Doğu Hristiyanlığına Doğu’dan Bakmak: Çağdaş İran Kaynaklarına Göre 19. Yüzyılda İran Nasturileri

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 359 - 384, 29.12.2025

Cafer Açar , İbrahim Özcoşar

https://doi.org/10.33201/iranian.1668199

Öz

Efes (431) ve Kadıköy (451) konsillerinden sonra aforoz edilen Nestorios’un takipçileri olan Nasturiler Roma topraklarında tutunamadıkları için İran’da faaliyet yürütmeye başladılar. Doğu Hristiyanları olarak tanımlanan Nasturiler İslam’ın İran’a hâkim olmasından sonra tedrici olarak Hakkari’nin dağlık kesimlerine ve Batı İran’ın Urmiye kentine yerleştiler. 1830lu yıllarda Amerikalı misyonerlerin bölgeye gelmelerinden sonra Nasturiler için yeni bir dönem başladı. Amerikan misyonu tarafından Nasturi Kilisesi’nin ihyasına yönelik çalışmalar yürütüldü. Nasturiler Amerikan misyonunun çalışmaları sonucunda zamanla siyasi hedefleri olan örgütlü bir yapıya evrildiler. I. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla birlikte Rusya’nın, İngiltere’nin ve Amerika’nın da desteğiyle silahlı faaliyetler yürüten Nasturiler savaş sonunda büyük bir kırılma yaşadılar ve yüzyıllardır yaşadıkları toprakları terketmek zorunda kaldılar. Bu çalışmada çağdaş İran kaynakları esas alınarak Nasturiliğin İran’a yayılması ve İran’daki Nasturi toplumunun 19.yüzyıldan sonra yaşadığı dönüşüm incelenmiştir. Çalışmada yoğun olarak Urmiye merkezli Amerikan misyonerlik faaliyetleri ve bu faaliyetlerin Nasturi toplumu üzerindeki etkileri tartışılmıştır. Türkiye’de doğrudan 19. yüzyıl İran Nasturilerini konu alan herhangi bir çalışmaya rastlanmamıştır. Dolayısıyla bu alanda ciddi bir boşluğun olduğunu söylemek gerekir. Bu boşluğu bir nebze de olsa doldurmak adına 19. yüzyıl İran Nasturileri incelendi ve çalışmada konuya İran kaynakları perspektifinden bakıldı. Çağdaş İran kaynaklarının esas alındığı bu çalışmanın alana katkı sunacak özgün bir çalışma olacağı ümit edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

İran , Urmiye , Nasturilik , Misyonerlik , Amerikan Misyonu

Looking at Eastern Christianity from the East: Iranian Nestorians in the 19th Century According to Contemporary Iranian Sources

Öz

The Nestorians, followers of Nestorius, who were excommunicated after the Councils of Ephesus (431) and Chalcedon (451), could not hold on in Roman lands and began to operate in Iran. The Nestorians, who were defined as Eastern Christians, gradually settled in the mountainous regions of Hakkâri and Urmia in western Iran after Islam took over Iran. In the 1830s, after the arrival of American missionaries to the region, a new era began for the Nestorians. The American mission carried out efforts to revive the Nestorian Church. As a result of the work of the American mission, the Nestorians evolved into an organized structure with political goals. With the outbreak of World War I, the Nestorians, who carried out armed activities with the support of Russia, Britain and America, suffered a great break at the end of the war and were forced to leave the lands they had lived in for centuries. This study examines the spread of Nestorianism in Iran and the transformation of the Nestorian community in Iran after the 19th century based on contemporary Iranian sources. In the study, the Urmia-based American missionary activities and the effects of these activities on the Nestorian community are discussed. There is no study on the 19th century Iranian Nestorians in Turkey. Therefore, it must be said that there is a serious gap in this field. In order to fill this gap to some extent, the 19th century Iranian Nestorians were analyzed and the subject was examined from the perspective of Iranian sources. It is hoped that this study, which is based on contemporary Iranian sources, will be an original study that will contribute to the field.

Anahtar Kelimeler

Iran , Urmia , Nestorianism , Missionary , American Mission

Kaynakça

• Akasi, M. (1350). Tarih-i Hoy. İntişarat-ı Moessese-i Tarih ve Ferheng-i İran. Bayrami, S. (1401). Fealiyet-i misyonerha-yı Amrikayi der eyalet-i Azerbaycan (1210 ta 1310). Feslname-i Motalıat-ı Tarihi, 20(79). 119-145. https://mtq.ir/downloadfile.php?id=93tuh4ic
• Cehani, F., & Mollayi Tevani, E.R. (1402). Mevazı-ı İraniyan der mokabili fealiyetha-yı amuzişi-yi misyonerha-yı Amrikayi (ez dovre-yi Mohemmed şah ta inkılab-ı meşrute), Pejuheşha-yı Tarihi İran ve İslam, 32 (Behar ve Tabistan). 118-151. https://doi.org/10.22111/JHR.2022.40280.3318
• Dalyan, M. G. (2012). 19. yüzyıl’da Amerikalı misyonerlerin Hakkari günlüğü 1830-1870. Öncü Kitap.
• Deniz, S. (2021). XIX. yüzyıl Hakkâri ve çevresinde Kürt-Nasturi ilişkileri (Kayıt No. 681120) [Doktora tezi, Mardin Artuklu Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
• Ehmedi, H. (1387). Kuşeş-i misyonerha-yı Amrikayi berayı cezbi Nesturiha. Pejuheşname-i Tarih, 3(11). 1-27. http://noo.rs/nXym0
• Elder, J. (1333). Tarih-i misyon-ı Amrika der İran. (Çev. Soheyl Azeri). İntişarat-ı Nur-ı Cihan.
• Fuladipenah, E., Kazımbegi, M. A., Musevi, C. (1401). Peyamedha-yı fealiyetha-yı misyonerha-yı Amrikayi der camia-yı Asuri-yi Azerbaycan (1250-1344k-1834-1925m). Edyan ve Irfan, 55(2). 293-314. https://doi.org/10.22059/jrm.2022.345963.630362
• Ghazvinian, J. (2021). America and Iran: A History, 1720 to the Present. Alfred A. Knopf.
• Haciyanpur, H., & Hamuşi, M. (1395). Misyonerha-yı Amrikayi ve fealiyet der miyan-ı Nesturiyan-ı Urmiye ve rustaha-yı etraf-ı an (1251-1259k/1843-1835). Pejuheşgah-ı Ulum-ı İnsani ve Motalıat-ı Ferhengi, 7(2). 19-44. https://historicalstudy.ihcs.ac.ir/article_2323_af10326c62a28ba7130d7e280eec1531.pdf
• Hemraz, V. (1397). Tehlil-i ber fealiyyet ve siyasetha-yı smuzişi-yi mobelliğan-ı Protestan-ı Amrikayi der İran dovre-yi Kacar. Feslname-i Motalıat-ı Tarihi, 16(62).100-121. https://mtq.ir/downloadfile.php?id=dxfnqu33
• Hezai, S., & Mohemmedi, H. (1398). Mesihiyyet ez vurud be İran ta intikal be Çin. Pejuheşname-yi Temeddon-i İrani, 1(3). 59-89. https://www.magiran.com/p2436492
• Kadiyani, E. (1381). Tarih-i edyan ve mezahib der İran. Ferheng-i Mektub.
• Kaviyanpur, E. (1372). Tarih-i Urmiye. İntişarat-ı Azerkohen.
• Kesrevi, E. (1386). Tarih-i hicdehsale-yi Azerbaycan. Nıgah.
• Mohemmedpur, Z. (1391). Cestari be tarih-i revabıt-ı ferhengi ve siyasi-yi İran ve Amrika der ahd-ı Kaçar. Motalıat-ı Tarih-i Ferhengi, 4(13). 63-83. https://www.chistorys.ir/article_205124_1d502e024ae082e09b43a7cb39bb4fa6.pdf
• Natık, H. (1368). İran der rahyabi-yi ferhengi (1834-1848). İntişarat-ı Haveran.
• Natık, H. (1375). Karname-yi ferhengi-yi Frengi der İran. İntişarat-ı Haveran.
• Nefisi, S. (1392). Mesihiyet der İran ta sadr-ı İslam. İntişarat-ı Esatir.
• Özcoşar, İ. (2006a). 19. yüzyılda Mardin Süryanileri (Kayıt No. 186276) [Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi]. Yök Tez Merkezi.
• Özcoşar, İ. (2006b). 19. yüzyılda ABD misyonerlerinin Mardin Süryanilerine yönelik faaliyetleri. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 5(18). 142-154. https://dergipark.org.tr/tr/pub/esosder/issue/6132/82234
• Özcoşar, İ. (2012). Kürt emirlikleri ve Bedirhan bey, Bilim, Düşünce ve Sanatta Cizre Sempozyumu Bildirileri, 99-110.
• Piri, M. (1403). Gosterişi nufuzi ferhengi-yi garb der asr-ı Kacariye ba tesisi medaris-i mobelliğan-ı mezhebi der İran. Tarih-i Ferheng-i İran, 1(1). 1-21. https://doi.org/10.22034/İHC.2024.18563
• Roşdi, A. (2006). Sergozeşt-i mesihiyet der İranzemin. İntişarat-ı İlam.
• Şeyhnuri, M. E., Naibpur, M., Hosrozade, S. (1349). Fealiyetha-yı siyasi-nizami-yi Mesihiyan ve rekabet-i kudretha der garb-ı Azerbaycan (1914-1918m). Pejuheşname-yi Tarihha-yı Mehelli-yi İran, 4(1). 49-68. https://localhistories.journals.pnu.ac.ir/article_2310_fac56abf949b5308d20d19b6010df832.pdf
• Tarduş, İ., & Filiz, M. Ş. (2024). Şeyh Ubeydullah isyanının Urmiye Nesturi misyonu üzerindeki etkisine dair dir değerlendirme. İran Çalışmaları Dergisi, 8(2). 335-360. https://doi.org/10.33201/iranian.1518166
• Temeddon, M. (1350). Ovza-yı İran der ceng-i evvel ya tarih-i Rezaiye. Moessese-yi Metbuati-yi Temeddon, Urmiye.
• Tevfik, R. (1389). Tarihçe-yi Urmiye. Perdis Danış.
• Zendiye, H., & Karaağaci, M. H. C. (1400). Ruya-yı tahakkuk-u serzemin-i Aşur. Feslname-yi Tarih-i Revabıt-ı Harici, 22(86). 21-42. https://www.hfrjournal.ir/article_139959_deb4220f417bddc8c321191e79405696.pdf