The Relationship Between Social Studies Education and Philosophical Movements (Idealism, Realism, Naturalism, Pragmatism, Humanism)

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 2, 121 - 179, 31.12.2025

Ali Ekber Gülersoy , Münever Demirdaş Arslan , Nesrin Aslan , Dilayda Tuğrul Kahraman , Çağdaş Yüksel , Zeynep Esra Bayrak

https://doi.org/10.47615/issej.1798507

https://izlik.org/JA85SE96EU

Öz

This study aims to examine the relationship between social studies education and five major philosophical movements within the framework of social studies curricula. In this context, the definitions and historical developments of Idealism, Realism, Naturalism, Pragmatism, and Humanism, as well as their influences on educational philosophies, are explained. Furthermore, the philosophical foundations of Social Studies Curricula in Türkiye from past to present have been examined, and the influence of these philosophical movements on the current curriculum—the 2024 Century of Türkiye Education Model — has been explored.
This qualitative study employed the document analysis method, through which the relevant literature was reviewed and the Century of Türkiye Education Model Social Studies Curriculum was examined in detail. The relationships between the five major philosophical movements—Idealism, Realism, Naturalism, Pragmatism, and Humanism—and the 2024 Century of Türkiye Education Model Social Studies Curriculum were analysed within a theoretical framework. In this regard, the learning outcomes, instructional principles, and objectives outlined in the curriculum were evaluated in light of these philosophical approaches to determine the philosophical foundations of social studies education.
As a result, it was identified that social studies education is grounded in philosophical foundations. The perspectives of the examined philosophical movements on education and their relationship with social studies education were discussed. Additionally, the reflections of these philosophical movements on the 2024 Social Studies Curriculum were demonstrated through concrete examples drawn from the curriculum.

Anahtar Kelimeler

Idealism , Realism , Naturalism , Pragmatism , Humanism , Social Studies

Etik Beyan

The Declaration Form Stating that Ethics Committee Approval is Not Required is attached.

Sosyal bilgiler eğitimi ve felsefi düşünce akımları (idealizm, realizm, natüralizm, pragmatizm, hümanizm) arasındaki ilişkiler

https://izlik.org/JA85SE96EU

Öz

Bu çalışmanın amacı sosyal bilgiler eğitimi ile beş temel felsefi düşünce akımı arasındaki ilişkiyi, sosyal bilgiler dersi öğretim programları çerçevesinde irdelemektir. Bu kapsamda idealizm, realizm, natüralizm, pragmatizm ve hümanizm olmak üzere beş temel felsefi akımın tanımları, tarihsel gelişimleri ve bu akımların eğitim felsefelerine etkileri açıklanmıştır. Ayrıca Türkiye’de geçmişten günümüze Sosyal Bilgiler Öğretim Programlarının (SBÖP) felsefi temelleri incelenmiş, güncel program olan 2024 Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (TYMM)’nde bu felsefi akımların etkileri ortaya konmaya çalışılmıştır. Doküman inceleme yönteminin kullanıldığı bu nitel çalışmada, ilgili literatür taranmış; TYMM SBÖP ayrıntılı olarak incelenmiştir. Çalışma kapsamında belirlenen idealizm, realizm, natüralizm, pragmatizm ve hümanizm temel felsefi akımları ile 2024 TYMM SBÖP arasındaki ilişkiler kuramsal bir çerçeveye dayalı olarak analiz edilmiştir. Bu bağlamda, programda yer alan kazanımlar, öğretim ilkeleri ve öğrenme çıktıları söz konusu felsefi yaklaşımlar ışığında değerlendirilerek sosyal bilgiler eğitiminin felsefi temelleri belirlenmeye çalışılmıştır. Sonuç olarak sosyal bilgiler eğitiminin felsefi bir temele dayandığı tespit edilmiş, çalışmaya konu olan felsefi akımların eğitime bakış açıları ve sosyal bilgiler eğitimi ile ilişkisi ele alınmıştır. Bu felsefi akımların 2024 SBÖP’ye yansıyan yönleri programdan somut örneklerle gösterilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Öğretim Programı , Sosyal Bilgiler , Felsefi Akımlar (İdealizm, Realizm, Natüralizim, Pragmatizm, Hümanizm)

Etik Beyan

Etik Kurul İznine Gerek Olmadığına Dair Beyan Formu ekte sunulmuştur.

Kaynakça

• Acun, İ., Demir, M., & Göz, N. L. (2010). Öğretmen adaylarının vatandaşlık yeterlikleri ile eleştirel düşünme becerileri arasındaki ilişki. Journal of Social Studies Education Research, 1(1), 107–123.
• Adler, M. J. (1981). Six great ideas. Touchstone.
• Akdemir, E. (2020). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin eğitim felsefeleri ile özerklik destekleri. [Yüksek Lisans Tezi, T.C. Çanakkale On Sekiz Mart Üniversitesi]
• Akpınar, B., Özer, B., Oral, B. & Köksalan, B. (2024). Türkiye yüzyılı maarif modelinin program geliştirme ve felsefi düzlemden analizi. EKEV Akademi Dergisi (99), 59-73. https://doi.org/10.17753/sosekev.1489135
• Aksu, A. (2023). Bilgi sevgisi – Felsefe akımları, eğitim felsefesi, bilim felsefesi ve etik (s. 87–99). Efe Akademi Yayınları.
• Akyol, C. (2025). Sosyal bilgiler dersi öğretim programında felsefenin ve ekonomi biliminin yeri. İçinde (s. 267-304). T. Çelikkaya, D. Öztürk (Ed.) Sosyal Bilgilerin Temelleri. Nobel Akademik Yayıncılık.
• Alkayış, A. (2021). Pragmatizm ve eğitim: John Dewey’in eğitimle ilgili yaklaşımı. Eurasian Conference on Language and Social Sciences XII, 565–570.
• Arslan, F. (2022). Pragmatizm’in “ne”liği: Anlaşılması zor “laştırılmış” bir felsefe. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi, 8(16), 147–168.
• Arslankara, V.B. & Arslankara, E. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin felsefi temelleri: Ontolojik, epistemolojik ve aksiyolojik bakış açılarından bir değerlendirme. İstanbul Eğitim Dergisi, 1(1), 121-145.
• Ayaz, M.A. &Saylık, A. (2023). Değerler eğitimi tutumunun bir yordayıcısı olarak eğitim felsefesi inançları: Eğitim örgütlerinde bir araştırma. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı: 32, 1003-1022.
• Bakır, K. (2006). Pragmatizm ve eğitime yansımaları. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi, 14, 49–68.
• Bakır, K. (2021). Eğitim Felsefesi (6. baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
• Bakış, M. L. (2024). İdealizm ve realizmin birbirini tenkidi: Rasyonel temellendirmeler ekseninde bir karşılaştırma. Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi, 18, 311–340.
• Bayraklı, B. (1995). Eğitim felsefesinde pragmatizm. Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 2, 3–30.
• Bayraktar, G. (2018). Natüralizmin Alman edebiyatına etkisi. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 2(1), 23–32.
• Bektaş, O. E. (2013). İdealizmin ötesinde yeni bir Schelling imgesi. Kaygı. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, (20), 79–92.
• Büyükdüvenci, S. (1987). Pragmatizm ve eğitim. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 20(1), 323–339. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000001074
• Cevizci, A. (1997). Felsefe sözlüğü. Ankara: Ekin Yayınları.
• Cevizci, A. (2000). Paradigma felsefe sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları.
• Cevizci, A. (2014). Felsefeye giriş. Ankara: Say Yayınları.
• Cevizci, A. (2023). Eğitim felsefesi. İstanbul: Say Yayınları.
• Chakrabarti, D. (2023). The Kantian Notion of Categories and their Origin. Athens Journal of Philosophy, 3(1), 1–14.
• Chamling Rai, P., & Lama, R. (2020). Pragmatism and its contribution to education. International Journal of Creative Research Thoughts (IJCRT), 8(3), 1844–1847.
• Çulha Özbaş, B. (2015). Sosyal bilgiler öğretmeni adayların felsefi bakış açılarının öğretmenlik eğitimi sürecinde incelenmesi. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi.
• Demirel, F. (2023). Hakikat ve etik bağlamında pragmatizm ve eğitim. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 12(35), 593–608.
• Dewey, J. (1963). Experience and education. New York: Collier Books.
• Ergün, M. (2019). Eğitim Felsefesi (7. baskı). Pegem Akademi Yayıncılık.
• Erkılıç, T. A. & Dilbaz, E. (2024). Eğitim ve Yönetiminin Felsefi Temelleri (2. baskı). Anı Yayıncılık.
• Frega, R., & Carreira da Silva, F. (2011). Pragmatism and the social sciences. European Journal of Pragmatism and American Philosophy, 3(2). https://doi.org/10.4000/ejpap.915
• Firdaus, F. A., & Mariyat, A. (2017, Aralık). Humanistic Approach in Education According to Paulo Freire. At Ta’dib, 12(2), 25–48. https://doi.org/10.21111/at tadib.v12i2.1264
• Gage, N. L., & Berliner, D. C. (1991). Educational psychology (5th ed.). Houghton Mifflin.
• Güçlü, M. (2024). Eğitim Felsefesi (8. Baskı). Pegem Akademi Yayınları.
• Gutek, G. L. (2019). Eğitime felsefi ve ideolojik yaklaşımlar (Çev. A. Gültekin). Ütopya Yayınevi.
• Gülen, A. (2018). Heidegger’in Hegel yorumunun eleştirel bir değerlendirmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Gülersoy, A E.., Özbay, G., Yıldırım, G., & Çetinkaya, B. (2021). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı kazanımlarının (4., 5., 6. ve 7. sınıflar) eğitim felsefesi ve eğitim teorileri açısından incelenmesi. The Journal of International Social Science Education, 7(1), 151–199. https://doi.org/10.47615/issej.944834
• Günay, M. (2022). Hümanizm. TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi, https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/humanizm Erişim Tarihi: 03.07.2025
• Hançerlioğlu, O. (2006). Felsefe sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/realizm_felsefe erişim tarihi:30.06.2025
• İlengiz, F. (2019). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin eğitim felsefesine dair inançları ile uygulamalarına yönelik görüşleri. [Yüksek Lisans Tezi, T.C. Erciyes Üniversitesi]
• Kabasakal Badamchi, D. (2016). Immanuel Kant’ın Jean Jacques Rousseau’dan çıkarsadıkları: Eğitim üzerine. FLSF (Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi), 21, 161–180. https://dergipark.org.tr/en/pub/flsf/issue/48626/617836
• Kale, N. (2019). Hümanizm. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences, 25(2), 763–770. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000582
• Kant, I. (1998). Saf Aklın Eleştirisi. (P. Guyer & A. W. Wood, Çev.). Cambridge University Press. (Eserin özgün yayımlanma tarihi 1781)
• Kara, C. (2019). Sosyal bilgiler felsefe-sosyoloji ilişkisi. İçinde C. Kara (Ed.) Sosyal Bilgilerin Temelleri. Pegem Akademi Yayıncılık.
• Karakuş, R. (2022). İdealizm. TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/idealizm_felsefe erişim tarihi: 06.07.2025
• Keleş, H. (2013). Temel eğitim felsefesi akımları bağlamında John Locke’un liberal eğitim anlayışı. [Yüksek Lisans Tezi, T.C Atatürk Üniversitesi]
• Kesgin, A. (2016). Relationships between Dewey’s pragmatism and early times of Turkish education system. Kuramsal Eğitimbilim Dergisi, 9(2), 165–176. https://doi.org/10.5578/keg.10238
• Khasawneh, O. M., Jarrah, A. M., Bani Hani, M. S., & Belbase, S. (2023). Idealism as an educational philosophy of mathematics teachers in Al Ain City Schools of the United Arab Emirates. PLOS ONE, 18(1), e0279576. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0279576
• Koca, B. U. (2022). Pragmatizmin ahlaki temelleri ve ahlak eğitimi açısından değerlendirilmesi. Amasya İlahiyat Dergisi, 19, 244–279.
• Korkmaz, S. & Uyğur, A. (2021). Cumhuriyetten günümüze sosyal bilgiler dersi öğretim programlarındaki coğrafya konularının öğretiminde kullanılan araç ve gereçler. Sosyal Bilgilerde Yenilikçi Araştırmalar Dergisi, 4 (1). 34-47. https://doi.org/10.47503/jirss.932262
• Köktürk, M. (2022). Realizm. TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi. https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/realizm_felsefe Erişim tarihi: 06.07.2025
• Küçükaslan, A., Akto, A., Erkılıç T.A. & Ulu, H. (2021). İdealist ve realist eğitim felsefelerinin karşılaştırılması üzerine bir değerlendirme. Elektronik Eğitim Bilimleri Dergisi, 10 (19), 118-137.
• Kutlu, E. (2023). Uluslararası ilişkiler disiplininin evrimine genel bir bakış. İzmir Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 67–76.
• Liu, C. (2024). Examination and reflection on idealism as a philosophy of education. Journal of Education, Humanities and Social Sciences, 44, 115–120.
• Mert, H. (2025). Sosyal bilgiler öğretiminin felsefi temelleri. İçinde (s. 73-90). T. Çelikkaya, D. Öztürk (Ed.) Sosyal Bilgilerin Temelleri. Nobel Akademik Yayıncılık.
• Miles, M, B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded Sourcebook. (2nd ed). Thousand Oaks, CA: Sage.
• Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı (4, 5, 6 ve 7. sınıflar). Ankara: MEB. erişim tarihi: 09.06.2025, https://tymm.meb.gov.tr/upload/program/2024programsos4567Onayli.pdf
• Onward Learning Solutions. (t.y.). Humanism in Education: Nurturing Minds, Cultivating Souls, Defining Humanism. Onward Learning Solutions. erişim tarihi: 03.07. 2025, https://www.onwardlearningsolutions.com/post/humanism-in-education-nurturing-minds-cultivating-souls-defining-humanism
• Reynolds, R. (2014). Teaching history, geography and social sciences: A practical guide for primary and secondary teachers. Cambridge University Press.
• Rogers, C. R. (2012). Yarının insanı (F. C. Dansuk, Çev.). Okuyan Us Yayınları.
• Rousseau, J. J. (2005). Émile (İ. Yerguz, Çev.). İstanbul: Say Yayınları. (Orijinal eser 1762 yılında yayımlanmıştır.)
• Safran, M. (2005). İlköğretim programlarında yeni yaklaşımlar: Sosyal bilgiler (4-5. sınıf). Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim, (54–55), Ankara.
• Şahin, İ. (2005). Hümanizm ve eğitim. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 3(11), 47–55. Sarkar, S., & Mamun, F. A. (2023). Idealism and education: Exploring the philosophical foundations of teaching and learning. International Research Journal of Modernization in Engineering Technology and Science, 5(8), 1052–1060.
• Saygın, T. (2022) TÜBİTAK Sosyal Bilimler Ansiklopedisi https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/pragmatizm Erişim tarihi: 03.07.2025
• Şimşek, A & Kartal, S. (2019). Türkiye eğitim sisteminin amaçlarında felsefi akımlar. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12 (65), 873-880.
• Sönmez, V. (1991). Eğitim felsefesi. Ankara: Adım Yayıncılık.
• Sönmez, V. (2013). Eğitim bilimine giriş. Ankara: Anı Yayıncılık.
• Sözer, M. A., & Sel, B. (2015). John Dewey’in görüşlerinin ontolojik ve epistemolojik temelde irdelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(3), 313–327.
• Terzi, A. R. (2008). Eğitim bilimine giriş. Ankara: Detay Yayıncılık.
• Thornton, S. J. (2005). Teaching social studies that matters: Curriculum for active learning. Teachers College Press.
• Turan, R., Gedik, H. & Kutluay, G. (2025). 2024 sosyal bilgiler dersi öğretim programı üzerine karşılaştırmalı bir analiz. Ulusal Eğitim Akademisi Dergisi (UEAD), 9(1), 107-134.
• Türk Dil Kurumu. (t.y.). Güncel Türkçe Sözlük. erişim tarihi 18 Nisan 2025, https://sozluk.gov.tr/
• Üstüner, M. (2002). Eğitimin felsefi temelleri. E. Toprakçı (Ed.), Eğitim üzerine içinde (s. 91-118). Ankara: Ütopya Yayınları.
• Winch, C. (1996). Rousseau on learning: A re-evaluation. Educational Theory, 46(4), 415–416.
• Yaşar, Ş. & Çengelci, T. (2012). Sosyal Bilgiler dersinde değerler eğitimine ilişkin bir durum çalışması. Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi, 3 (9), 1-23.
• Yeşiltaş, N. K., & Kaymakçı, S. (2009). John Dewey’in eğitim anlayışı ve sosyal bilgiler eğitimine yönelik bazı örnek uygulamaları. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4, 227–242.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Yıldırım, V. Y. (2021). The impact of teacher idealism on curriculumliteracy: The role of believing in education as a mediator variable. International Journal of Curriculum and Instruction.
• Zabun, E. & Çil, Y. (2024). Sosyal bilgilerde felsefenin yeri ve önemi. Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 9 (2), 296-311.
• Zalta, E. N., Allen, C., & Nodelman, U. (2001, June). Stanford Encyclopedia of Philosophy: a dynamic reference work. In Digital Libraries, Joint Conference on (pp. 457-457). IEEE Computer Society.