Sinemada Nisyan Toplumu Olarak Türkiye

Yıl 2025, Sayı: 27, 102 - 119, 24.06.2025

Ezgi Dilek

Öz

Bellek çalışmaları daha çok bireysel olanla ilişkili biçimde psikolojinin alanında yer alırken hatırlamanın sosyal ilişkiler ve iletişim vesilesiyle yapılandığını öne süren Halbwacsh ile birlikte 1920’li yıllarda kolektif bellek kavrayışı yaygınlaşmaya başlamıştır. Bireyi, kimliğini oluşturan tüm toplumsal yapı ve gruplarla ilişkili biçimde kavrayarak simgesel bir evren çerçevesinde belleğin yeniden üretimine katkıda bulunan sinema da kolektif hafızayla temas halindedir. Görsel imgelerin temsil gücü ve bellek üzerindeki etkisiyle birlikte hafızadaki izleri, başka pek çok imgeyle bağ kurup bir araya gelerek özgün bir anlatı oluşturma potansiyeline sahip olduğundan, sinema aracılığıyla edinilmiş imgeler önemlidir. Dâhil edilmeyenleri, silinen ve yok sayılanlarıyla birlikte tarihe, kimliğe ve kültüre bakmak, toplumların hafızasını ve belleğin toplumsal çerçevesini ortaya koyacağı için bu çalışmada toplumsal bellek literatürü üzerinden giderek hafızanın bir nevi iz sürücüsü olarak sinema odağa alınmıştır. Toplumsal yapıya dair bilindik ezberlerin dışında, konuşulmayan, görülmeyen, duyulmayan örtük sınırlar ardında kalan meseleleri sinemada ele alan, 9 (Ümit Ünal, 2001), O da Beni Seviyor (Barış Pirhasan, 2001), İstanbul Hatırası: Köprüyü Geçmek (Fatih Akın, 2005), Sarmaşık (Tolga Karaçelik, 2015) filmleri ile Türkiye toplumsal hafızasında nisyana denk düşen öteki kimlikler ve iktidarla hesaplaşmalar analiz edilmiştir. İçerik analizi yöntemi kullanılan çalışmada, kolektif belleğin ürettiği anlamlar sorunsallaştırılmış ve kolektif hafızada alternatif tanıklık olarak sinemanın yarattığı imkanlar incelenmiştir. Örneklem dahilindeki filmler aracılığıyla kamusal alanda hakikate dair bir hatırlama/yüzleşme iradesinin ortaya konulduğu görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Hafıza , Kimlik , Öteki , Sinema , Toplumsal bellek

Kaynakça

• Akın, F. (Yönetmen). (2005). İstanbul hatırası: Köprüyü geçmek [Film]. Warner Bros. Türkiye.
• Anderson, B. (1995). Hayali cemaatler: Milliyetçiliğin kökenleri ve yayılması. (Çev. İ. Savaşır). Metis Yayınları. (Orijinal yayın tarihi, 1983)
• Antmen, A. (2013). Çağdaş sanatta belgesel temelli yaklaşım ve Pelin Esmer’in Oyun’u. G. Yaşartürk (Ed.), Ve sinema içinde (s. 269-286). Doruk Yayınları.
• Assmann, J. (2015). Kültürel bellek: Eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik (Çev. A. Tekin). Ayrıntı Yayınları. (Orijinal yayın tarihi, 1992)
• Büker, S. (2016). Dolana dolana erkek hikâyeleri: Sarmaşık. Sinecine, 7(2), 219-233.
• Connerton, P. (2014). Toplumlar Nasıl Anımsar? (Çev. A. Şenel). Ayrıntı Yayınları. (Orijinal yayın tarihi, 1989).
• Demir, S. T. (2016). Fatih Akin`s cinema and cityscape: A comparison between Hamburg and Istanbul through his films. The Journal of International Scientific Researches, 1(3), 1-6.
• Demiralp, O. (2009). Sinemanın aynasında Türkiye. Yapı Kredi Yayınları.
• Diken Yücel, D. (2018). Ümit Ünal ve “oda” filmleri: 9, Ara, Nar. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, (29), 110-127.
• Duruel Erkılıç, S. (2014). Türk sinemasında tarih ve bellek. De Ki Basım Yayın.
• Elmas, E. (2022). Ümit Ünal’ın 9’u ya da bir “imkân” olarak tarihsel olayın imkânsızlığı. Tarihyazımı, 4(2), 180-211.
• Halbwachs, M. (2019). Kolektif bellek. (Çev. Z. Karagöz). Pinhan Yayıncılık. (Orijinal yayın tarihi, 1950)
• Halbwachs, M. (2022). Hafızanın toplumsal çerçeveleri. (Çev. B. Uçar). Heretik Yayıncılık. (Orijinal yayın tarihi, 1925)
• Hepdinçler, T. (2013). Devinim ve durağanlık: Sinemada fotoğrafik temsil. G. Yaşartürk (Ed.), Ve sinema içinde (s. 137-168). Doruk Yayınları.
• Hirsch, M. (2001). Surviving images: Holocaust photograps and the work of postmemory. Yale Journal of Criticism, 14(1), 215-246.
• Kaptanoğlu, C. (2012). Toplumsal yas: Travmatik hakikatle yüzleşmek, hesaplaşmak ve belki bağışlamak. E. Düzel (Ed.), Türkiye’de sürmekte olan toplumsal travma ile başetmede ilk adımlar içinde (s. 111-120). Türkiye İnsan Hakları Vakfı Yayınları.
• Karaçelik, T. (Yönetmen). (2015). Sarmaşık [Film]. M3 Film.
• Pirhasan, B. (Yönetmen). (2001). O da beni seviyor [Film]. Warner Bros. Türkiye.
• Sancar, M. (2010). Geçmişle hesaplaşma: Unutma kültüründen hatırlama kültürüne. İletişim Yayınları.
• Sancar, M. (2012). Iskalanmış şeylerin hafızasında 9. U. T. Aslan (Ed.), Bir kapıdan gireceksin: Türkiye sineması üzerine denemeler içinde (s. 71-83). Metis Yayınları.
• Sontag, S. (2004). Başkalarının acısına bakmak. (Çev. O. Akınhay). Agora Kitaplığı. (Orijinal yayın tarihi, 2003)
• Sönmez, S. (2015). Filmlerle hatırlamak: Toplumsal travmaların sinemada temsil edilişi. Metis Yayınları.
• Suner, A. (2006). Hayalet ev: Yeni Türk sinemasında aidiyet, kimlik ve bellek. Metis Yayınları.
• Şener, M. (2016). Sarmaşık filmi ve sinematik mekân kullanımı üzerine bir inceleme: İktidarın evreleri ve (erk)eklik - iktidar ilişkisi. Mimarlık ve Yaşam, 1(1), 143-161.
• Toksoy, G. (2012). Giriş. N. G. Toksoy (Ed.), Bellek izleri: Kurgudan kurama görüntüler içinde (s. 7-18). Kalkedon Yayınları.
• Uyanık, Z. (2014). Son dönem Türk sinemasında Alevi kimliğinin görünümü, Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 1(21), 42-60.
• Ünal, Ü. (Yönetmen). (2001). 9 [Film]. PTT Film.