TELHÎSÜ'L-MİFTÂH'IN TERCÜME VE ŞERHLERİNE GÖRE TEVCÎH SANATI

Amphibology, one of the arts of the meaning of the subject of rhetoric, is described as the use of the word in opposite meaning, both positive and negative, in the classical rhetoric books. However, the amphibology has not become widespread as other topics of rhetoric and has been an art that has not been emphasized in the books of the rhetoric. Telhîsü’l-Miftâh, the work of Hatîb al-Kazwînî, were written a large number of works such as interpretations, translations, apostils, summaries, and treatises. Ten translation and five interpretations of Telhîs have been identified so far in Turkish. There are detailed explanations about the art of amphibology in Turkish translation and interpretation of Telhîsü’l-Miftâh, one of the basic rhetoric books. In this study, which deals with the art of amphibology in the context of Telhîs's translations and interpretations, whether amphibology was included in the studies from Tanzimat to the present is discussed. And also this paper focuses on how this art is handled according to the translations and interpretations of Telhîs. In this study, it is mainly aimed to draw attention to the possibilities of expression and the importance of the expression technique of the art of amphibology.

Belâgatin bedî konusunun mana ile ilgili sanatları arasında yer alan tevcîh, klasik belâgat kitaplarında “sözün, birbirine zıt anlamlarda yani hem olumlu hem olumsuz manaya gelecek şekilde kullanılması” şeklinde tarif edilmektedir. Ancak tevcîh, diğer belâgat konuları gibi yaygınlık kazanmamış, eskiden beri belâgat kitaplarında üzerinde pek durulmayan bir sanat olmuştur. Hatîb el-Kazvînî’nin belâgate dair Telhîsü’l-Miftâh adlı eseri üzerine Arapça, Farsça, Türkçe gibi dillerde çok sayıda şerh, tercüme, hâşiye, ihtisâr vb. kaleme alınmıştır. Telhîs’in şimdiye kadar Türkçe 10 tercüme ve 5 şerhi tespit edilmiştir.  Temel belâgat kitaplarından biri olan Telhîsü’l-Miftâh’ın Türkçe tercüme ve şerhlerinde tevcîh sanatıyla ilgili ayrıntılı izahlar bulunmaktadır. Telhîs’in tercüme ve şerhleri bağlamında tevcîh sanatının ele alındığı çalışmamızda öncelikle Tanzimat’tan günümüze kadar geçen sürede kaleme alınmış çalışmalarda tevcîhe yer verilip verilmeme durumuna değinilmiş ve tevcîhe yer veren kitaplarda bu sanatın nasıl ve hangi örneklerle izah edildiği özetlenmiştir. Ardından Telhîs’in Türkçe tercüme ve şerhlerinde söz konusu sanatın nasıl ele alındığı üzerinde durulmuştur. Bu çalışmayla tevcîh sanatının sahip olduğu ifade imkânlarına ve bu ifade tekniğinin önemine dikkat çekmek amaçlanmıştır.