YAPAY ZEKÂ ÖZELİNDE YAPAY DURUMDAN HUKUKÎ DURUMA GEÇİŞ MÜMKÜN MÜ?

Yıl 2025, Cilt: 16 Sayı: 2, 421 - 435, 31.12.2025

Özlem Söğütlü Erişgin

https://doi.org/10.21492/inuhfd.1666397

Öz

Yapay zekâ sistemlerinin özellikle de özerk robotların -hareket etme yeteneği nedeniyle zarar verme potansiyelini donanımında bulundurduğu için- sadece eşya oldukları görüşü, onların basit birer alet veya araç olmadıkları, aksine öğrenme, değerlendirme, akıl yürütme, tahmin etme, sonuç çıkarma, karar verme gibi insana ait bazı bilişsel özelliklere sahip oldukları yönünden eleştirilmektedir. Bu eleştirilerden hareketle de onlara kişilik tanınması gerektiği görüşü yüksek sesle dillendirilmektedir. Farklı kapsamdaki kişilik modellemesinden hareket eden görüşlerden hiçbiri henüz bir yasal düzenlemeye konu olmamıştır. Bunlar arasında en fazla taraftar toplayanları ise “elektronik kişi” ve “tüzel kişi” görüşüdür. Yapay zekâya elektronik kişilik tanınmasının ontolojik bir soruna yol açmayacağı, gerçek kişi insanla aynı hak ve yükümlülüklere sahip olmayacağı belirtilmektedir. Yapay zekâ, teknolojik yapısı gereği onu yaratan insanları taklit ederek gelişmektedir. İnsan nöronlarının çalışması taklit edilerek yaratılan ve derin öğrenme tekniğiyle otonom hale gelen yapay zekâ, açık olarak insandan hareket etmektedir. Fiziksel dünyada bir varlıklarının olmaları nedeniyle özellikle insansı robotların insana çok daha yakın olduğu bir gerçektir. Elektronik kişi ya da tüzel kişi diyerek ne kadar insandan uzaklaştırmaya çalışsak da örtülü olarak benzettiğimiz varlık insandır. Dolayısıyla yapay zekâya kişilik tanımaya çalışırken sadece insandan hareket edebiliriz.
Çalışmanın amacı; doğa durumundaki insanın hukukî duruma geçişini sağlayan ahlâkî ilkelerin yapay zekâya uyarlanıp uyarlanamayacağını ve yapay zekânın toplumsallaştırılmasının olanaklı olup olmadığını tartışmaktır. Doğa durumundan hukukî duruma geçişi sağlayan ahlakî ilkeler; “ahde vefa (pacta sunt servanda)”, “kimseye zarar verme (neminem laedere)”, “kuvvet kullanarak kendi varlığını koruma (vim vi repellere licet)” ve “eşitliktir (aequabilitas)”. Bu ilkeler gerçekleşmeden hukukî bir düzen tasavvur edilemez. Tarihsel süreçte hukukî kişilik kazanılması, sosyal yükümlülük ve görevlerin üstlenilmesiyle de mümkün olmuştur. Hukukun toplumsal yaşamı düzenleme işlevini hatırlayacak olursak, kişilik tanınan varlığın topluma ait olması, toplumsal bir bağının olması, toplumsal yaşamda bir yerinin olması ve sosyal olarak kontrol edilebilir olması gerekir.

Anahtar Kelimeler

Elektronik Kişi , Tüzel Kişi , Yapay Zekâ , Doğa Durumundan Hukukî Duruma Geçiş , Sosyal Gerçeklik

IS IT POSSIBLE TO TRANSITION FROM THE ARTIFICIAL STATE TO A LEGAL STATE IN ARTIFICIAL INTELLIGENCE?

Öz

The view that artificial intelligence systems, particularly autonomous robots, are merely objects due to their potential to cause harm because they possess the ability to move, is criticized on the grounds that they are not simple tools or instruments. Rather, they possess certain cognitive traits that are typically human, such as learning, evaluating, reasoning, predicting, drawing conclusions, and decision-making. Based on these criticisms, the view that artificial intelligence should be granted personality is being voiced with great emphasis. Among the various perspectives based on different models of personality, none has yet become the subject of legal regulation. The most widely supported views are the "electronic person" and "legal person" perspectives. It is argued that granting artificial intelligence electronic personality will not lead to an ontological problem and that it will not have the same rights and obligations as a real person. Due to its technological structure, artificial intelligence develops by imitating its creators, humans. Artificial intelligence, created by mimicking the functioning of human neurons and becoming autonomous through deep learning techniques, clearly operates based on human actions. It is a fact that humanoid robots, especially because they exist in the physical world, are much closer to humans. Regardless of whether we attempt to distance them from humans by calling them electronic persons or legal persons, the entity we implicitly compare them to is still human. Therefore, when attempting to grant personality to artificial intelligence, we can only base this on human traits.
The aim of this study is to discuss whether the moral principles that allow the transition of humans from the state of nature to a legal state can be adapted to artificial intelligence, and whether the socialization of artificial intelligence is possible. The moral principles that facilitate the transition from the state of nature to a legal state are: "keeping promises," "not causing harm to others," "self-preservation through the use of force," and "equality." A legal order cannot be conceived without the realization of these principles. Historically, gaining legal personality has also been possible through the assumption of social obligations and duties. If we recall the function of law in regulating social life, the entity granted personality must belong to society, have a social connection, have a place in social life, and be socially controllable.

Anahtar Kelimeler

Electronic person , Legal person , Artificial intelligence , Transition from the state of nature to the legal state , Social reality

Kaynakça

• Akkurt, Sinan Sami: “Yapay Zekânın Otonom Davranışlarından Kaynaklanan Hukukî Sorumluluk”, Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, (13), 2019, s. 39-59.
• Andrade, Francisco/Novais, Paulo/Machado Jose´ / Neves, José: “Contracting Agents: Legal Personality and Representation”, Artificial Intelligence and Law, 15(4), 2007, s. s. 357-373.
• Ankum, Hans (Çeviren Kudret Ayiter): “Elegentia Iuris”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 28(1), 1971, s. 341-363.
• Asaro, Peter: “Robots and responsibility from a legal perspective”, Proceedings of the IEEE, 4(14), 2007, s. 20-24 http://www.roboethics.org/icra2007/contributions/ASARO%20Legal%20Perspective.pdf [E.T. 18.02.2025].
• Aydın, Gayretli Seda: Yapay Zekanın Ürün Sorumluluğu, Adalet Yayınevi, Ankara 2023. Bak, Başak: “Medenî Hukuk Açısından Yapay Zekânın Hukuki Statüsü ve Yapay Zekâ Kullanımından Doğan Hukuki Sorumluluk”, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, (35), 2018, s. 211-232.
• Bayamlıoğlu, Emre: “Akıllı Yazılımlar ve Hukuki Statüsü: Yapay Zekâ ve Kişilik Üzerine Bir Deneme”, Uğur Alacakaptan’a Armağan, İstanbul 2008, s. 131-140.
• Behrends, Okko: “Die geistige Mitte des römischen Rechts”, Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte, Romanistische Abteilung,125, 2008, s. 25-107.
• Bertolini, Andrea: “Robots as Products: The Case for a Realistic Analysis of Robotic Applications and Liability Rules”, Law Innovation and Technology, 5(2), 2013, s. 214-247.
• Bryson, Joanna J./ Diamantis, Mihailis E./ Grant, D. Thomas: “Of, for, and by the People: the Legal Lacuna of Synthetic Persons”, Artificial Intelligence Law, 25, 2017, s. 273-291.
• Chatman, Carliss N.: “The Corporate Personhood Two-Step”, Nevada Law Journal, 18(3), 2018, s. 811-862.
• Chesterman, Simon: “Artificial Intelligence and the Limits of Legal Personality”, International and Comparative Law Quarterly 69(4), 2020, s. 819-844.
• Cicero, Marcus Tullius (Latince Aslından Çeviren Cengiz Çevik): Yükümlülükler Üzerine, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, IV. Basım, İstanbul 2017.
• Cicero, Marcus Tullius (Çeviren Walter Miller): De Officiis, Londra 1913.
• Dewey, John: “The Historic Background of Corporate Legal Personality”, The Yale Law Journal, 35(6), 1926, s. 655-673.
• Dural, Mustafa / Öğüz, Tufan: Türk Özel Hukuku Cilt II Kişiler Hukuku, 22. Baskı, İstanbul 2021.
• Erhardt, Jonathan/Mona, Martino: “Rechtsperson Roboter-Philosophische Grundlagen für den rechtlichen Umgang mit künstlicher Intelligenz”, içinde Intelligente Agenten und das Recht, Editörler: Sabine Gless/Kurt Seelmann, 1. Baskı, Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden 2016, s. 61-93.
• Forster, Doris/Rieder, Janika: “Roboter als Rechtssubjekte-Der Streit um die E-Person”, Juridica International, 30, 2021, s. 32-39.
• Gaakeer, Jeanne: “«Sua cuique persona?» A Note on the Fiction of Legal Personhood and a Reflection on Interdisciplinary Consequences”, Law & Literature, 28(3), 2017, s. 287-317.
• Gordon, Clara-Ann/Lutz, Tanja: “Haftung für automatisierte Entscheidungen – Herausforderungen in der Praxis”, Schweizerische Zeitschrift für Wirtschafts- und Finanzmarktrecht, 2020, s. 53-61.
• Gutzwiller, Max: Einleitung und Personenrecht, 2. Band, Verlag Helbing&Lichtenhahn, Basel&Stuttgart 1967.
• Güner, Cemil: “Yapay Zekânın Verdiği Zarardan Doğan Sözleşme Dışı Sorumluluğa Uygulanacak Hukuk”, Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, (15), 2020, s. 229-272.
• Gürkan, Ülker: “Kişilik Kavramının Evrimi”, Prof. Dr. Hamide Topçuoğlu’na Armağan, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayını, Ankara 1995, s. 39-54.
• Hausheer, Heinz/Aebi-Müller, Regina E.: Das Personenrecht des Schweizerischen Zivilgesetzbuches, 3. Auflage, Stämpfli Verlag, Bern 2012.
• Hobbes, Thomas (Çeviren Semih Lim): Leviathan, 19. Baskı, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2019.
• Işıktaç, Yasemin: Hukuk Başlangıcı, Filiz Kitabevi, İstanbul 2021[Anılış, Işıktaç, Hukuk Başlangıcı].
• Işıktaç, Yasemin: Hukukun Kaynağı Olarak Sözleşme, Filiz Kitabevi, İstanbul 2007 [Anılış, Işıktaç, Sözleşme].
• Joerden, C. Jan: “Der Ebenen des Denkens über Gerechtigkeit: Dargestellt am Beispiel einiger rechtsethischer Regeln und Prinzipien”, Archiv für Rechts- und Sozialphilosophie, 74(3), 1988, s. 307-330.
• Jörs, Paul/Kunkel, Wolfgang/Wenger, Leopold (neu bearbbeitet von Honsell, Heinrich/Mayer-Maly, Theo/Selb, Walter): Römisches Recht, 4. Auflage, Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg-New York 1987.
• Karaman, Başak: “Roma Hukukunda ‘Persona’ Kavramı”, Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 10 (127-128), 2015, s. 81-114.
• Kaser, Max/Knütel, Rolf/Lohsse, Sebastian: Römisches Privatrecht, 21. Auflage, Beck Verlag, München 2017.
• Kirn, Stefan/Müller-Hengstenberg, Claus D.: “Intelligente (Software-)Agenten: Von der Automatisierung zur Autonomie? Verselbständigung technischer Systeme”, MultiMedia und Recht, 2014, s. 226-232.
• Koch, Bernhard A.: “III. Liability for Artificial Intelligence”, içinde European Commission's Public Consultation on Civil Liability Adapting Liability Rules to the Digital Age and Artificial Intelligence, Viyana 2022, s. 23-30.
• Lamola, Malesela John: “On the Robosphere: A Philosophical Explication of the Socio-technical Status of Social Robots”, International Journal of Social Robotics 14, 2022, s. 1199-1209.
• Leenes, Ronald/Lucivero, Federica: “Laws on Robots, Laws by Robots, Laws in Robots: Regulating Robot Behaviour by Design”, Law, Innovation and Technology 6(2), 2014, s. 193-220.
• Möllers, M. J. Thomas: Juristische Methodenlehre, Beck Verlag, München 2017. Omlor, Sebastian: “Methodik 4.0 für ein KI-Deliktsrecht”, Zeitschrift zum Innovations- und Technikrecht, 2020, s. 221-225.
• Öztekin, Alp: “Locke'un Toplum Sözleşmesi Hipotezi, Hipotezin Felsefi-Tarihi Açıdan Eleştirisi ve Günümüz Koşullarında Değerlendirilmesi”, Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2(2), 2020, s. 337-433.
• Pagallo, Ugo (Çeviren Ceren Soydan): “Vital, Sophia ve Şti.-Robotların Hukuki Kişiliğinin Arayışında”, Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 5(1), 2020, s. 4047-4064.
• Palm, Ulrich: “Die Person als ethische Grundlage der Verfassungsordnung”, Der Staat, 47(1), 2008, s. 41-62. Pana, Laura (Çeviren Esra Çizmeci Ümit): “Yapay Zekâ ve Ahlâki Zekâ”, Ahlâk Çalışmaları ve Ahlâk Felsefesi Dergisi, 2(1), 2022, s. 97-115.
• Raskulla, Siina: “Hybrid Theory of Corporate Legal Personhood and its Application to Artifcial Intelligence”, SN Social Sciences, 3(5), 2023 s. 1-14.
• Rüthers, Bernd/Fischer, Christian/Birk, Axel: Rechtstheorie mit Juristischer Methodenlehre, 8. überarbeitete Auflage, Beck Verlag, München 2015.
• Sayın, Yiğit: Roma’da Köle ve Hukuku, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2020.
• Schwintowski, Hans-Peter: “Wird Recht durch Robotik und künstliche Intelligenz überflüssig?”, Neue Juristische Online-Zeitschrift, 2018, s. 1601-1609.
• Siebert, W. (Çeviren Bilge Öztan): “Şahsiyet Hakları İle İlgili Meseleler”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 26(1-2), 1969, s. 217-230.
• Sivrikaya, Erkut Ziya: “Sophia Kişi midir?”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 25(2), 2019, Prof. Dr. Ferit Hakan Baykal Armağanı, s. 1253-1263.
• Solaiman, Sheikh Mohammad: “Legal Personality of Robots, Corporations, Idols and Chimpanzees: a Quest for Legitimacy”, Artificial Intelligence Law, 25(2), 2017, s. 155-179.
• Söğütlü, Özlem: “Sözleşmesel Sorumluluk Bağlamında Kölenin Hukukî Statüsünden Yapay Zekânın Hukukî Statüsüne Bakış”, Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi, XXXIX(2), 2023,s. 277-319.
• Stein, Peter: "Elegance in Law", Law Quarterly Review, 77, 1961, s. 242-256. Suetonius (Çevirenler Gül Özaktürk/Ü. Fafo Telatar): On İki Caesar’ın Yaşamı, Doğu Batı Yayınları, Ankara 2019.
• Şahin, Özkan Gizem/ Şahin, Çağatay: “Yapay Zekalı Varlıklara Elektronik Kişilik Modeli Tanınmasına İlişkin Eurobotics Raporu ve Fikri Mülkiyet Sorunu Bağlamında Meseleye Yaklaşım”, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 13(1), 2022, s. 110-128.
• Teubner, Günther: “Rights of Non-Humans? Electronic Agents and Animals as New Actors in Politics and Law”, Journal of Law and Society, 33(4), 2006, s. 497-521.
• Velidedeoğlu, Hıfzı Veldet: Türk Medeni Hukuku, 3. Bası, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul 1963.
• Voigt, Rüdiger: “Zwischen Leviathan und Res Publica Der Staat des 21. Jahrhunderts”, Zeitschrift für Politik, 54(3), 2007, s. 259-271.
• Wacke, Andreas: “Notwehr und Notstand bei der aquilischen Haftung”, Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte, romanistische Abteilung, 106, 1989, s. 469-501.
• Wagner, Gerhard: “Haftung für Künstliche Intelligenz – Eine Gesetzesinitiative des Europäischen Parlaments”, Zeitschrift für Europäisches Privatrecht, 2021, s. 545-572 [Wagner, ZEuP 2021].
• Wagner, Gerhard: “Verantwortlichkeit im Zeichen digitaler Techniken”, Zeitschrift für Versicherungsrecht, Haftungs- und Schadensrecht, 2020, s. 717-741 [Wagner, VersR 2020].
• White, J. Frederick: “Personhood: An Essential Characteristic of the Human Species”, The Linacre Quarterly, 80(1), 2013, s. 74-97.
• Wieling, H.: "Eleganz und Sachzwang im Römischen Statusrecht", Fundamina (editio specialis Ex iusta causa traditum Essays in Honour of Eric HPool), 11, 2005, s. 415-424 https://www.semanticscholar.org/paper/Eleganz-und-Sachzwang-im-r%C3%B6mischen-Statusrecht-Wieling/5dc591bcbf2cf0f6ad059428a667958c383bfeb3 [E. T. 07.07.2019]
• Zech, Herbert: “Zivilrechtliche Haftung für den Einsatz von Robotern Zuweisung von Automatisierungs- und Autonomierisiken”, içinde Intelligente Agenten und das Recht, Sabine Gless/ Kurt Seelmann (Hrsg.), Nomos Verlagsgesellschaft, Baden-Baden 2016, s. 163-204.
• Zimmerman, Evan J.: “Machine Minds: Frontiers in Legal Personhood”, SSRN Electronic Journal, 2017, s. 1-43.
• Zorluel, Mustafa: “Yapay Zekâ ve Telif Hakkı”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, (142), 2019, s. 305-356.
• https://bigumigu.com/haber/microsofttan-insanlarin-irkciligi-ogrettigi-yapay-zekasi-taye-uslu-ikiz-zo/ [E.T: 03.07.2024]
• https://www.ab.gov.tr/ab-yapay-zeka-yasasi-yayimlandi_53836.html [E.T. 19.02.2025]
• https://www.erdem-erdem.av.tr/bilgi-bankasi/avrupa-birligi-yapay-zeka-yasasinin-turkiyedeki-aktorlere-yansimalari [E.T. 19.02.2025]
• https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-8-2017-0005_EN.html?redirect [E.T. 06.01.2024]
• https://www.gazeteduvar.com.tr/googlein-yapay-zekasi-gemini-hedefte-elon-musk-mi-hitler-mi-haber-1673008 [E.T.14.01.2025]
• https://www.consilium.europa.eu/en/policies/artificial-intelligence/ [E.T.02.03.2025]
• https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0020%3Atext%3DMil.%3Asection%3D10 [E.T. 03.03.2025]