Hamdullah el-Müstevfî’nin Nüzhetü’l-kulûb’una Göre Nizârî İsmâilîler/Bâtınîler

Hamdullah el-Müstevfî (ö. 740/1340’tan sonra) yalnızca tarih alanında değil; coğrafya ve kozmografya sahasında da eser telif etmiş, Ortaçağ’ın çok yönlü devlet adamı ve âlimlerindendir. Onun İslâm coğrafyacılığında müstesnâ bir yere sahip olan eseri Nüzhetü’l-kulûb, özellikle İran hakkında naklettiği oldukça zengin mâlûmatla da önemli bir boşluğu doldurmuştur. Müellif eserinde İran’ın köyleri, kasabaları, kentleri, dağları, ovaları, nehir ve diğer su kaynakları hatta mineral ve maden yataklarını anlatmıştır. Ayrıca bu coğrafyada eskiden beri yaşamış kavim ve topluluklar hakkında da açıklamalarda bulunmuştur. İran halkının siyasî tarihi, geçim kaynakları, malî durumu, dinî inançları, imar ve sanat faaliyetleri Hamdullah el-Müstevfî’nin yerleşkeleri anlatırken üzerine dikkatlice eğildiği hususlardandır. Böylece merkezî büyük kentlerden nispeten uzakta kalan bölgeler ve burada yaşayan insanlar hakkında kapsamlı bilgi sahibi olmamızı sağlamıştır. Eserde kaydedilen ve İran coğrafyasında sıklıkla zikredilen topluluklardan biri de Nizârî İsmâilîler/Bâtınîlerdir. Her ne kadar coğrafî bir kaynak olsa da Nüzhetü’l-kulûb’da müellif, Nizârî İsmâilîlerden/Bâtınîlerden uzak kalmamış, zikrettiği yerleşim yerlerinin geçmişinde, onlara dair herhangi bir bilgiye rastlamışsa bu mâlûmata eserinde yer vermiştir. Bu çalışmada coğrafî kaynakların tarih bilimine nasıl katkı sağladığına bir örnek olacak şekilde Hamdullah el-Müstevfî’nin kayıtlarındaki Nizârî İsmâilîlere/Bâtınîlere dair bahisler tespit ve tercüme edilerek değerlendirilmiştir.

Hamd Allāh al-Mustawfī (d. after 740/1340) is one of the versatile statesmen and scholars of the Middle Ages, who has published works not only in the field of history but also in the fields of geography and cosmography. His work Nuzhat al-Qulūb, which has an exceptional place in Islamic geography has filled an important gap with the considerably rich information it conveys, especially about Iran. In his work, the author described Iran’s villages, towns, cities, mountains, plains, rivers and other water resources, even mine and mineral deposits. He has also made statements about the tribes and communities that has been living in this geography for a long time. The political history, livelihoods, financial situation, religious beliefs, construction and artistic activities, movements of ideas of the Iranian people are among the issues that Hamd Allāh al-Mustawfī carefully focused on while describing the campuses. Thus, he enabled us to have comprehensive information about the regions that are relatively far from the central big cities and the people living there. One of the communities recorded in the work and frequently mentioned in the Iranian geography is the Nizārī Ismāilīs/Bātinīs. Although it is a geographical source, the author of Nuzhat al-Qulūb couldn’t stay away from Nizārī Ismāilīs/Bātinīs and if he had any information about them in the past of the settlements he mentioned, he conveyed this in his work. In this study, as an example of how geographical sources contribute to the science of history, the mentions on the Nizārī Ismāilīs/Bātinīs in the notes of Hamd Allāh al-Mustawfī were identified, translated and evaluated.