Kent Fenomeni Bağlamında Sinema ve Radyo Tarihini Birlikte Düşünmek: Toplumsal, Ekonomik ve Kültürel Kesişimler/Ayrımlar

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 2, 902 - 928, 12.12.2025

Mehtap Özsoy

https://doi.org/10.47107/inifedergi.1739032

Öz

Bu çalışmada, Giresun’da sinema ve radyo tarihi, yol ve elektrik gibi altyapı dinamikleri ile modernleşme hareketleri çerçevesinde şekillenen kentin, on dokuzuncu yüzyıl sonlarından itibaren ele alınan tarihsel serüveni üzerinden okunmuştur. Çalışmada, Giresun özelinde sinema ve radyo tarihinde yaşanan politik, ekonomik, kültürel ve toplumsal kesişimler/ ayrımlar üzerinde durulmuş; iki fenomenin izinden ayrıca kentin dönüşümü ortaya konmuştur.
On dokuzuncu yüzyıl sonlarına doğan sinema, Giresun’da önce seyyar olarak evlerin bahçelerinde ve çeşitli kamusal alanlarda deneyimlenir. Sinema, 1914’te Madam Pavlidi/Sinema Kerassunde adıyla sabit bir mekâna kavuşur. Radyo ise Giresun kent sahasına 1930’ların başlarıyla dahil olur. Modern bir kent fenomeni olarak kentin en işlek alanlarına doğan sinema ile ev içi alana doğan radyo, yirminci yüzyıl boyunca kentin özgün koşullarında modern dünyanın iki önemli aktörü/rutini olarak kol kola ilerler. Biri, salonda bir araya gelen yüzlerce insanla birlikte kitlesel olarak deneyimlenir; diğeri kamusal olanı ev içindeki özel gündelik yaşama taşır. Sinema büyülü fener olarak görselin gücüyle; radyo büyülü kutu olarak sesin gücüyle kenti toplumsal ve kültürel açıdan yeniden üretir. Öte yandan, kent de kendi olanakları içerisinde onları yeniden anlamlandırır, üretir.
Araştırma, kentin özgün koşullarında, bu iki modern deneyimin toplumsal ve kültürel açıdan nasıl yeniden anlamlandırıldığına odaklanmaktadır. Sinema ve radyonun, birlikte düşünülerek tartışıldığı araştırmada, sözlü tarih görüşmeleri, günlükler, öyküler, anı kitapları olmak üzere Giresun’u konu edinen edebi eserler ve yerel gazeteler göz önüne alınmıştır. Araştırmada, Cumhuriyet’in modernleşme dinamikleri doğrultusunda siyasal iktidarın sinema ve radyoyu yaygınlaştırma çabaları; kentin sinema ve radyoya erişim olanakları, 1960 Darbesi’nde sinema ve radyo konusunda yaşanan değişimler, bu iki fenomenin kente özgü kültürel, ekonomik ve toplumsal dinamiklerle nasıl yeniden üretildiği tartışılmıştır. Buna göre, iki fenomen de kentin yol, elektrik gibi yapısal olanaklarından doğrudan etkilenmiş; kent öznelerinin sınıfsal ve kültürel yapıları doğrultusunda farklı şekillerde deneyimlenmişlerdir. Her ne kadar ev içi bir deneyim olsa da radyo, ilk dönemlerinde, kahvehaneler, parklar ve sinema salonu gibi kamusal alanlarda kendine yer edinmiş; dahası sinema, radyonun yaygın olmadığı zamanlarda kentin radyo ihtiyacını karşılamıştır. İki fenomen de politik değişimlerden önemli ölçüde etkilenmiş ancak bu değişimlere direnç geliştirme açısından kente farklı olanaklar sunmuşlardır.

Anahtar Kelimeler

sinema , tarih , radyo , deneyim , kent

Considering the History of Cinema and Radio Together in the Context of the Urban Phenomenon: Social, Economic and Cultural Intersections/Distinctions

Öz

This study examines the history of cinema and radio in Giresun, exploring the city's historical journey from the late nineteenth century onward, through topics such as infrastructure dynamics such as roads and electricity, modernization, and routines such as newspapers and theater.
The study focuses on the political, economic, cultural, and social intersections and distinctions within the history of cinema and radio, particularly in Giresun. Cinema, which emerged in the late nineteenth century, was initially experienced in Giresun as a traveling form in the gardens of houses and various public spaces. In 1914, cinema gained a permanent venue under the name Madam Pavlidi/Sinema Kerassunde. Radio, on the other hand, entered the urban scene of Giresun in the early 1930s. As a modern urban phenomenon, cinema, emerging in the city’s busiest areas, and radio, emerging within domestic spaces, progressed side by side throughout the twentieth century as two important actors/routines of the modern world within the city’s unique conditions. One is experienced collectively in a hall with hundreds of people; the other brings the public into the private daily life within the home. Cinema, as a magic lantern, reproduces the city socially and culturally through the power of the visual; radio, as a magic box, does so through the power of sound. Moreover, the city itself reinterprets and reproduces them within its own capacities.
The research focuses on how these two modern experiences are socially and culturally reinterpreted in the unique conditions of the city. In this study, which discusses the two modern phenomena together, oral history interviews, diaries, stories, memoirs, literary works concerning Giresun, and local newspapers were considered. The study discusses the efforts of the political power, in line with the modernization dynamics of the Republic, to popularize cinema and radio; the city’s access to cinema and radio; the changes in cinema and radio during the 1960 Coup; and how these two phenomena were reproduced through the city’s specific cultural, economic, and social dynamics. Accordingly, both phenomena were directly affected by the city’s structural facilities such as roads and electricity and were experienced differently according to the class and cultural structures of the city’s subjects. Although radio was a domestic experience, in its early years it also found space in public areas such as coffeehouses, parks, and cinemas; moreover, when radio was not widespread, cinema fulfilled the city’s need for radio. Both phenomena were significantly affected by political changes, yet the city provided different opportunities for resisting these changes.

Anahtar Kelimeler

cinema , city , history , radio , experience

Kaynakça

• KAYNAKÇA Akbulut, H. (2017). Cinemagoing as a heterogeneous and multidimensional strategy: Narratives of woman spectators. Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 7(4), 530-541. https://doi.org/10.7456/10704100/001.
• Akbulut, H. (2018). Kültürel ve toplumsal bir pratik olarak sinemaya gitmek: Türkiye’de seyirci deneyimleri üzerine bir sözlü tarih çalışması. TÜBİTAK Projesi Sonuç Raporu (Proje No: 115K269). Ankara: TÜBİTAK.
• Aşut, A., ve Atılgan, G. (2021). Proletaryanın büyülü kutusu: Türkiye İşçi Partisi radyoda. İstanbul: Yordam Kitap.
• Aziz, A. (1991). Prof. Dr. Muammer Aksoy ve Türkiye'deki radyo-televizyon yayınları. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 46(1). 89-100.
• Baltacı, A. (2019). Nitel araştırma süreci: Nitel bir araştırma nasıl yapılır? Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 368-388.
• Beyoğlu, S. (2001). Sinema Karadeniz’de (1909-1933). Toplumsal Tarih, 26(92), 47-50.
• Haydari, N., Çankaya, Ö., Hakverdi, C. (2024). Women's radio history in Turkey: The politics of reflecting together in oral history research. B. Irmak, C. Koçak, O. Sesigür ve N. Haydari (Ed.), Collaboration in Media Studies, (p. 17-26). New York: Routledge.
• Caunce, S. (2016) Sözlü tarih ve yerel tarihçi. (3. Baskı). (Çev. B. B. Can ve A. Yalçınkaya). Ankara: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Celep, B. (2020). Propagandanın Taşrada İnşası: 27 Mayıs 1960 Sonrası Köylerdeki Propaganda Faaliyetleri. Siyasal: Journal of Political Sciences, 29(2), 379-401. https://doi.org/10.26650/siyasal.2020.29.2.0084
• Çam, A., ve Şanlıer Yüksel, İ. (2021). Adana sinemalarının haritalanması: Yeni/yerel sinema tarihi çalışmalarında çoklu yöntemlerin ve coğrafi bilgi sistemlerinin kullanımı. Moment Dergi, 8(1), 289-310. https://doi.org/10.17572/mj2021.1.289310
• Çetinkaya, E. (2012). 1930’lardan 1970’lere Türkiye’nin gündelik hayatında yeni bir toplumsallaşma aracı olarak radyo. Kültür ve İletişim, 15 (1)(29), 37-72.
• Demir, C. (2005). Bir radyomuz vardı: Ünlülerin radyo anıları. Pozitif Yayınları, İstanbul.
• Diken Yücel, D. (2022). Yeni sinema tarih yazımına bir katkı: Yeşilçam döneminde Malatya’da seyir ve seyirci. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 2022(60), 1-30. https://doi.org/10.47998/ikad.1138877 Duyan, Y. (2023). “Sinema bizler için sokağa açılan bir tüneldi”: 1960-1970’li yıllarda Mardinli kadınların sinema deneyimi üzerine bir inceleme. Erciyes İletişim Dergisi, 10(1), 327-343. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.1188274
• Erkılıç, H., ve Ünal, R. (2018). Türkiye sinemasına özgü bir üretim tarzı olarak bölge işletmeciliği: Adana bölgesi işletmeciliği örnek olay incelemesi. Erciyes İletişim Dergisi, 5(3), 54-74. https://doi.org/10.17680/erciyesakademia.353011
• Felekoğlu, H. M., (2013). Kamusal alanın gelişimi içinde sinemanın yeri; Ankara örneği, Gazi Üniversitesi Fen bilimleri Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora tezi, Ankara.
• Gülizar, J.(1994). Haberler bitti şimdi oyun havaları. Ankara: Ümit Yayıncılık.
• Gürsoy, A. (2003) Giresun‟da Halkevleri‟nin kuruluşu. A. Çelik (Ed). Yeşilgiresun Gazetesine göre Cumhuriyetin ilk yıllarında Giresun (sempozyum bildirileri), (s. 300). Ankara: Ümit Ofset Matbaacılık.
• Gökmen, E. (2019). Samsun’da sinema mekânları üzerine bir sözlü tarih çalışması. Selçuk İletişim, 12(1), 325-350. https://doi.org/10.18094/josc.412240.
• İlaslan, S. (2014). Türkiye’de radyonun unutulan sesleri: 1945-1980 arasında devlet radyoları dışında. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi (21), 118-142. https://doi.org/10.31123/akil.443013
• Uçar İlbuğa, E. (2017). 1960-1970’li yıllarda kent ve taşra karşıtlığında Türkiye’de kadınların sinema izleme pratikleri üzerine bir araştırma. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, (45), 388-402.
• İlbuğa, E. U. (2021). Eski sinema salonları ve izleyici deneyimleri üzerine bir sözlü tarih çalışması. Sinecine: Sinema Araştırmaları Dergisi, 12(2), 293-329. https://doi.org/10.32001/sinecine.887523
• Kaya, D. (2021). Gendering the history of cinemagoing in Izmir, Turkey: Middle-class women’s experiences of cinema in the 1960s and 1970s. European Journal of Cultural Studies. (25)2. https://doi.org/10.1177/13675494211029657.
• Kaya, D. (2019). Eski İzmir sinemaları ve Yıldız Sineması: Mekân, toplum, seyir. Sinecine: Sinema Araştırmaları Dergisi, 8(2), 93-138. https://doi.org/10.32001/sinecine.536527
• Kejanlıoğlu, B. (2005). Türkiye’de radyo ve televizyon yayıncılığı siyasası. Sevda Alankuş (Der.) Radyo ve radyoculuk, (s. 145-176). İstanbul: İletişim Vakfı Yayınları.
• Keser, U. (2021). Kıbrıs’ta radyoculuk ve radyocu kadınlar (1939-1963). Journal of Anglo-Turkish Relations, 2 (2), 123-56.
• Küçükbasmacı G (2013). Elektronik çağda sözün satıcıları: Radyo ve televizyon, Turkish Studies, 8 (4), 1063-1080.
• Medin, B. (2017). Sinemada seyirci ve mekân: Türkiye'de değişen sinema seyir kültürü. Yayımlanmamış doktora tezi. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Özgül, G. (2019). Toplumsal bellekte radyo ve Antalya'da radyo anıları (1937-1977). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Özkar, M. (2022). Geçmişte bir mekân günümüzde bir anı: Sözlü tarihle 1990’lı yılların Eskişehir’inde sinemaya gitme deneyimi üzerine bir inceleme. Selçuk İletişim, 15(2), 801-832. https://doi.org/10.18094/josc.1109880
• Özsoy, M (2021). Toplumsal tarihe sinema penceresinden bir bakış: Bir sözlü tarih çalışması. Yayımlanmış Doktora Tezi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
• Özsoy, M. (2023). Pavlidis’ten Uğur’a Giresun’da sinemanın toplumsal tarihi (1914-1990). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Özsoy, M ve Özsoy, A. (2024). Cumhuriyet'ten günümüze Ankara'da sinema deneyimleri: salonlar, filmler ve seyir kültürü üzerine. Mehtap Özsoy (Ed.) Kentler, sinema salonları, seyir ve tarih. (s. 16-44). İstanbul: Heyamola Yayınları.
• Öztürk, S. (2010). Türkiye'de sözlü tarihten iletişim araştırmalarında yararlanma üzerine notlar. Milli Folklor, 22(87), 13-26.
• Öztürk, S. (2013). Türkiye’de sinema mekânlarını sözlü tarih üzerinden anlamak. Milli Folklor, (25)98, 19–31. Sarısaman, S. (1999). Cumhuriyetin ilk yıllarında Giresun. Giresun: Giresun Belediyesi Yayınları.
• Sanders, B. (2013). Öküzün a’sı. (Çev. Ş. Tahir) İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Thompson, P. (1999). Geçmişin sesi: Sözlü tarih. (Çev. Ş. Layıkel). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Tirali, N. (1998). Park. İstanbul: Yön Yayıncılık.
• Topallı, O. F. (2017), Giresun günlükleri I, Veysel Usta ve Mustafa Çulfaz (Haz.), Trabzon: Serander Yayınları. Topallı, R. (2024). Giresun ve radyo, İzler Dergisi, (70), 20-23.
• Valavanis, G.K. (1936). Αρχείο Πόντου» Λαογραφικα Κερασουντοσ, Γεωργός Κ. Βαλαβανη. 1. Οκτωβρίου 1936, Αθηνα, Επιτροπή Ποντιακών Μελετών (Pontos Arşivi Kerasoundos Folklore. Atina: Pontus Çalışmaları Komitesi).
• Yüksel, İ. Ş. ve Çam, A. (2019). Adana sinema tarihinden kadınların seyir deneyimine dair fragmanlar. Kültür ve İletişim, 22(2)(44), 63-94. https://doi.org/10.18691/kulturveiletisim.629046.
• Ruohomaa, E. (1997). Radio as a (domestic) medium towards wew concepts of the radio medium. Nordicom Review, 18 (1), 151 - 160.
• Yeşilgireson, 16 Haziran 1932, sayı:247.s.1 Yeşil Gireson, 16 Mayıs 1936, Sayı:437, s:1 Yeşilgireson, 23 Haziran 1932, sayı:248, s.1 Karadeniz Postası, 8 Aralık 1959, sayı: 188. Karadeniz Postası, 21 Temmuz 1960, sayı: 376. s.4. Karadeniz Postası, 25 Temmuz 1960, sayı: 271. s. 4
• Kaynak kişiler Aynice Topuz, 1956 Doğumlu, Görüşme Tarihi, 13.05.2025s Aysın Gözen, 1960 Doğumlu, Görüşme Tarihi, 07.05.2025 Halis Zıvalı, 1958 Doğumlu, Görüşme Tarihi, 16.05.2025 Hüseyin Şensoy, 1933 Doğumlu, Görüşme Tarihi, 16.06.2025 Hüseyin Himtaş, 1932 Doğumlu, Görüşme Tarihi, 30.03.2024 Köksal Karaduman, 1966 Doğumlu, Görüşme Tarihi, 27.04.2024 Taner Evren Kaya, 1949 Doğumlu, Görüşme Tarihi, 26.04.2024 Orhan Sarımehmetoğlu, 1957 Doğumlu, Görüşme Tarihi, 16.06.2025 Salih Bektaş, 1955 Doğumlu, Görüşme Tarihi, 27.04.2024 Şaban Karakaya, 1948 Doğumlu, Görüşme Tarihi, 14.05.2025 Yaşar Yaz, 1950 doğumlu, Görüşme Tarihi, 07.07.2025 Taner Evren Kaya, 1949 Doğumlu, Görüşme Tarihi, 26.04.2024 Münire Evren Kaya, 1950 Doğumlu, Görüşme Tarihi, 26.04.2024 Şeyda Uyar Dikmen, 1950 doğumlu, Görüşme Tarihi, 16.05.2024