Sosyal bilgilerde okul dışı öğrenme ortamları: lisansüstü çalışmalara ait bir inceleme

Öz

Okul dışı öğrenme ortamlarının öğrencilerin öğrenmelerine olan etkisine dair literatürde çok sayıda araştırma bulunmaktadır. Yapılan araştırmaların disiplinlere göre ayrı ayrı ele alınması o disiplinlerde araştırma yapanlar için önemli bir veri kaynağı oluşturacaktır. Bu araştırmada Türkiye’de Sosyal Bilgiler eğitimi alanında okul dışı öğretim ortamları konusunu içeren lisansüstü araştırmalar incelenmiştir. Araştırmanın kapsamını 2010 yılı ile 2024 yılı arasında yayınlanan lisansüstü çalışmalar oluşturmaktadır. Araştırmanın yöntemi nitel araştırma yöntemlerinden olan doküman analizidir. Araştırma sonucunda Sosyal Bilgiler eğitimi alanında okul dışı öğrenme ortamları ile ilgili tezlerin sınırlı olduğu; yüksek lisans tezlerinin çoğunlukta iken, doktora tezlerinin ise çok az olduğu ortaya çıkmıştır. Çalışmaların araştırma desenlerine bakıldığında ise; nitel yöntemlerin daha çok tercih edildiği tespit edilmiştir. Çalışmaların en az olduğu dönem 2010-2020 yılları arasındadır. Bu konuda 2020 yılından itibaren yıllık bazda yapılan çalışmaların sayısı artmaya başlamış, en fazla çalışma ise 2023 yılında yapılmıştır. Okul dışı öğretim ortamı olarak en fazla müzelerin kullanıldığı anlaşılmıştır. Bu bağlamda Sosyal Bilgiler eğitiminde okul dışı öğretim kavramına 2020 yılından itibaren daha çok önem verildiği sonucuna ulaşılmıştır. Araştırma sonuçlarından elde edilen diğer veriler ışığında okul dışı öğretim ortamlarının Sosyal Bilgiler eğitimindeki önemini ortaya çıkarabilecek nitelikli çalışmalara ihtiyaç duyulduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Okul dışı öğrenme
• Sosyal bilgiler eğitimi
• Okul dışı öğrenme ortamları
• Lisansüstü eğitim

Out-of-school learning environments in social studies: a review of postgraduate studies

Öz

Abstract: There are numerous studies in the literature on the effects of out-of-school learning environments on students' learning. Considering the studies separately according to disciplines will create an important data source for those who do research in those disciplines. In this study, postgraduate studies on out-of-school learning environments in the field of Social Studies education in Turkey were examined. The scope of the study consists of postgraduate studies published between 2010 and 2024. The method of the research is document analysis, which is one of the qualitative research methods. As a result of the research, it was revealed that theses on out-of-school learning environments in the field of Social Studies education were limited; while master's theses were the majority, doctoral theses were very few. When the research designs of the studies were examined, it was determined that qualitative methods were preferred more. The studies were encountered at least between 2010 and 2020. There has been a significant increase in the number of studies since 2020, and the most studies were conducted in 2023. It was learned that museums were the most included as out-of-school learning environments. In this context, it has been concluded that the concept of out-of-school education has been given more importance in social studies education since 2020. In the light of other data obtained from the research results, it has been concluded that there is a need for qualified studies that can reveal the importance of out-of-school teaching environments in social studies education

Anahtar Kelimeler

• Out-of-school learning
• Social studies education
• Out-of-school learning environments
• Postgraduate education

Kaynakça

1. Aktaş, V. (2022). Sosyal bilgiler dersinde mekânsal düşünme becerilerinin geliştirilmesinde okul dışı öğrenme ortamlarının rolü: Bir eylem araştırması. Yayımlanmış doktora tezi. Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul
2. Arkan, M. K. (2022). Eğitim yöneticileri ve sosyal bilgiler öğretmenlerinin okul dışı öğrenme hakkındaki görüşleri. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Rize.
3. Ataç, H. (2022). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının mekânsal okuryazarlık düzeylerinin belirlenmesi (MAKÜ örneği). Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Burdur.
4. Ayduğ, D. (2022). Eğitim bilimleri araştırmalarında nitel bir yöntem olarak gömülü teorinin kullanımı. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22 (Özel Sayı 2), 183-196. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227339
5. Ayyıldız, İ. (2023). Sosyal bilgiler dersinde okul dışı öğrenme ortamları bağlamında gerçekleştirilen tarihi mekân gezileriyle ilgili öğrenci görüşleri. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Atatürk Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Erzurum.
6. Bailey K. D. (1982). Methods Of Social Research (2nd. Ed.). New York: The Free Press
7. Bamberger, Y, & Tal, T. (2007). Learning in a personal context: levels of choice in a free choice learning environment in science and natural history museums. Science Education, 91(1), 75-95. https://doi.org/10.1002/sce.20174
8. Binbaşıoğlu, C. (2000). Okulda ders dışı etkinlikler. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul.

9. Bozdoğan, A.E. (2015). Okul dışı çevrelere eğitim amaçlı gezi düzenleyebilme öz- yeterlik inancı ölçeğinin geliştirilmesi. Kuramsal Eğitim bilim Dergisi, 9(1), 111-129. https://doi.org/10.5578/keg.9475
10. Coşkun, D. (2014). Sosyal bilgiler dersi kapsamında yapılan müze gezilerinin öğrenci görüşlerine göre değerlendirilmesi (Amasya ve Diyarbakır illeri örneği). Yayınlanmış yüksek lisans tezi. İnönü Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Malatya.
11. Creswell, J. W. (2015). Educational research: planning, conducting, and evaluating quantitative and qualitative research. pearson.
12. Çerkez, S. (2011). Sosyal bilgiler dersinde müze eğitimine dayalı öğretim uygulamalarının öğrencilerin akademik başarısına ve tutumlarına etkisi. Yayınlanmış yüksek lisans tezi. Kastamonu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstiütüsü, Kastamonu.
13. Çetin, M. (2014). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının eğitiminde müze ortamlarının kullanılması. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Akdeniz Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Antalya.
14. Çinikaya, C. (2022). Sosyal bilgiler dersinde çevre okuryazarlığını geliştirmeye yönelik akademisyen ve öğretmen görüşleri. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
15. Damar, İ. (2024). Müzeler ve tarihi mekânların sosyal bilgiler eğitimindeki potansiyeline yönelik Gaziantep ili özelinde keşfedici bir araştırma. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Gaziantep Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Gaziantep.
16. Demirel, Ö. (2008). Öğretme sanatı. Ankara: Pegem Akademi
17. Ertaş, H. Şen, A. İ. & Parmaksızoğlu, A. (2011). Okul dışı bilimsel etkinliklerin 9. sınıf öğrencilerinin enerji konusunu günlük hayatla ilişkilendirme düzeyine etkisi. Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi [EFMED], 5(2), 178-198.
18. Eşki, H. E. (2022). Sosyal bilgiler dersine yönelik müze eğitimi etkinliklerinin geliştirilmesi ve öğrencilerin akademik başarılarına etkisinin değerlendirilmesi. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Gaziantep Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Gaziantep.
19. Filiz, N. (2010). Sosyal bilgiler öğretiminde müze kullanımı. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul
20. Ford, P.(1986). Outdoor Education: Definition And Philosophy. (Avaible Online At: Http://Fi les.Eric.Ed.Gov/Fulltext/Ed267941.Pdf)
21. İmamoğlu, B. (2023). 6. sınıf öğrencilerinin çevresel vatandaşlık yetkinliklerini geliştirmeye yönelik bir eylem araştırması. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
22. Kaba, G. (2021). Sosyal bilgiler dersinde müze eğitimine yönelik geliştirilen dijital çizgi romanın öğrencilerin akademik başarısına ve tutumuna etkisi. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
23. Kanad, H.F. (1954) Pedagoji Tarihi II. İstanbul: Maarif Basımevi
24. Karslı, G. & Kurt, M. (2022). 2012-2021 Yılları Arası Türkiye’de Okul Dışı Öğrenme Ortamları Konulu Araştırmaların İncelenmesi: Doküman Analizi. Ekev Akademi Dergisi, (92), 86-104. https://doi.org/10.17753/sosekev.1111442
25. Kartarı, A. (2017). Nitel Düşünce Ve Etnografi: Etnografik Yönteme Düşünsel Bir Yaklaşım. Moment Dergi, 4(1), 207-220. Erişim adresi: https://doi.org/10.17572/mj2017.1.207220
26. Kaya, Z. (2021). Sınıf öğretmenlerinin ilkokulda okul dışı öğrenme etkinliklerinin kullanılmasına yönelik görüşleri. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Rize.
27. Kısa, Y. & Gazel, A. A. (2016). Sosyal Bilgiler öğretiminde müze kullanımına ilişkin öğretmen ve öğrenci görüşlerinin incelenmesi. International Journal of Field Education, 2(1), 51-83.
28. Kıyıcı, F. B., & Yiğit, E. A. (2010). Science Education Beyond The Classroom: A Field Trip To Wind Power Plant. International Online Journal Of Educational Sciences, 2(1), 225-243.
29. Koçer, Y. (2023). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin okul dışı öğrenme etkinliklerine göre yeterliliklerinin belirlenmesi: Tokat ili örneği. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Tokat.
30. Köksal, M. (2023). Okul dışı öğretim bağlamında müzelerin rolü: Kapadokya Yaşayan Miras Müzesi örneği. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Nevşehir.
31. Laçin-Şimşek, C. (2011). Okul dışı öğrenme ortamları ve fen eğitimi. In C. Laçin-Şimşek (Ed.), Fen öğretiminde okul dışı öğrenme ortamları (pp. 1–23). Pegem Akademi.
32. Malkoç, S. (2014). Sosyal bilgiler öğretiminde sınıf dışı okul ortamlarının kullanılma durumları. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Anadolu Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
33. Merriam, S. B. (2013). Qualitative Research: A Guide To Design And Implementation. S. Turan (Çev.). Ankara: Nobel.
34. Mert, H. (2020). Sosyal bilgiler derslerinde yeni bir bakış: “Hafıza mekânları”. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Akdeniz Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Antalya.
35. Milli Eğitim Bakanlığı (MEB). (2019). Okul Dışı Öğrenme Ortamları Kılavuzu, Ankara.
36. Milli Eğitim Bakanlığı (MEB). (2024). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı ( İlkokul ve ortaokul 4,5,6,7. Sınıflar). Milli Eğitim Bakanlığı.
37. Öztürk, A. (2019). Okul dışı öğrenmeye ilişkin sosyal bilgiler öğretmenlerinin görüşleri Yüksek Lisans tezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi adresinden edinilmiştir.
38. Patton, M. Q. (2002). Qualitative research and evaluation methods (3rd Edition). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
39. Pekin, M. (2021). Ortaokul öğretmenlerinin okul dışı çevrelere gezi düzenlemeye ilişkin öz yeterliklerinin farklı değişkenler açısından incelenmesi: Tokat ili örneği. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Tokat.
40. Rüzgâr, M. E. (2016). Eğitim Bilimlerine Uygun Yöntem Sorunu: Nitel Araştırma Ve Erkuş’a Cevap. İlköğretim Online, 15(4). https://doi.org/10.17051/io.2016.14053
41. Şahin, A. & Özkan, R. A. (2023). 2010-2022 Yılları arasında okul dışı öğrenme ortamlarına ilişkin yapılan lisansüstü tezlerin incelenmesi. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(1), 70-81. https://doi.org/10.53629/sakaefd.1282463
42. Salmi, H. S. (1993). Science centre education: Motivation and learning in informal education. Helsingin Yliopisto (Finland).
43. Saraç, H. (2017). Türkiye’de okul dışı öğrenme ortamlarına ilişkin yapılan araştırmalar: İçerik analizi çalışması. Eğitim Kuram ve Uygulama Araştırmaları Dergisi, 3(2), 60-81.
44. Şentürk, E., & Özdemir, Ö. F. (2014). The Effect Of Science Centres On Students' Attitudes Towards Science. International Journal Of Science Education, Part B, 4(1), 1-24.
45. Şimşek & Kaymakçı (2015) Okul Dışı Sosyal Bilgiler Öğretiminin Amacı ve Kapsamı. Ahmet Şimşek ve Selahattin Kaymakçı (Ed.) Okul Dışı Sosyal Bilgiler Öğretimi (s.1-11). Ankara: Pegem. https://doi.org/10.14527/9786053184478.06
46. Taşdemir, R. (2023). Sosyal bilgiler eğitiminde okul dışı öğrenme ortamlarının kullanımına dair öğretmen görüşleri: Isparta ili örneği. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Burdur.
47. Tatar, N. & Bağrıyanık, K. E. (2012). Fen ve teknoloji dersi öğretmenlerinin okul dışı eğitime yönelik görüşleri. İlköğretim Online, 11(4), 882-896.
48. Tortop, H. S. & Özek, N. (2013). Proje Tabanlı Öğrenmede Anlamlı Alan Gezisi: Güneş enerjisi ve kullanım alanları konusu. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi,44, 300-307.
49. Torun, Ü. (2021). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin ve öğretmen adaylarının okul dışı öğrenmeye yönelik görüşleri. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırşehir.
50. Ulu, M. (2019). Müzede sosyal bilgiler öğretiminde yaratıcı dramanın bir yöntem olarak kullanımına ilişkin uzman görüşleri. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
51. Ustaoğlu, A. (2012). İlköğretim 7. sınıf sosyal bilgiler dersi Türk tarihine yolculuk ünitesinde sanal müzelerin kullanımının öğrenci başarısına etkisi. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
52. Ünal, A. Yıldırım, A. & Çelik, M. (2010). İlköğretim okulu müdür ve öğretmenlerinin velilere ilişkin algılarının analizi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (23), 261-272.
53. Wach, E. & Ward, R. (2013). Learning about qualitative document analysis.
54. Yavuz, M. (2012). Fen Eğitiminde Hayvanat Bahçelerinin Kullanımının Akademik Başarı Ve Kaygıya Etkisi Ve Öğretmen-Öğrenci Görüşleri (Master's thesis, Sakarya Universitesi (Turkey)
55. Yavuz, S. (2023). 5. sınıf sosyal bilgiler dersi üretim, dağıtım ve tüketim öğrenme alanının öğretiminde okul dışı öğrenme ortamlarının kullanılmasının öğrenci başarısına etkisi. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.
56. Yılmaz, D. (2023). 2023 eğitim vizyonunda okul dışı öğrenme hazırlıkları ve sosyal bilgiler öğretmenleri açısından uygulanabilirliğinin değerlendirilmesi. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Muğla.
57. Yumak, S. (2023). Müze eğitiminde sanal gerçeklik, artırılmış gerçeklik ve metaverse kullanımı. Yayımlanmış yüksek lisans tezi. Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.