Adab of Disagreement in Islamic Scholarly Tradition The al-Dhahabi–Ibn Taymiyyah Example

Yıl 2025, Sayı: 46, 479 - 500, 31.12.2025

Muhammet Arslan

https://doi.org/10.31591/istem.1732183

Öz

During the Mamluk period (648–923 AH / 1250–1517 CE), Islamic scholarly and cultural life witnessed an era of remarkable intellectual activity and productivity. This period stands out as a particularly dynamic and fertile time in the history of Islamic sciences and culture. A wide range of significant works were authored across various disciplines, including core Islamic sciences such as tafsīr, ḥadīth, fiqh, sīrah, and kalām, as well as Islamic history and ṭabaqāt (biographical) literature. Over time, these contributions formed a rich scholarly legacy. Intellectual life during the Mamluk era was sustained not only through institutional frameworks but also through the efforts of individual scholars, enriched further by the participation of scholars from different regions. Many scholars who emerged in this dynamic intellectual climate left lasting impressions not only in their own time but also in subsequent generations within the Islamic intellectual tradition. One such influential figure is undoubtedly Shams al-Dīn al-Dhahabī (673–748 AH / 1274–1348 CE). Al-Dhahabī was a product of the scholarly milieu of the Mamluk period and distinguished himself through his contributions in the fields of ḥadīth, history, creed (‘aqīdah), and biographical literature. His works have become essential sources, particularly in addressing foundational issues in Islamic sciences and historiography. Consequently, al-Dhahabī's scholarly legacy, personality, and intellectual outlook have been the subject of numerous academic studies across different disciplines. Rather than focusing on al-Dhahabī’s life and works in general, this study aims to examine his scholarly ethics, attitudes, and approaches through the lens of adab al-ikhtilāf (the ethics of disagreement), a concept that holds a significant place in the Islamic scholarly and cultural tradition. Special attention will be given to his views on one of his teachers, Ibn Taymiyyah (661–728 AH / 1263–1328 CE), who was among the most prominent intellectual figures of the time, and the manner in which al-Dhahabī expressed these views. Within this framework, al-Dhahabī's style in contexts of disagreement, his understanding of scholarly critique, and his awareness of methodological criticism will be analyzed in conjunction with the broader intellectual and ethical principles of the period. Thus, this study seeks to demonstrate how the adab of scholarly disagreement manifested in the intellectual atmosphere of the Mamluk era, particularly through the example of al-Dhahabī and Ibn Taymiyyah.

Anahtar Kelimeler

The Mamluks , Ibn Teymıyyah , al-Dhahabi , Etiquette of disagreement , Teacher-Disciple Relationship

İslam Düşünce Geleneği Hoca-Talebe İlişkilerinde İhtilaf Adabı Zehebi-İbn Teymiyye Örneği

Öz

Memlükler dönemi (648-923/1250-1517) İslam ilim ve kültür tarihinde ilmî faaliyetler ve entelektüel üretkenlik bakımından son derece hareketli ve verimli bir zaman dilimi olarak ön plana çıkmıştır. Bu dönemde tefsir, hadis, fıkıh, siyer ve kelam gibi temel İslâmî ilimlerden İslam tarihi ve tabakat yazıcılığına kadar uzanan geniş bir yelpazede pek çok kıymetli eser kaleme alınmıştır. Devam eden süreçte bu alanlarda önemli bir ilmî miras oluşturulmuştur. Memlükler zamanında ilim hayatı hem kurumlar hem de bireysel alimler aracılığıyla canlı bir şekilde sürdürülmüş, farklı coğrafyalardan gelen alimlerin katkılarıyla zenginleşmiştir. Bahsi geçen bu ilmî hareketlilik içerisinde yetişen birçok alim, yalnızca kendi dönemlerinde değil, kendisinden sonraki süreçte de İslam ilim geleneğinde derin izler bırakmıştır. Önemli etki bırakan alimlerden biri de şüphesiz Şemseddin ez-Zehebî (673-748/1274-1348) olmuştur. Zehebî, yaşadığı dönem itibariyle Memlükler devrinin ilmî ortamında yetişmiştir. Ayrıca o hadis, tarih, akaid ve tabakat sahalarında kaleme aldığı eserlerle İslam düşünce tarihinde kıymetli bir yer edinmiştir. Onun çalışmaları özellikle İslâmî ilimlerin temel meselelerinde ve tarih yazıcılığında önemli kaynaklar arasında yer almıştır. Bu nedenle Zehebî'nin şahsiyeti, ilmî mirası ve ilim anlayışı üzerine farklı disiplinlerde uzmanlaşmış araştırmacılar tarafından çeşitli akademik incelemelere tabi tutulmuştur. Bu çalışmada, Zehebî'nin hayatı ve eserlerinden ziyade İslam ilim ve kültür geleneği içerisinde mühim bir yere sahip olan ihtilâf adabı kavramı çerçevesinde onun ilmî ahlâkı, tavrı ve yaklaşımları incelenecektir. Zehebî'nin, hocalarından biri olan ve döneminin mühim ilim ve fikir adamlarından birisi sayılan İbn Teymiyye (661-728/1263-1328) hakkındaki düşünceleri ile bu düşüncelerini ifade etme tarzı dikkatli bir şekilde ele alınacaktır. Bu bağlamda Zehebî’nin ihtilâf durumlarında sergilediği üslup, ilmî eleştiri anlayışı ve ilmî tenkit bilinci dönemin genel ilim ve ahlâk anlayışıyla birlikte değerlendirilecektir. Böylelikle bu çalışma, Memlükler dönemi ilim atmosferinde ihtilâf adabının Zehebî ve İbn Teymiyye özelinde nasıl tezahür ettiğini göstermeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Memlükler , İbn Temiyye , Zehebî , İhtilâf Adabı , Hoca-Talebe

Kaynakça

• Akyüz, Hüseyin. “Eserleri Üzerinden Tirmizî ve Dârimî’nin Hocalık-Talebelik İlişkisini Okumak”, HADITH, 13/2, Aralık 2024.
• Altıkulaç, Tayyar. “Zehebî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/180-188. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Aslan, Mahsum. “Bir Talebenin Hocasına Eleştirileri: İmâmü’l-Harameyn El-Cüveynî- Ebu’l-Kâsım El-Fûranî
• Örneği”, Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9/2, Temmuz 2021.
• Avvâme, Muhammed Edebü’l-İhtilâf fi Mesaili’l-İlmi ve’d-Dîn. Beyrût: Dârü’l-Yüsr, 2007.
• Ayaz, Fatih Yahya. Memlükler (1250-1517). Ankara: İSAM Yayınları, 2015.
• Bayraktar, Mehmet Faruk. “Zernûcî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 44/294. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Beşşâr Avvad Ma’rûf. ez-Zehebî ve Menhecühû fî Kitâbihî Târîhi’l-İslâm. Kahire: Matbaatü Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâuhû, 1976.
• Beyler, Muhammet. “Abdülfettâh Ebû Gudde”, Hadis Tetkikleri Dergisi (HTD) 1/1, Haziran 2003.
• Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü Ankara: Ekin Yayınları, 1996.
• Emiroğlu, Nagihan. “VIII/XIV. Asırda Hadis Eğitimi: Mizzî, İbn Teymiyye, Birzâlî, Zehebî Örneği”, Hadis Tetkikleri Dergisi (HTD) 18/2, Aralık 2019.
• Fîrûzâbâdî Mecduddin Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya’kûb b. Muhammed. El-Kâmûsü’l-muhît. “Halefe”. thk. Muhammed Naîm el-Araksusî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
• Görmez, Mehmet. “Hilaf mı? İhtilaf mı?”, Diyanet Aylık Dergi-İhtilaf Ahlâkı. 314/Şubat, 2017.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. el-Câmi’ li-Ahlâkı’r-Râvî ve Âdâbi’s-Sâmi’. thk. Mahmûd Tahhân. Riyad: Mektebetü’l-Maarif, 2010.
• İbn Abdülber en-Nemerî, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed. Câmi’u Beyâni’l- ‘İlm ve Fazlihî ve mâ Yenbağî fî Rivâyetihî ve Hamlihî. thk. Ebü'l-Eşbâl ez-Züheyri. Suudi Arabistan: Dâru İbni’l-Cevzî, 1994.
• İbn Cemâa, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. İbrâhîm b. Sa‘dillâh. Tezkiretü’s-Sâmi’ ve’l-Mütekellim fî Edebi’l-Âlim ve’l-Müte’allim. thk. Muhammed Hâşim en-Nedvî. Beyrut: Dârü’l-Maârif, 1926.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. ed-Dürerü’l-Kâmine fî A’yâni’l-Mi’eti’s-Sâmine Hindistan Haydarabad: Dâiratü’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 2010.
• İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b. Muhammed b. Mufaddal er-Râgıb. Müfredât Kur’ân Kavramları Sözlüğü. “Halefe”. çev. Yusuf Türker. İstanbul: Pınar Yayınları, 2012.
• Koca, Ferhat. “İbn Teymiyye Takıyyüddin”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/413. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
• Kuvancı, Cenan. “Fuat Sezgin’e Göre Müslümanların Bilimsel Başarılarının Arkasındaki Etkenler”, Bilimname. 39/3, Aralık 2019.
• Özen, Şükrü. “Hilâf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/527-528. Ankara: TDV Yayınla-rı, 1998.
• Özen, Şükrü. “İhtilâf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/565. Ankara: TDV Yayınları. 2000.
• Sayan, Yunus Emre. “Vahiy Mektebinin Topluma Açılan En Önemli Penceresi: Kadın Sahâbî: Hz. Aişe”. Medeniyet ve Toplum Dergisi. Kadın Özel Sayısı, 8, Eylül 2024.
• Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. Tabakâtü’ş-Şâfiyyeti’l-Kübrâ, thk. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî – Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. Beyrut: Dâru Hicri Li’t-Tiba’â, 2010.
• Şeker, Necmettin. “İslâm Kültüründe Tenkit ve Tenkit Adabı”, Akademik Siyer Dergisi 2/4. Haziran 2021.
• Tiyek, Münevver. “Bir Mektubun Serüveni, Zehebî’nin İbn Teymiyye’ye Yazdığı Varsayılan Mektu-bu: En- Nasîhatü’z-Zehebiyye Li-İbn Teymiyye” Memlükler Dönemi ilim Geleneği 13.-14. Yüzyıllar, ed.: Halil İbrahim Hançabay, Muhammed Enes Buluş, Mustafa Taş İstanbul: İs-tanbul Üniversitesi Yayınları, 2023.
• Yılmaz, Harun. “Bir 7./13. Yüzyıl Âliminin Gözünden Eğitim: Nevevî’nin Hoca ve Talebe Âdâbına Dair Görüşleri”, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 58/58, Haziran 2020.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. el-Mu’cemü’l-Muhtas bi’l-Muhaddisîn. thk. Dr. Muhammed el-Habîb el-Hîle. Taif: Mektebetü’s-Sıddîk, 1988.