ZİHİNLERE ATILAN MERMİ: SİHİRLİ MERMİ KURAMI PERSPEKTİFİNDEN DEZENFORMASYON

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 2, 1012 - 1032, 12.12.2025

Ali Fikret Aydın

https://doi.org/10.47107/inifedergi.1737898

Öz

Kitle iletişim araştırmalarının erken dönemlerinde ortaya atılan Sihirli Mermi Kuramı, medya mesajlarının alıcılar üzerinde doğrudan, güçlü ve anında etkiler yarattığını öne sürmektedir. Kurama göre medya mesajları, alıcı bireylerin bilinçaltına işleyen “sihirli mermi” ya da “hipodermik iğne” gibi işleve sahiptir. Bu yaklaşım, özellikle bireylerin edilgen alıcılar olarak görüldüğü dönemlerde medya etkilerini açıklamak amacıyla kullanılmıştır. Günümüzde dijital medyanın ve bilhassa sosyal medyanın etkisinin artması, sihirli mermi kuramının dezenformasyon bağlamında yeniden değerlendirilmesine zemin hazırlamıştır. Dolayısıyla, kuramın dezenformasyon açısından günümüz iletişim süreçlerini açıklamada yeniden önem kazandığı söylenebilir. Dezenformasyon, kasıtlı olarak üretilen, çarpıtılmış veya tamamen uydurma bilgilerin medya yoluyla geniş kitlelere yayılması sürecini ifade etmektedir. Sosyal medya, bu tür içeriklerin hızla yayılmasına olanak tanımakta ve kullanıcıların bu içerikleri doğru kabul etmelerine sebep olmaktadır. Bu durum, bireylerin algılarını, tutumlarını ve davranışlarını etkileyerek sihirli mermi kuramının öngörüleriyle örtüşen bir tablo ortaya koymaktadır. Sahte içeriklerin paylaşım sıklığı arttıkça, dezenformasyonun etkisi de katlanarak büyümektedir. Bu çalışma, sihirli mermi kuramının temel varsayımlarını günümüz medya ortamında dezenformasyon bağlamında değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Özellikle sosyal medya üzerinden dolaşıma sokulan çarpıtılmış ya da sahte içeriklerin, insanların düşüncelerini ve davranışlarını kısa sürede etkileyebilme gücü, sihirli mermi kuramının öngörüleriyle örtüşmektedir. Kitleler, bu tür içeriklere maruz kaldığı ve eleştirel süzgeçten geçirmediği zaman, yanlış bilgiye inanma ve bu bilgiyi yayma eğiliminde olabilmektedir. Dolayısıyla, dezenformasyonun etkisi daha çok artmakta ve toplumsal açıdan bilgi kirliliği ortaya çıkmaktadır. Çalışma, sihirli mermi kuramı bağlamında dezenformasyonun işleyişini betimleyici bir yaklaşımla ele alarak kuramsal bir değerlendirme sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İletişim kuramları , sihirli mermi kuramı , dezenformasyon , manipülasyon , yapay zekâ.

BULLETS FIRED INTO MINDS: DISINFORMATION FROM THE PERSPECTIVE OF THE MAGIC BULLET THEORY

Öz

The Magic Bullet Theory, proposed early in mass communication research, argues that media messages have direct, consequential, and immediate effects on recipient. According to the theory, media messages function like “magic bullets” or “hypodermic needles” that penetrate the subconscious of the recipient individuals. This approach has been used to explain media effects, especially when individuals were seen as passive recipients. Today, the increasing influence of digital media, especially social media, has paved the way for re-evaluating the magic bullet theory in the context of disinformation. Therefore, the theory has regained importance in explaining today's communication processes regarding disinformation. Disinformation spreads deliberately produced, distorted, or completely fabricated information to large masses through the media. Social media allows such content to spread rapidly and causes users to accept it as accurate. This situation affects individuals' perceptions, attitudes, and behaviors, presenting a picture that coincides with the predictions of the magic bullet theory. As the frequency of sharing fake content increases, the impact of disinformation grows exponentially. This study aims to evaluate the basic assumptions of the magic bullet theory in the context of disinformation in today's media environment. The power of distorted or fake content circulated, primarily through social media, to influence people's thoughts and behaviors quickly, coincides with the predictions of the magic bullet theory. When the masses are exposed to such content and do not filter it critically, they may tend to believe and spread misinformation. Hence, the impact of disinformation is amplified, and social information pollution emerges. The study presents a theoretical evaluation of disinformation's functioning in the magic bullet theory context with a descriptive approach.

Anahtar Kelimeler

Communication theories , magic bullet theory , disinformation , manipulation , artificial intelligence.

Kaynakça

• Acar, H. M., & İmik Tanyıldızı, N. (2022). Reklamda Yapay Zekâ Kullanımı: Ziraat Bankası #Senhepgülümse Reklam Filminde Deepfake Uygulamasının Görsel Anlatıya Etkisi. Kastamonu İletişim Araştırmaları Dergisi (KİAD), 8, 78-99.
• Agbedo, C. U., & Krisagbedo, E. C. (2014). Lying Honestly for Government: Linguistic Manipulation as Disinformation Strategy in Nigeria. Innovare Journal of Social Sciences, 2(4), 16-27.
• Allcott, H., & Gentzkow, M. (2017). Social Media and Fake News in the 2016 Election. Journal of Economic Perspectives, 31(2), 211–236.
• Arslan, Ş. (2022). Sosyal Medya ve Dezenformasyon Tehdidinde Gazetecilik. Aksaray İletişim Dergisi, 4(2), 107-134.
• Aydınalp, H.Ş. (2019). Sosyal Medyada Manipülasyon: Pkk Tarafından Oluşturulan Haberler Üzerine Bir İnceleme. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Bhowmik, T. (2025). Endless Scrolling Through Social Media and Work Boredom: A Dynamic Spillover of Information Overload. Organization Management Journal, 22(1), 38-47.
• Björnsson, G. (2016) Outsourcing the Deep Self: Deep Self Discordance Does Not Explain Away Intuitions in Manipulation Arguments. Philosophical Psychology, 29 (5), 637-653.
• Bradshaw, S., & Howard, P.N. (2018). The Global Organization of Social Media Disinformation Campaigns. Journal of International Affairs, 71 (15), 23-32.
• Cangöz, İ. (2018). Çizgisel ve Sosyal-Psikolojik Yaklaşımlar, içinde İletişim Kuramları, Erkan Yüksel (Ed.). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayını, 38-65.
• Çömlekçi, M.F. (2019). Sosyal Medyada Dezenformasyon ve Haber Doğrulama Platformlarının Pratikleri. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi (e-GİFDER), Cilt: 7, Uluslararası Türk Dünyası Basın Sempozyumu Özel Sayısı, s. 1549-1563.
• Elitaş, T. (2022). Dijital Manipülasyon ‘Deepfake’ Teknolojisi ve Olmayanın İnandırıcılığı. Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19 (49) , 113-128.
• Erdoğan, İ., & Alemdar, K. (2005). Öteki Kuram: Kitle İletişim Kuram ve Araştırmalarının Tarihsel ve Eleştirel Bir Değerlendirmesi. Ankara: Erk Yayınevi.
• Erkan, G., & Ayhan, A. (2018). Siyasal İletişimde Dezenformasyon ve Sosyal Medya: Bir Doğrulama Platformu Olarak Teyit.Org. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi (AKİL), Kasım (30), 201-223.
• Evren Berk, M., & Hasdemir, A. (2023). Dezenformasyonun Dönüşümü: Sahte İçerikler. Uluslararası Kültürel ve Sosyal Araştırmalar Dergisi (UKSAD), 9 (2), 33-48.
• Frangonikolopoulos, C., & Poulakidakos, S. (2018). Regimes of Truth in the Communication and Reporting of the European Union Post-Truth, Post-Propaganda or Just Propaganda?. Journal of Media Critiques (JMC), 3 (12), 59-76.
• Green, B. N., Johnson, C. D., & Adams, A. (2006). Writing Narrative Literature Reviews for Peer-Reviewed Journals: Secrets Of The Trade. Journal of Chiropractic Medicine, 5(3), 101-117. https://doi.org/10.1016/S0899-3467(07)60142-6.
• Guarnera, L., Giudice, O., Nastasi, C., & Battiato, S. (2020). Preliminary Forensics Analysis of Deepfake Images. In 2020 AEIT International Annual Conference (AEIT) Book, 1-6.
• Gül Ünlü, D., & Küçükşabanoğlu, Z. (2023). Dezenformasyon ve Yapay Zekâ: Dezenformasyonla Mücadele Yollarına Yapay Zekâ Uzmanlarının Gözünden Bakmak. İletişim ve Diplomasi, 11, 83-16.
• Güngör, N. (2020). İletişim, Kuramlar, Yaklaşımlar. Ankara, Siyasal Kitabevi.
• Gürkan, C.G. (2022). Netflix Orijinal İçeriklerinde Görsel Efekt Kullanımının İzleyici Alımlamasına Etkisi: Hakan: Muhafız (The Protector) ve The Witcher Örneği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
• Karagöz, K. (2018). Post-Truth Çağında Yayıncılığın Geleceği. TRT Akademi, 3 (6), 678-708.
• Karakoç, E., & Zeybek, B. (2022). Görmek İnanmaya Yeter Mi? Görsel Dezenformasyonun Ayırt Edici Biçimi Olarak Siyasi Deepfake İçerikler. Öneri Dergisi, 17(57), 50-72.
• Kavaklı, N. (2019). Yalan Haberle Mücadele ve İnternet Teyit/Doğrulama Platformları. Erciyes İletişim Dergisi, 6 (1), 663-682.
• Koçyiğit, A. (2023). Olağanüstü Hallerde Sosyal Medyada Dezenformasyonla Mücadele ve Kriz İletişimi: Kahramanmaraş Depremi Üzerine Bir Analiz. Kastamonu İletişim Araştırmaları Dergisi (KİAD), (10), 68-86.
• Köroğlu, G. (2023). Yeni Medyada Dezenformasyon ve Yanlış Bilinç İnşası: Düzensiz Göçmenler Örneği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü, Karaman.
• Lee, C.C., Afshar, J., Roudsari, A.H., Loh, W.K., & Lee, W. (2024). A Bitwise Approach on Influence Overload Problem. Data & Knowledge Engineering,150, 1-16.
• Lyu, S. (2020). Deepfake Detection: Current Challenges and Next Steps. 2020 IEEE International Conference on Multimedia & Expo Workshops (ICMEW), 1-6.
• Tekinalp, Ş., & Uzun, R. (2013). İletişim Araştırmaları ve Kuramları. İstanbul: Beta Yayınevi.
• McQuail, D., &Windahl, S. (2005). İletişim Modelleri. Çev. Konca Yumlu, Ankara: İmge Kitabevi.
• Öngen, O. (2017). Sosyal Medya Kullanıcılarının Gerçeklik Yanılgısı. Yeni Medya Elektronik Dergi, 1 (1), 1-14. Özçetin, B. (2018). Kitle İletişim Kuramları. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Shahrzadi, L., Mansouri, A., Alavi, M., & Shabani, A. (2024). Causes, Consequences, and Strategies to Deal With Information Overload: A Scoping Review. International Journal of Information Management Data Insights,4(2), 1-12.
• Sine, R., & Sarı, G. (2019). Kitle İletişim Araçlarının Çocukların Algısına Etkisi: 15 Temmuz Örneği. Türkiye İletişim Araştırmaları Dergisi, 32, 13-31.
• Taşdemir, E. (2017). Sosyal Medyada Terör Propagandası: Deaş Örneği. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 5(2), 726-752.
• Uzun, B., & Baloğlu, E. (2018). American History X Filminin Alımlama Analizi, Jass Studies-The Journal of Academic Social Science Studies, Sayı: 70, 461-472.
• Ünal, R., & Taylan, A. (2017). Sağlık İletişiminde Yalan Haber-Yanlış Enformasyon Sorunu ve Doğrulama Platformları. Atatürk İletişim Dergisi, 14, 81-100.
• Villamin, P., Lopez, V., Thapa, D. K., & Cleary, M. (2024). A Worked Example of Qualitative Descriptive Design: A Step By Step Guide For Novice and Early Career Researchers. Journal of Advanced Nursing, 81(8), 5181-5195. https://doi.org/10.1111/jan.16481.
• Yaylagül, L. (2008). Kitle İletişim Kuramları Egemen ve Eleştirel Yaklaşımlar. Ankara: Dipnot Yayınları.
• Yıldırım, A., & Şimsek, H. (2011). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayınevi.
• Yıldırım, İ.E., & Sezgin, D. (2021). Manipülasyon Bağlamında İletişim, içinde Çarpıtılmış Gerçekliğin İnşası, O. Çalışkan (Ed.), 1-15, Ankara: Nobel Yayıncılık.