Tasavvufî Tecrübede Empati Anlayışı ve Carl Rogers’ın Terapötik Empati Modeli: Mevlânâ, Şems-i Tebrizî ve Yunus Emre Örneği

Öz

Bu çalışma, Carl Rogers’ın birey merkezli terapötik empati modeli ile Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Şems-i Tebrizî ve Yunus Emre'nin eserlerinde temsil edilen tasavvufî "halden anlama" anlayışını fenomenolojik bir yaklaşımla karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Araştırmanın amacı, modern psikolojide yapılandırılan empati kavramı ile tasavvufî tecrübede sezgi, ilahi aşk ve manevi sorumluluk ekseninde şekillenen empatik bilincin benzerlik ve farklılıklarını analiz etmektir. Çalışmada nitel araştırma deseni benimsenmiş, veri toplama aracı olarak doküman incelemesi yöntemi kullanılmıştır. Mevlânâ’nın Mesnevîsi, Yunus Emre’nin Divanı ve Risaletü’n-Nushiyyesi ile Şems-i Tebrizî’nin Makalâtı temel veri kaynaklarını oluşturmuştur. Veriler tematik analiz, kavramsal çözümleme ve anlatı analizi teknikleriyle değerlendirilmiş; empati süreçleri bilişsel, duygusal ve sezgisel boyutlarda kodlanarak Rogers’ın modeline göre karşılaştırılmıştır. Bulgular, hem Rogers’ın empati modelinin hem de tasavvufî empati anlayışının bireyin içsel dönüşümünde, öz-farkındalık ve sahici ilişkiler geliştirmesinde merkezi bir rol oynadığını göstermektedir. Ancak Rogers empatiyi psikolojik iyileşme ve öz-gerçekleştirme aracı olarak tanımlarken, tasavvufî yaklaşım, empatiyi aşkın bir varoluş bilincine ulaşmanın zorunlu aşaması olarak konumlandırmaktadır. Ayrıca tasavvufî empati anlayışının, mindfulness temelli terapiler, şefkat odaklı psikoterapi ve varoluşçu terapiler gibi modern yaklaşımlarla bütünleştirilebileceği tespit edilmiştir. Sonuç olarak çalışma, psikoloji ve tasavvuf arasında empati kavramı üzerinden disiplinler arası yeni bir düşünsel köprü kurmayı hedeflemekte ve hem bireysel hem de kolektif ruhsal gelişim süreçlerine dair özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Empati,
• Halden anlama
• Tasavvuf
• Terapötik ilişki
• Manevi dönüşüm

Empathy in Sufi Experience and Carl Rogers’ Therapeutic Empathy Model: The Cases of Mevlânâ, Shams-i Tabrizi, and Yunus Emre

Öz

This study comparatively examines Carl Rogers' person-centered therapeutic empathy model and the concept of "understanding others' states" (halden anlama) reflected in the works of Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Shams-i Tabrizi, and Yunus Emre through a phenomenological approach. The primary aim is to analyze the similarities and differences between the structured concept of empathy in modern psychology and the spiritually-centered empathic consciousness shaped around intuition, divine love, and moral responsibility in Sufi experience. A qualitative research design was adopted, and document analysis was employed as the data collection method. The primary sources included Mevlânâ’s Masnavi, Yunus Emre’s Divan and Risaletü’n-Nushiyye, and Shams-i Tabrizi’s Maqalat. Data were analyzed through thematic analysis, conceptual analysis, and narrative analysis; the cognitive, emotional, and intuitive dimensions of empathy were coded and compared with Rogers’ model. Findings indicate that empathy plays a central role in both Rogers’ therapeutic model and Sufi understanding in facilitating inner transformation, self-awareness, and authentic relational bonds. However, while Rogers conceptualizes empathy as a psychological healing and self-actualization tool, Sufi thought frames empathy as a necessary stage for attaining a transcendent consciousness and divine truth. Moreover, it is determined that the Sufi empathy perspective can be integrated into modern therapeutic approaches such as mindfulness-based therapies, compassion-focused psychotherapy, and existential therapy. Consequently, this study aims to establish a new interdisciplinary dialogue between psychology and Sufism through the lens of empathy, offering a unique contribution to individual and collective spiritual development processes.

Anahtar Kelimeler

• Empathy
• Understanding others' states
• Sufism
• Therapeutic relationship
• Spiritual transformation

Kaynakça

1. Albayrak, Z. (2023). Tasavvufî öğretide merhamet ve empati. İstanbul: İrfan Yayınları.
2. Albayrak, H. (2023). Tasavvufun psikolojik iyilik hâline etkisi: Disiplinlerarası bir değerlendirme. İnsan Yayınları.
3. Aydemir, M. (2024). Anadolu tasavvuf düşüncesinde gönül terbiyesi. Ankara: Düşünce Kitabevi.
4. Aydemir, B. (2024). Tasavvufî psikolojide empati: Halden anlama ve ilahî aşk ilişkisi. Tasavvuf ve Psikoloji Dergisi, 2(1), 65–78.
5. Batson, C. D. (2022). Altruism in humans. Oxford University Press.
6. Batson, C. D., Ahmad, N., & Tsang, J. A. (2003). Four motives for community involvement. Journal of Social Issues, 58(3), 429–445. https://doi.org/10.1111/1540-4560.00067
7. Beck, J. S. (2023). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (3rd ed.). New York: Guilford Press.
8. Brown, K. W., Creswell, J. D., & Ryan, R. M. (2023). Handbook of mindfulness: Theory, research, and practice. Guilford Press.

9. Brown, K. W., Ryan, R. M., & Creswell, J. D. (2023).Mindfulness and psychological well-being: A contextual approach. New York: Guilford Press.
10. Brown, K. W., Ryan, R. M., & Creswell, J. D. (2007). Mindfulness: Theoretical foundations and evidence for its salutary effects. Psychological Inquiry, 18(4), 211–237.
11. Brown, K. W., Ryan, R. M., & Creswell, J. D. (2023). Mindfulness: Theoretical foundations and clinical applications. Guilford Press.
12. Chittick, W. C. (1983). The Sufi Path of Love: The Spiritual Teachings of Rumi. Albany: SUNY Press.
13. Chittick, W. C. (2001). Tasavvuf düşüncesinde bilgi ve gerçeklik: İbn Arabî’nin düşünce sistemi (Çev. S. Aydın). İnsan Yayınları.
14. Chittick, W. C. (2001).The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-‘Arabi’s Metaphysics of Imagination. Albany: State University of New York Press.
15. Cürcânî, es-Seyyid Şerîf. (1992). Taʿrîfât. (Çev. A. Topaloğlu). MEB Yayınları.
16. Çakır, A. (2025). Manevi Dayanıklılık ve Empati: Psikoterapötik Yaklaşımlarda Tasavvufî Öğeler. İstanbul: İnsan Yayınları.
17. Çakır, M. (2025). Travma sonrası iyileşmede tasavvufî kaynakların terapötik işlevi. İslam Psikolojisi Araştırmaları Dergisi, 9(1), 98–114.
18. Decety, J., & Jackson, P. L. (2004).The functional architecture of human empathy. Behavioral and Cognitive Neuroscience Reviews, 3(2), 71–100.
19. Decety, J. (2023). The empathic brain: Social neuroscience and the roots of compassion. Cambridge: MIT Press.
20. Decety, J., & Jackson, P. L. (2023). Empathy as a dynamic process. Trends in Cognitive Sciences, 27(2), 112–128.
21. Decety, J. (2023).Empathy, morality, and social neuroscience. Cambridge: MIT Press.
22. Decety, J. (2023). The neuroevolution of empathy: From mirror neurons to moral reasoning. Frontiers in Psychology, 14, Article 1154269. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1154269
23. Dîvân-ı Yunus Emre. (2024). Haz. İsmail Güleç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları.
24. Elliott, R., Watson, J. C., Goldman, R. N., & Greenberg, L. S. (2011).Empathy. In Learning emotion-focused therapy: The process-experiential approach to change (pp. 43–69). Washington, DC: American Psychological Association.
25. Emre, Y. (2024). Divan-ı Yunus Emre (Haz. B. Aydemir). Kültür Bakanlığı Yayınları. (Orijinal eser 13.-14. yüzyıl)
26. Emre, Y. (2024). Risaletü’n-Nushiyye (Haz. A. Gölpınarlı). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. (Orijinal eser 14. yüzyıl)
27. Figley, C. R. (2018). Compassion fatigue: Coping with secondary traumatic stress disorder in those who treat the traumatized (2nd ed.). Routledge.
28. Figley, C. R., & Kleber, R. J. (2023). The cost of caring: Secondary traumatic stress and therapists. In J. P. Wilson & B. Raphael (Eds.), International handbook of traumatic stress syndromes (pp. 75–85). Springer.
29. Figley, C. R., & Kleber, R. J. (2023). The nature of traumatic stress and the role of compassion fatigue. In C. R. Figley (Ed.), Treating compassion fatigue (pp. 67–85). New York: Routledge.
30. Fîhi Mâ Fîh (2016). (Çev. A. Gölpınarlı). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
31. Fîrûzâbâdî, Muhammed ibn Yakûb. (1994). Kâmûsü’l-Muhît. (Haz. A. Rıza Karabulut). Çağrı Yayınları.
32. Gallese, V. (2020). Embodied simulation and its role in empathy and social cognition. Mind & Language, 35(2), 257–272. https://doi.org/10.1111/mila.12200
33. Gallese, V. (2020). The Empathic Brain: Neural Mechanisms of Empathy and Their Significance for Psychopathology. In T. Fuchs & T. Breyer (Eds.), Body and Time: Phenomenological and Psychopathological Approaches (pp. 253–272). Berlin: Springer.
34. Gallese, V. (2020). Mirror neurons, embodied simulation, and the neural basis of social identification. Psychoanalytic Dialogues, 30(3), 260–277. https://doi.org/10.1080/10481885.2020.1735200
35. Gilbert, P. (2022). The compassionate mind: A new approach to life’s challenges. New York: Routledge.
36. Gilbert, P. (2022). Compassion focused therapy: Clinical practice and applications. Routledge.
37. Hayes, S. C., Hofmann, S. G., & Linehan, M. M. (2022). Process-Based CBT: The Science and Core Clinical Competencies of Cognitive Behavioral Therapy. Oakland: New Harbinger Publications.
38. Heidegger, M. (1927). Sein und Zeit. Niemeyer.(İngilizce çeviri için: Heidegger, M. (1962). Being and time (J. Macquarrie & E. Robinson, Trans.). Harper & Row.).
39. Heine, S. J. (2023). Cultural psychology (5th ed.). New York: W. W. Norton & Company.
40. Horvath, A. O., & Luborsky, L. (1993).The role of the therapeutic alliance in psychotherapy. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 61(4), 561–573. https://doi.org/10.1037/0022-006X.61.4.561
41. Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present, and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144–156.
42. Karamustafa, A. T. (2022).God’s Unruly Friends: Dervish Groups in the Islamic Later Middle Period, 1200-1550. İstanbul: İSAM Yayınları.
43. Karamustafa, A. T. (2022). Halden anlama ve rahmetin dili: Tasavvufî düşüncede empati. Tasavvuf Araştırmaları Dergisi, 14(2), 41–55.
44. Karamustafa, A. (2022). Tasavvuf düşüncesinde sezgi ve içsel farkındalık. Sufi Studies Journal, 12(2), 39–56.
45. Karamustafa, A. T. (2022). Tasavvuf ve Tefekkür: Zikir Temelli Bilgelik. Ankara: DİB Yayınları. Keshavarz, F. (2004). Reading Mystical Lyric: The Case of Jalal al-Din Rumi. Columbia: University of South Carolina Press.
46. Kılıç, Y. (2023).Mevlânâ’da İnsan ve Ahlak: Ruhsal Dönüşümün Etik Temelleri. Konya: Sufi Kitap.
47. Kılıç, M. (2023). Tasavvufî düşüncede halden anlama ve empati kavramları. İslam Düşüncesi Dergisi, 6(1), 45–60.
48. Kılıç, M. (2023). Tasavvuf ve Psikoloji Arasında Empati Köprüsü. Konya: Palet Yayınları.
49. Kılıç, Y. (2023). Yunus Emre’de etik bilinç ve empatik anlayış. Konya: İnsan Yayınları.
50. Konrath, S. (2014). The empathy paradox: Increasing disconnection in the age of connection. In R. J. Coplan & J. C. Bowker (Eds.), The handbook of solitude: Psychological perspectives on social isolation, social withdrawal, and being alone (pp. 1–23). New York: Wiley-Blackwell.
51. Levinas, E. (1969). Totality and infinity: An essay on exteriority (A. Lingis, Trans.). Duquesne University Press.
52. Markus, H. R., & Kitayama, S. (1991). Culture and the self: Implications for cognition, emotion, and motivation. Psychological Review, 98(2), 224–253.
53. Markus, H. R., & Kitayama, S. (2020). Culture and the self: A renewed look at independence and interdependence. Current Opinion in Psychology, 32, 224–229. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2019.07.006
54. Moustakas, C. (1994). Phenomenological research methods. Sage Publications.
55. Nasr, S. H. (2021). The garden of truth: The vision and promise of Sufism, Islam’s mystical tradition. HarperOne.
56. Nasr, S. H. (2021). Knowledge and the sacred. Albany: SUNY Press.
57. Nicholson, R. A. (2024). Mevlânâ: Hayatı, Eserleri ve Öğretisi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
58. Nicholson, R. A. (2024). Studies in Islamic mysticism. Cambridge University Press.
59. Nicholson, R. A. (2024).Rumi: Poet and Mystic (1207–1273). London: Oneworld Classics.
60. Risâletü’n-Nushiyye, Yunus Emre. (2024). Haz. İsmail Kara. İstanbul: Dergâh Yayınları.
61. Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103. https://doi.org/10.1037/h0045357
62. Rogers, C. R. (1959). A theory of therapy, personality, and interpersonal relationships: As developed in the client-centered framework. In S. Koch (Ed.), Psychology: A study of a science. Vol. 3: Formulations of the person and the social context (pp. 184–256). McGraw-Hill.
63. Rogers, C. R. (1961). On becoming a person: A therapist's view of psychotherapy. Houghton Mifflin.
64. Schimmel, A. (1975). Mystical dimensions of Islam. University of North Carolina Press.
65. Sells, M. A. (1996). Early Islamic mysticism: Sufi, Qur’an, mi‘raj, poetic and theological writings. Paulist Press.
66. Siegel, D. J. (2024). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are (3rd ed.). Guilford Publications.
67. Siegel, D. J. (2024).The mindful therapist: A clinician’s guide to mindsight and neural integration. New York: Norton.
68. Siegel, D. J. (2024). The mindful brain: Reflection and attunement in the cultivation of well-being. New York: Norton.
69. Singer, T., & Lamm, C. (2009). The Social Neuroscience of Empathy. Annals of the New York Academy of Sciences, 1156(1), 81–96.
70. Singer, T., & Lamm, C. (2021). The social neuroscience of empathy. In J. Decety (Ed.), The social neuroscience of empathy (pp. 81–94). MIT Press.
71. Tarhan, N. (2023). Yunus ve Mevlâna’da terapi: Ruhun derinliklerine yolculuk. İstanbul: Timaş Yayınları.
72. Tebrîzî, Ş. (2023).Makalât: Şems-i Tebrizî’nin Sohbetlerinden Seçmeler (Haz. S. Tamer). İstanbul: Beyan Yayınları.
73. Tosun, Y. (2023). Gönül yapmanın manevî anlamı: Yunus Emre’de varoluşsal empati. Türk Tasavvuf Literatürü Dergisi, 8(2), 47–60.
74. Uludağ, S. (1991). Tasavvuf terimleri sözlüğü. Marifet Yayınları.
75. Watson, J. C., & Greenberg, L. S. (2023). Emotion-focused therapy for depression. In L. Castonguay & T. Anderson (Eds.), Case studies in psychotherapy integration (pp. 55–72). American Psychological Association.
76. Watson, J. C., & Greenberg, L. S. (2023). Empathy and Emotion in Psychotherapy: Theory, Research, and Practice. New York: Guilford Press.
77. Yalom, I. D. (2023).The Gift of Therapy: An Open Letter to a New Generation of Therapists and Their Patients. New York: Harper Perennial.
78. Yalom, I. D. (2023). The theory and practice of group psychotherapy (6th ed.). Basic Books.
79. Yılmaz, H. K. (2023). Dinle Neyden: Mevlâna ve insan ruhu üzerine düşünceler. İstanbul: İnsan Yayınları.
80. Zaki, J. (2022). The war for kindness: Building empathy in a fractured world. Crown Publishing.