The Expression of Migration through Poetry: Identity, Belonging, and Cultural Memory in the Poems of Turkish Poets of Balkan Origin

Öz

Migration is a multi-layered experience that profoundly affects an individual's identity, sense of belonging, and cultural memory, and is powerfully represented in literature, especially in poetry. The historical migration processes extending from the Balkan geography to Turkey and the experience of living as a minority in the region have formed a rich and diverse vein in Turkish poetry. This article examines how the themes of migration, identity, belonging, and cultural memory are treated in the works of Turkish poets of Balkan origin (those living in the region, migrating to Turkey, or having roots in the Balkans) from the late Ottoman period to the present day. The poems of early-period poets such as Yahya Kemal Beyatlı, Mehmet Akif Ersoy, and Rıza Tevfik Bölükbaşı, as well as modern-period poets who lived or migrated from different Balkan countries, such as Necati Zekeriya, Recep Küpçü, İlhami Emin, Zeynel Beksaç, Hasan Mercan, and Ömer Osman Erendoruk, have been analyzed using qualitative textual analysis. The study reveals key themes such as longing for the lost homeland, connections with the motherland, minority identity struggle, the role of language in identity, resistance to assimilation policies, migration trauma, and how cultural memory is transmitted through poetry. The reflections of different generations and geographical experiences on poetry are evaluated from a comparative perspective. The findings show that poetry plays a central role in making sense of the complex historical experiences of Balkan Turks, negotiating their identities, and keeping collective memory alive. In this context, poetry functions as both a witness and a space of cultural resistance.

Anahtar Kelimeler

• Balkan Turks
• Migration
• Poetry
• Identity
• Belonging
• Cultural Memory
• Turkish Literature

Göçün Şiirle İfadesi: Balkan Kökenli Türk Şairlerin Şiirlerinde Kimlik, Aidiyet ve Kültürel Bellek

Öz

Göç olgusu, bireyin kimliği, aidiyet duygusu ve kültürel belleği üzerinde derin izler bırakan, çok boyutlu bir süreçtir. Bu deneyim, edebiyatın, özellikle de şiirin temel ilham kaynaklarından biri olmuştur. Balkan coğrafyasından Türkiye'ye yönelik tarihsel göçler ve bu bölgede azınlık olarak var olma mücadelesi, Türk şiirinde zengin ve dokunaklı bir gelenek yaratmıştır. Bu gelenek, Osmanlı'nın son dönemlerinden başlayarak günümüze dek uzanan geniş bir zaman dilimini kapsar ve Balkan kökenli şairlerin eserlerinde göç, kimlik, aidiyet ve kültürel hafıza gibi temaların nasıl işlendiğini gözler önüne serer. Bu edebi damarın kökleri, Yahya Kemal Beyatlı, Mehmet Akif Ersoy ve Rıza Tevfik Bölükbaşı gibi erken dönem şairlerinin eserlerine kadar uzanır. Onların şiirlerinde Balkanlar'a duyulan nostalji ve vatan kavramına dair derin düşünceler öne çıkar. Modern dönemde ise bu gelenek, Necati Zekeriya, Recep Küpçü, İlhami Emin, Zeynel Beksaç, Hasan Mercan ve Ömer Osman Erendoruk gibi farklı Balkan ülkelerinde yaşamış veya Türkiye'ye göç etmiş şairler tarafından daha da zenginleştirilmiştir. Bu şairlerin eserleri, nitel metin çözümlemesi yöntemiyle incelendiğinde, ortak temaların yanı sıra farklı coğrafi ve kuşaksal deneyimlerin şiire nasıl yansıdığı da ortaya çıkmaktadır. Analiz edilen şiirlerde öne çıkan temel izlekler arasında kaybedilen topraklara duyulan özlem, anavatanla kurulan karmaşık bağlar, azınlık kimliğini koruma mücadelesi, dilin kimliğin temel taşı olarak rolü, asimilasyon politikalarına karşı edebi bir direniş, göçün yarattığı travmalar ve kültürel belleğin nesiller boyu aktarılması yer almaktadır. Şiir, bu bağlamda sadece bireysel duyguların bir ifadesi olmaktan çıkarak, Balkan Türklerinin kolektif hafızasını canlı tutan, tarihsel deneyimlerine tanıklık eden ve kimliklerini müzakere ettikleri bir kültürel direniş alanına dönüşür. Bulgular, şiirin bu topluluk için hem bir anlamlandırma aracı hem de varoluşsal bir sığınak işlevi gördüğünü açıkça göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Balkan Türkleri
• Göç
• Şiir
• Kimlik
• Aidiyet
• Kültürel Bellek
• Türk Edebiyatı

Kaynakça

1. Akgün, A. ve Karakuş, E. (2021). Kuzey Makedonya Türkleri çocuk şiirleri. İçinde Türk dünyasında çocuk şiirleri. Emin Yayınları. https://www.academia.edu/91209600/Kuzey_Makedonya_T%C3%BCrkleri_% C3%87ocuk_%C5%9Eiirleri
2. Alkaya, M. A. (1996 ). Taşlıcalı Yahyâ: Kitâb-ı usûl [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İnönü Üniversitesi. https://archive.org/stream/Kitb-Usl- TalcalYahy/m.%20akif%20alkaya_djvu.txt
3. Aliov, M. (2019 ). Makedonya Türk edebiyatında milli mücadele (1944–1990) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. İstanbul Üniversitesi Veri Tabanı. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/60713.pdf
4. Aliov, M. (2023 ). Rumelıa in the poems of the Kosovar poet Zeynel Beksaç. International Journal of Education & Philology (IJEP), 4(1). https://ijep.ibupress.com/uploads/2024/80.pdf.pdf
5. Assmann, A. (2011 ). Cultural memory and western civilization: Functions, media, archives. Cambridge University Press.
6. Assmann, J. (2006). Religion and cultural memory: Ten studies. Stanford University Press.
7. Assmann, J. (2008). Communicative and cultural memory. A. Erll ve A. Nünning (Eds.), Cultural memory studies: An international and interdisciplinary handbook içinde (ss. 109–118). De Gruyter.
8. Aydın, O. (2022). Yahya Kemal’in şiirlerinde Balkanlar. Somuncu Baba Dergisi. https://www.somuncubaba.net/makale/yahya-kemalin-siirlerinde-balkanlar

9. Balat, G. (2024 ). Balkanlarda Türk edebiyatı tarihi: Başlangıcından günümüze kadar [Kitap tanıtımı].
10. Balkanlarda Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları, 6(1), 89–94. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3677245
11. Beksaç, Z. (2014 ). Balkanlarda Türk çocuk edebiyatı. Türk Dili Dergisi Çocuk ve İlk Gençlik Edebiyatı Özel Sayısı, 107(756). https://tdk.gov.tr/wp- content/uploads/2015/01/750.pdf
12. Bulgaristan Ulusal Radyosu. (2010, 29 Nisan ). Recep Küpçü – hayatı ve eserleri.
13. Bulturk. (2024, 28 Nisan). Bulgaristan Türklerinin vatansever şairi Recep Küpçü anıldı. https://bulturk.org.tr/v2/bulgaristan-turklerinin-vatansever-sairi-recep-kupcu- anildi/
14. Buttanrı, M. (2005 ). Bulgaristan Türk edebiyatı. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(2), 27–45. https://dergipark.org.tr/tr/download/article- file/113035
15. Castles, S., Miller, M. J., Bal, B. U. ve Akbulut, İ. (2008 ). Göçler çağı: Modern dünyada uluslararası göç hareketleri. İstanbul Bilgi Üniversitesi.
16. Cohen, R. (2022). Global diasporas: An introduction. Routledge.
17. Çavuş, M. (1988). 20. yüzyıl Bulgaristan Türkleri şiiri (Antoloji). Kültür Bakanlığı Yayınları.
18. Delilbaşı, M. (2009). Mustafa İsen, varayım gideyim urumeli’ne Türk edebiyatı’nın Balkan boyutu. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 21(21), 259–263. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/114069
19. Demirezer, N. (2015 ). Ömer Osman Erendoruk’un eserlerinde kimlik arayışı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Trakya Üniversitesi.
20. Durukoğlu, S. (2016). Türk edebiyatının sürgündeki yazar ve şairleri. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 4(9), 135–155.
21. Engüllü, S. (1993). Makedonya Türk edebiyatında milli mücadele (1944–1990) [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
22. Erol, E. (2013). Yahya Kemal Beyatlı’nın eserlerinde Balkanlar. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (33), 77–88. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/206958
23. Erll, A. (2011 ). Memory in culture (S. B. Young, Çev.). Palgrave Macmillan.
24. Güçlütürk, T. (2021, 14 Mayıs). Mehmet Akif Ersoy’un eserlerinde Balkanlar. İstanbul Üniversitesi. https://cdn.istanbul.edu.tr/file/JTA6CLJ8T5/E546D1A18E9543F0ADFB178CA BB227A7
25. Güçlütürk, T. (2022, 30 Mart ). Dr. Taner Güçlütürk: Mehmed Âkif Ersoy’un eserlerinde Balkanlar. Türkiye Yazarlar Birliği. https://www.tyb.org.tr/dr-taner- gucluturk-mehmed-akif-ersoyun-eserlerinde-balkanlar-54462h.htm
26. Gürel, Z. (2019 ). Makedonya’da Türk edebiyatı ve Avni Engüllü. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 8(1), 23–40. https://dergipark.org.tr/tr/pub/itobiad/issue/43055/474568
27. Gürel, Z. (2024 ). Balkanlarda bir Türkçe sevdalısı Nusret Dişo Ülkü’nün Türkçe üzerine şiirleri. Balkanlarda Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları, 6(2), 39–51. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3920890
28. Hafız, N. (2004 ). Balkan şiirinde Atatürk. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi. https://turkoloji.cu.edu.tr/ATATURK/arastirmalar/nimetulla_hafiz_balkan_siirin de_ataturk.pdf
29. Hall, S. (1996 ). Introduction: Who needs “identity”? S. Hall ve P. du Gay (Eds.), Questions of cultural identity içinde (ss. 1–17). Sage Publications.
30. Hayber, A. (1998). Bulgaristan Türklerinin şiiri. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (5), 224–257. https://tdkturkdunyasi.gov.tr/tam-metin-pdf/111/turİsen, M. ve Durmuş, T. (2023 ). Balkanlarda Türk edebiyatı tarihi: Başlangıcından günümüze kadar. Akçağ Yayınları.
31. Kahraman, C. ve Güneş, İ. (2016). Tuna dergisinde göç şiirleri: “1989 Göçü”. Göç Dergisi, 3(2), 239–260. https://dergi.tplondon.com/goc/article/download/581/573/590
32. Karakuş, E. (2023 ). Kuzey Makedonya ve Kosova Türk şiirinde Türkistan ve Yesevî izleri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (33), 737–750. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3094781
33. Kılıç, A. (2018 ). Balkanlarda Türk edebiyatı. Akçağ Yayınları.
34. Kılıç, A. (2020). Balkanlarda Türk edebiyatı II. Akçağ Yayınları.
35. Koteva, I. (2023). Balkan Türk edebiyatı. Uluslararası Balkan Üniversitesi Yayınları. https://eprints.ugd.edu.mk/33402/1/Ivana%20Koteva%20trud%20kniga%20celo. pdf
36. Lee, E. S. (1966 ). A theory of migration. Demography, 3(1), 47–57.
37. Memiş, S. (2018). Balkanlarda Türk edebiyatı. Akçağ Yayınları.
38. Mesîhî. (2020). Mesîhî divânı (M. Mengi, Haz.). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü.
39. Miller, M. J. (2008). Göçler çağı: Modern dünyada uluslararası göç hareketleri (B. U. Bal ve İ. Akbulut, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
40. Mustafa, İ. (2001). Balkanlarda Türk çocuk şiiri. Bilig, (58), 49–61. https://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/icerik/makaleler/3415-published.pdf
41. Naficy, H. (2001 ). An accented cinema: Exilic and diasporic filmmaking. Princeton University Press.
42. Nur, C. (2020). Fahri Kaya’nın “Günün Birinde Oraya Uğrarsan” adlı hikâyesine göre II. Dünya Savaşı sonrasında Doğu Makedonya Türklerinin Türkiye’ye göç etme sebepleri. Balkanistik Dil ve Edebiyat Dergisi, 2(2), 64–83. https://dergipark.org.tr/tr/pub/balkanistik/issue/59565/816267
43. Nureski, D. (2015 ). Birinci Dünya Savaşı’nın yüzüncü yılında çağdaş Makedonya Türk şiirinde savaş olgusu. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(41), 254–262. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/407960
44. Özcan, R. (2024 ). Fahri Kaya. Türk Dünyası Ansiklopedisi. https://turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr/detay/1956/Fahri-Kaya Özkan, H. (2019 ). Balkanlarda Türk edebiyatı. Akçağ Yayınları.
45. Özlem, G. (2019). Türk romanında 1989 zorunlu göçünü hazırlayan süreç ve göç olgusu. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (17), 226–245. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/952556
46. Öztürk, A. (2021 ). Makedonya’nın göç gerçeği ve göçün Makedonya Türk şiirine yansımaları. International Journal of Education and Philology, 2(3), 1–16. https://www.researchgate.net/publication/354683571_
47. Öztürk, A. (2021 ). Zeynel Beksaç’ın şiirlerinde dil, yapı, anlatım tekniği ve muhteva özellikleri. Balkanlarda Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları, 3(1), 1–19. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1272876
48. Ricoeur, P. (1992 ). Oneself as another (K. Blamey, Çev.). University of Chicago Press.
49. Safran, W. (1991). Diasporas in modern societies: Myths of homeland and return. Diaspora: A Journal of Transnational Studies, 1(1), 83–99.
50. Sayad, A. (2006). Devlet, ulus ve göç: Yabancının ikilemi (A. B. Yıldırım ve D. Cenkçiler, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
51. Şahin, H. (2017). Balkanlarda Türk edebiyatı. Akçağ Yayınları.
52. Şener, A. (2023). Balkan Türk çocuk şiirinde milli bilinç. Balkanistik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(2), 246–266.
53. Tığlı, F. (2020). Türk edebiyatında şehrengizler [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/ET002063.pdf
54. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü [TEİS]. (2024 ). Necati Zekeriya. Erişim tarihi: 5 Ocak 2026, http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/necati-zekeriya
55. Uğurlu, A. S. (2022 ). Mekânsal belleğin şiire yansıması: Üsküp örneği. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (27), 1089–1102. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2268962
56. Ulucutsoy, H. (2018 ). Balkan Harbi’nden Millî Mücadele’ye Mehmet Âkif’in savaş edebiyatı ve propagandası istikametindeki faaliyetleri. Akademik İncelemeler Dergisi, 10(2), 1–26. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/581100
57. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi. (2018 ). Makedonya’da Türk edebiyatı ve Avni Engüllü. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(2), 1081–1097. https://dergipark.org.tr/tr/pub/itobiad/issue/43055/474568
58. Yavuz, Y. (2022 ). Recep Küpçü ve şiirlerinin tematik tahlili. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (28), 528–544. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2508111
59. Yeni Şafak. (2023, 30 Aralık ). Türk edebiyatının Balkanlardan gelen gür sesi. https://www.yenisafak.com/hayat/turk-edebiyatinin-balkanlardan-gelen-gur-sesi- 4591187
60. Yılmaz, E. (2021 ). Balkanlarda Türk edebiyatı. Akçağ Yayınları.