Ânevî’nin Enîsu’l-kulûb Eseri ve Eserin Yedinci Bâbı: Orta çağ İslâm Tarihçiliği ile Manzum Anlatım Üzerine Bir Değerlendirme

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 641 - 674, 29.12.2025

Betül Yeşil

https://doi.org/10.33201/iranian.1798445

Öz

XII. yüzyıl Anadolu’sunda medreselerin oluşturduğu ilmî çevre, tarih yazımı ile edebiyatın iç içe gelişmesine zemin hazırlamıştır. Bu dönemde ortaya konan tarihî metinler, yalnızca kronolojik bilgi aktarmakla yetinmemiş; ahlâkî öğretiler, dinî semboller ve siyasî meşruiyet anlayışıyla desteklenen çok yönlü bir anlatı sunmuştur. Manzum tarih eserleri ise rivayet ve kıssaları didaktik bir üslupla işlemiş, siyasetnâme ve Şehnâme geleneğinden beslenmiştir. Böylece tarihsel bilgi, edebî ifade gücüyle birleşerek dönemin kültürel belleğini yansıtan özgün bir yapı kazanmıştır. Bu geleneğin Anadolu’daki en önemli örneklerinden biri, Âni’li Kâdı Burhâneddîn Ânevî’nin bilinen tek eseri Enîsu’l-kulûb’dur. 54.917 beyitten oluşan eser, peygamberler tarihinden başlayıp Hulefâ-i Râşidîn, Emevîler ve Abbâsîlere uzanan geniş bir tarih perspektifi sunar. Mütekārib vezniyle yazılan bu manzume, sade anlatımı, ölçülü söz sanatları ve öğretici tonu ile Sebk-i Horasanî üslubunu sürdürür.Ânevî, Taberî, Kisâî ve Sa‘lebî gibi kaynaklardan yararlanmış; ancak rivayetleri özgün bir tarihî-edebî sentez içinde yeniden kurgulamıştır. Bu makalede, müellifin hayatı, yaşadığı ilmî çevre ve eserin tarihî değeri ele alınmakta; Süleymaniye Kütüphanesi Ayasofya 2984 numaralı nüshası şekil özellikleri bakımından incelenmektedir. Ayrıca yedinci bâbdan seçilen beyitler üzerinden Ânevî’nin tarih anlayışı değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Anadolu Selçukluları , Manzum İslam Tarihi , Kâdı Burhâneddîn Ânevî , Enîsu'l-kulûb , Sebk-i Horasanî

Etik Beyan

Bu makale etik kurul kararından muaftır. Çalışmada katılımcı bulunmamaktadır. Çalışma için herhangi bir kurum veya projeden mali destek alınmamıştır. Çalışmada kişiler ve kurumlar arası çıkar çatışması bulunmamaktadır. Telif hakkına sebep olacak bir materyal kullanılmamıştır.

Ānevī’s Anīs al-Qulūb and Its Seventh Bāb: An Analysis of Verse-Based Medieval Islamic Historiography

Öz

In twelfth-century Anatolia, the scholarly environment shaped by madrasas provided a foundation for the intertwined development of historiography and literature. The historical works produced during this period did not merely convey chronological information; rather, they presented multifaceted narratives enriched with moral instruction, religious symbolism, and notions of political legitimacy. Verse chronicles, in particular, treated accounts and anecdotes in a didactic style, drawing on the traditions of siyāsatnāme and the Shāhnāmeh. Thus, historical knowledge merged with literary expression and transformed into a unique form that reflected the cultural memory and intellectual world of the era.One of the most significant examples of this tradition in Anatolia is Anīs al-Qulūb, the only known work of Qāḍī Burhān al-Dīn Ānevī of Ani. Comprising 54,917 couplets, the work offers a broad historical narrative that begins with the prophets and extends through the periods of the Rightly Guided Caliphs, the Umayyads, and the Abbasids. Written in mutaqārib meter, the poem maintains the stylistic qualities of the Khurāsānī literary school through its clear language, measured use of rhetorical devices, and didactic tone. Ānevī benefited from sources such as al-Ṭabarī, al-Kisāʾī and al-Saʿlabī, yet he reworked these accounts into an original historical-literary synthesis. This article examines the author’s life, the scholarly milieu in which he lived, and the historical value of his work; it also analyzes the sole extant manuscript preserved in the Süleymaniye Library, Ayasofya Collection, no. 2984, with attention to its physical features. Furthermore, Ānevī’s understanding of history is evaluated through selected verses from the seventh chapter of Anīs al-Qulūb.

Anahtar Kelimeler

Anatolian Seljuks , Verse-Based Islamic History , Qadi Burhan al-Din Anevi , Enîsu'l-Kulûb , Horasani Style

Etik Beyan

The article is exempt from the Ethics Committe Decision. There are no participants. The author received no financial support from any institution and there’s no conflict of interest. No material subject to copyright is included.

Kaynakça

• Ânevî, Kâdı Burhâneddîn Ebû Nasr b. Mes'ûd. Enîsu’l-kulûb, Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2984.
• Atalay, M. (2012). Unsûrî. İçinde Türkiye diyanet vakfı İslam ansiklopedisi (C. 42, s. 162-163). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Bedirhanoğlu, H.E. (2019). XIII ve XIV. Yüzyıl Artuklularında Sosyo-Ekonomik Hayat Üzerine Bir Değerlendirme. The Journal of İnternational Researches , 4(1), 25-32. https://doi.org/10.23834/isrjournal.480856
• Bilgin, O. (1995). Esedî-i Tûsî. İçinde Türkiye diyanet vakfı İslam ansiklopedisi (C.11, s. 370). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Bodmer, J.P. (2001). Selçuklular Anadolu’da. Cogito: Selçuklular, 29, 29-35. https://www.scribd.com/document/399062533/Yapı-Kredi-Yayınları-Cogito-Selçuklular-sayı-29-2001-Guz-Yapı-Kredi-Yayınları-2001-pdf
• Caduk, M. (2021). Gazneliler Devleti’nin saray şairi Ferruhî-i Sîstânî’nin şiirlerinde Gazneli Mahmud’a yönelik dinî muhtevalı övgüler. İran ve Turan Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4(7), 78–92. https://dergipark.org.tr/tr/pub/irtad/issue/66127/1020041
• Fazlıoğlu, İ. (2001). Selçuklular döneminde Anadolu’da felsefe ve bilim (Bir Giriş). Cogito: Selçuklular, 29,153. https://www.scribd.com/document/399062533/Yapı-Kredi-Yayınları-Cogito-Selçuklular-sayı-29-2001-Guz-Yapı-Kredi-Yayınları-2001-pdf
• İbn Battûta, Ebû Abdullah Muhammed et-Tancî. (2023). Tuhfetu’n-Nuzzâr fî Garâibi’l-emsâr ve Acâibi’l-esfâr (Haz. M. Çelik,). Bilge Kültür Sanat.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. (1992). el-Maârif. (Thk. Servet Ukkâşe). el-Hey’tü’l-Mısriyye.
• İnalcık, H. (2005), Şâir ve Patron. Doğu Batı Yayınları.
• Koç, M. (2011). Anadolu’da ilk Türkçe telif eser. Bilig: Türk Dünyası sosyal bilimler dergisi, 57,159-174. https://bilig.yesevi.edu.tr/yonetimicerik/makaleler/2612-published.pdf
• Köklüdağ, M. (2022). Ali b. Hamza el-Kisaî. İslâm düşüncesini etkileyen şahıslar, s. 37-43. Samsun: Fecr Yayınları.
• Köprülü, M. F. (2012). Osmanlı İmparatorluğunun kuruluşu. İstanbul: Alfa Yayınları.
• Köprülü, M. F. (1943). Anadolu Selçukluları tarihînin yerli kaynakları. Belleten, 27(7), 466-522. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ttkbelleten/issue/80987/1393233
• Köymen, M. A. (2020). Büyük Alâeddîn Keykubad ve zamanı (Haz. S. Koca & S. Tarifci). Kronik Yayınları.
• Mertoğlu, M.S. (2009). Sa’lebî. İçinde Türkiye diyanet vakfı İslam ansiklopedisi (C.36, s.28-29).
• Öz, Y. (2012).Varaka ve Gülşâh. İçinde Türkiye diyanet vakfı İslam ansiklopedisi (C.42, s.516-517). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Özgüdenli, O.G. Tarih. İçinde, Türkiye diyanet vakfı İslam ansiklopedisi (C.40, s. 54-58) Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Peacock, A. C. S. (2015). An interfaith polemic of medieval Anatolia: Qadi Burhan al-Din al-Anawi on the Armenians and their heresies. İçinde Islam and Christianity in Medieval Anatolia,A. C. S. Peacock, B. De Nicola ve S. N. Yıldız. (Ed.), (s. 233261). https://www.academia.edu./15693962/An_Interfaith_Polemic_of_Medieval_Anatolia_Qadi_Burhan_al_Din_al_Anawi_on_the_Armenians_and_their_heresies
• Safâ, Z. (1369 hş.). Târîh-i edebiyyât der İrân. (C. 3//1). İntişârât-ı Firdovsi.
• Şemisâ, S. (1369 hş). Sebk-şinâsî-yi Şi’r. (C.1). İntişârât-ı Firdovsi.
• Şeşen, R. (1998). Müslümanlarda tarih-coğrafya yazıcılığı. İsar Yayınları.
• Topuzoğlu, T. R. (2006). Mütekārib. İçinde Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi (C. 32, s. 67-69). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Turan, O. (2012). Selçuklular tarihi ve Türk-İslâm medeniyeti. Ötüken Yayınları.
• Ünal, Z. K. Mes’ûdî’nin Abbâsî Tarihi Anlatısında Rüya Motifi, Türkiye din eğitimi araştırmaları dergisi, 16, 201-219. https://doi.org/10.53112/tudear.1377828
• Yinanç, R. (1991). Sivas abideleri ve vakıflar. Vakıflar Dergisi, 22, 28. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/202992