Klasik Devir Osmanlı Mimarisinin Arkasındaki Ekonomik Güç: Mimar Sinan Yapıları Üzerinden Bir Değerlendirme

Yıl 2025, Sayı: 46, 501 - 534, 31.12.2025

Musa Binol , Gulzoda Makhmudjonova Akay

https://doi.org/10.31591/istem.1748694

Öz

Öz
Bu makalede, Klâsik Devir Osmanlı Mimarisi zamanının arka planındaki devletin ekonomik gücü, bu ekonomik gücün imar faaliyetlerini nasıl desteklediği anlaşılmaya çalışılmıştır. Osmanlı sarayı ve saray dışında bulunan bânilerin şehrin gelişimindeki öneminden ana hatlarıyla bahsedilmiştir. Çalışmada, Kanuni Sultan Süleyman (ö. 974/1566) zamanında zirveye çıkarak, Osmanlı Mimarisinin özgün örneklerini veren, Klâsik Devir Osmanlı Mimarisi çağının ekonomik gücünü, Mimarlık Tarihi ve Tarihi kaynaklardan edinilen veriler ışığında, bazı yapılar göz önünde bulundurularak değerlendirilmiştir. Osmanlı Sultanları, eşleri ve saraya yakın yönetici sınıfının ekonomik güçlerini gösteren, çoğunluğunun vakıf mülkü olduğu bilinen yapılar, Osmanlı başkentini donatmışlardır. Araştırmanın ilk bölümünde Osmanlı Ekonomisinin ana hatlarından bahsedilmiştir. İkinci bölümde ise Sinan (ö. 996/1588) eseri olan, Süleymaniye Camii (M. 1551-1557), Selimiye Camii (26 Haziran 1568-1574), Kırkçeşme İsale Hattı (Ekim 1555- 1565), Rüstem Paşa Cami (M. 1561-1563), Haseki Külliyesi (1539-?), Kasımpaşa Piyale Paşa Camii (M.1573/74-?) olmak üzere altı yapı ele alınmıştır. Osmanlı Devleti’nin, 16. Yy, Sinan çağında söz konusu mimarlık faaliyetlerini ekonomik olarak nasıl desteklediği ve ekonomik anlamda hangi noktada olduğu örnekler üzerinden anlaşılmaya çalışılmıştır. Güçlü merkezi yönetim ve vakıf sisteminin Klâsik Devir Osmanlı Mimarisi’ni doğrudan pozitif anlamda etkilediği görülmüştür. Disiplinlerarası yaklaşımla, basitçe Mimarlık Tarihi ve Ekonomi Tarihi ilişkisi kurularak, Klâsik Devir Osmanlı Mimarisi anlaşılmaya çalışılmıştır. Bu bağlamdaki çalışmaların artması Osmanlı Tarihi ve disiplinlerarası çalışmalar açısından önemlidir. Ayrıca Osmanlı İmparatorluk başkentini şekillendiren, Kanuni, Sinan ve Ekonomi üçgenindeki kentsel dokunun inşasına da vurgu yapılmıştır. Bir yandan Cami Külliye ekseninde gelişen kentler öte yandan Kırkçeşme İsale Hattı gibi dini hüviyeti bulunmayan, doğrudan kamusal alanın yararına sunulan yapılar, Osmanlı İmparatorluğu’nun dünya sahnesindeki yerini temsil etmekteydi.

Anahtar Kelimeler

Klasik Osmanlı Mimarisi , Ekonomik güç , Mimari himaye , Bani , Mimar Sinan.

The Economic Power Behind Classical Ottoman Architecture: An Evaluation on Buildings by Sinan the Architect

Öz

In this article, the power of the state in the background of Classical Period Ottoman Architecture and how this economic power supported the construction activities are tried to be understood. The importance of the founders in the Ottoman palace and outside the palace in the development of the city is mentioned in outline. In this study, the economic power of the Classical Period Ottoman Architecture, which reached its peak during the reign of Suleiman the Magnificent (d. 974/1566) and gave the original examples of Ottoman Architecture, was evaluated in the light of the data obtained from the History of Architecture and Historical sources, taking into account some buildings. Buildings, most of which are known to have been the property of foundations, indicating the economic power of the Ottoman Sultans, their wives and the ruling class loyal to the palace, adorned the Ottoman capital. In the first part of the research, the main outlines of the Ottoman Economy were mentioned. In the second section, six buildings by Sinan (d. 996/1588), namely Süleymaniye Mosque (1551-1557), Selimiye Mosque (June 26, 1568-1574), Kırkçeşme Water Transmission Line (October 1555- 1565), Rüstem Paşa Mosque (1561-1563), Haseki Complex (1539-?), Kasımpaşa Piyale Paşa Mosque (1573/74-?) are discussed. It has been tried to be comprehended through examples how the Ottoman Empire supported the aforementioned architectural activities economically in the 16th century, the age of Sinan, and at what point it was in economic terms. It has been observed that the strong central administration and the foundation system had a direct positive impact on Classical Period Ottoman Architecture. With an interdisciplinary approach, an attempt has been made to understand Classical Period Ottoman Architecture by simply establishing a relationship between the History of Architecture and the History of Economy. The increase in studies in this context is important in terms of Ottoman History and interdisciplinary studies. In addition, the construction of the urban fabric in the triangle of Suleiman, Sinan and Economy, which shaped the capital of the Ottoman Empire, is also emphasized. On the one hand, the cities that developed on the axis of mosques and complexes, and on the other hand, buildings such as the Kırkçeşme Water Transmission Line, which did not have a religious identity and were offered directly for the benefit of the public sphere, represented the Ottoman Empire's place on the world stage.

Anahtar Kelimeler

Classical Ottoman Architecture , Economic power , Architectural patronage , Patronage , Mimar Sinan.

Kaynakça

• Akçıl Harmankaya, Nesrin Çiçek. Mi mar Si nan Cami leri nde Semboli zm. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Doktora Tezi, 2017.
• Akgündüz, Ahmet. İslâm Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi. Ankara: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, Gözden Geçirilmiş İkinci Baskı., 1996.
• Akkuş, Yakup. “Osmanlı ve Avrupa’nın İktisat Politikaları Üzerine Karşılaştırmalı Bir Ana-liz (XIV. ve XV. Asırlar)”. Maliye Araştırma Merkezi Konferansları, 107-140.
• Aslanapa, Oktay. Osmanlı Devri Mimarisi. İstanbul: İnkılâp, 2. Baskı., 2004.
• Avşin Gu neş, Gu lcan. “Hassa Mi marlar Ocag ı ve Mi mar Si nan”. Journal Of History School 7/XVII (01 Ocak 2014), 375-391.
• Aydın, Yusuf Alperen. Sultanın Kalyonları: Osmanlı Donanmasının Yelkenli Savaş Gemileri (1701-1770). İstanbul: Küre Yayınları, 1. basım., 2011.
• Barkan, Ömer Lütfi. Süleymaniye Cami ve İmareti İnşaatı (1550-1557). I Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1972.
• Barkan, Ömer Lütfi. “Şehirlerin Teşekkül ve İnkişafı Bakımından Osmanlı İmparatorlu-ğunda İmaret Sitelerinin Kuruluş ve İşleyiş Tarzına Ait Araştırmalar”. İstanbul Üni-versitesi İktisat Fakültesi Mecmuası 23/1-2 (1963), 239, 296.
• Batır, Ekrem. Arşi v Belgeleri Işığında Edi rne Seli mi ye Külli yesi ’ni n İnşa Süreci . Ankara: Ana-kara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2022.
• Bostan, İdris. Osmanlı Akdenizi. İstanbul: Küre Yayınları, 2021.
• Bülbül, Yaşar. “Klâsik Dönem Osmanlı Muhasebe Sistemi”. Divan: Disiplinlerarası Çalışma-lar Dergisi 6 (1999), 151-182.
• Cafer Efendi. Risāle-I Mi´māriyye: An Early-Seventeenth-Century Ottoman Treatise on Archi-tecture. çev. Howard Crane. Leiden New York København: E. J. Brill, 1987.
• Cezar, Yavuz. Osmanlı Maliyesinde Bunalım ve Gelişim Dönemi. İstanbul: Alan Yayıncılık, 1986.
• Çaycı, Ahmet. İslam Mimarisinde Anlam ve Sembol. Konya: Palet Yayınları, 2017.
• Çaycı, Ahmet. Türk-İslam Kültüründe Vakıf ve Sanat. Konya: Palet Yayınları, 2018.
• Çeçen, Kazım. “Sinan’ın Yaptığı Su Tesisleri”. Mimarbaşı Koca Sinan Yaşadığı Çağ Ve Eserle-ri. ed. Sadi Bayram. 1/437-461. Ankara: T.C. Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlü-ğü, 1988.
• Çelik, Serpil. Mevcut Belgeler Işığında Süleymaniye Külliyesinin Yapım Süreci. İstanbul: İs-tanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
• Çınar, Hüseyin. “Piyale Paşa’nın Vakıfları”. Piyale Paşa Camii 2005-2007 Restorasyonu. ed. Mehmet Baha Tanman-İdris Bostan. 39-59. İstanbul: Gürsoy Grup Kültür Yayınları, 2011.
• Demi r, Kenan. “Kadi mden-Moderne Osmanlı I kti sat Du şu ncesi ”. The Journal of Academic Social Science Studies 1/42 (01 Ocak 2016), 205-223.
• Emecen, Feridun M. İstanbul: Tarihi Dönüşümlerin Kenti. İstanbul: Kapı Yayınları, 2005.
• Faroqhi, Suraiya. Osmanlı’da Kentler ve Kentiler: Kent Mekanında Ticaret, Zanaaat ve Gıda Üretimi 1550-1650. çev. Neyyir Kalaycıoğlu. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1993.
• Genç, Mehmet. “Klâsik Osmanlı Sosyal-İktisadî Sistemi ve Vakıflar”. Vakıflar Dergisi 42 (2014), 9-18.
• Genç, Mehmet. Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2023.
• Gerçik, ibrahim Zeyd. Bir Yönetim Modeli: Mimar Sinan. İstanbul: Kapı Yayınları, 2025.
• Gerçik, İbrahim Zeyd. Bir Yönetim Modeli: Süleymaniye: Yönetim, Psikoloji Ve Kurum Kültü-rü. İstanbul: Küre, Dördüncü basım., 2011.