Suç Örgütleri, 15. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2023.
64. Öztürk, Bahri; Tezcan, Durmuş; Erdem, Mustafa Ruhan; Alan, Esra; Sırma-Gezer, Özge; Saygılar, Yasemin F.; Özaydın, Özdem; Erden-Tütüncü, Efser; Tok, Mehmet Can, Nazari ve Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku, 18. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
65. Peters, Karl, Strafprozeß, 4. Bası, C. F. Müller, Heidelberg, 1985.
66. Plunkett, John Hubert, On the Evidence of Accomplices: Containing References to All the Reports on the Subject, From the Time of Lord Holt in 1696, Down to the Present Time, J. J. Moore, Sydney, 1863.
67. Robertson, Arthur H., Yearbook of the European Convention on Human Rights 1963, Martinus Nijhoff, The Hague, 1965.
68. Roxin, Claus; Schünemann, Bernd, Strafverfahrensrecht, 30. Bası, C. H. Beck, München, 2022.
69. Sarıtaş, Erkan, Suç İşlemek Amacıyla Örgütlenme Suçları (TCK m. 220 - 221), On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2018.
70. Schmitt, Carl, Der Begriff des Politischen, Duncker & Humblot, München, 1932.
71. Schneider, Ursula, “§ 46b”, Ed. Gabriele Cirener, Henning Radtke, Ruth Rissing-van Saan, Thomas Rönnau, Wilhelm Schluckebier, Strafgesetzbuch: Leipziger Kommentar Band 4, 13. Bası, Walter de Gruyter, Berlin, 2020.
72. Sümer, Arif Emre, Yargı Kararları Çerçevesinde Örgüt Suçlarında Etkin Pişmanlık (TCK m. 221), Yayınlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Üniversitesi, 2021.
73. Şafak, Tolgahan, Korunan Tanık Beyanının Adil Yargılanma Hakkı Karşısında Değeri, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2025.
74. Şahin, Cumhur; Göktürk, Neslihan, Ceza Muhakemesi Hukuku, 15. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
75. Şen, Ersan; Eryıldız, H. Sefa, Suç Örgütü, 6. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
76. Şenol, Cem, Teori ve Uygulamada Ceza Muhakemesinde Hukuka Aykırı Delillerin Kullanılması ve Değerlendirilmesi Yasağı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2015.
77. Şirin, Tolga, Özgürlük ve Güvenlik Hakkı, Avrupa Konseyi, Ankara, 2018.
78. Tekin, Derya, Ceza Muhakemesi Hukukunda Yüzleşme Hakkı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2025.
79. Toroslu, Nevzat; Feyzioğlu, Metin, Ceza Muhakemesi Hukuku, 19. Bası, Savaş Yayınevi, Ankara, 2019.
80. Tosun, Seyfullah, Anayasal Hakların Sınırlandırılmasında İçkin Sınırlama Doktrini, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2025.
81. Tozman, Önder, Suç İşlemek Amacıyla Örgüt Kurma Suçu, 2. Bası, Adalet Yayınevi, Ankara, 2017.
82. Turner, Harald; Gallandi, Volker, “Kronzeuge und strafprozessualer Wahrheitsbegriff”, Zeitschrift für Rechtspolitik, Cilt 2, Sayı 4, 1988, ss. 117-118.
83. Ünver, Yener; Hakeri, Hakan, Ceza Muhakemesi Hukuku Cilt I, 22. Bası, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
84. Ünver, Yener; Hakeri, Hakan, Ceza Muhakemesi Hukuku Cilt III, 22. Bası, Adalet Yayınevi, Ankara, 2024.
85. Valerius, Brian, “§ 145d”, Ed. Bernd von Heintschel-Heinegg, Hans Kudlich, BeckOK: StGB, 65. Bası, C. H. Beck, München, 2025.
86. Volk, Klaus; Engländer, Armin, Grundkurs StPO, 8. Bası, C. H. Beck, München, 2013.
87. Von Heintschel-Heinegg, Bernd, “§ 46b”, Ed. Bernd von Heintschel-Heinegg, Hans Kudlich, BeckOK: StGB, 65. Bası, C. H. Beck, München, 2025.
88. Weigend, Thomas, “Anmerkungen zur Diskussion um den Kronzeugen aus der Sicht des Amerikanischen Rechts”, Ed. Theo Vogler, Festschrift für Hans-Heinrich Jescheck zum 70. Geburstag Halbband II, Duncker & Humblot, Berlin, 1985.
89. Wigmore, John Henry, Evidence in Trials at Common Law, Cilt VII, 3. Bası, Little, Brown and Company, New York, 1978.
90. Wormser, I. Maurice, “Corroboration of Accomplices in Criminal Cases”, Fordham Law Review, Cilt 11, Sayı 2, 1942, ss. 193-201.
91. Yalçın-Sancar, Türkan, Çok Failli Suçlar, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 1998.
92. Yayla, Mehmet, Ceza Muhakemesi Hukukunda İspat ve Şüphe, 2. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2021.
93. Yazar, Beyzanur, Suç Örgütü Yöneticilerinin Örgütün Faaliyeti Çerçevesinde İşlenen Suçlardan Dolayı Sorumluluğu Meselesi ve Uygulamamız, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2025.
94. Yenidünya, A. Caner; İçer, Zafer, Suç İşlemek Amacıyla Örgüt Kurma, Digesta Yayınevi, İstanbul, 2014.
95. Yenisey, Feridun; Nuhoğlu, Ayşe, Ceza Muhakemesi Hukuku, 12. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2024.
96. Yıldız, Ali Kemal, Ceza Muhakemesinde İspat ve Delillerin Değerlendirilmesi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002.
97. Yurtcan, Erdener, Ceza Yargılaması Hukuku, 16. Bası, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2019.
98. Zoğlar-Durmaz, Burcu, Ceza Muhakemesi Hukukunda İspat Bakımından İfade ve Sorgu, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2021.