Âmil Çelebioğlu’nun Neşretmiş Olduğu Ramazannâme Bağlamında Osmanlı İstanbul’unda Mekân Tasavvuru

Öz

Ramazan ayı, müslüman toplumlar nezdinde yalnızca bir ibadet dönemi olmanın ötesinde, şehir yaşamının sosyal, kültürel ve ekonomik boyutlarını derinden etkileyen özel bir zaman dilimidir. Bu yönüyle Ramazan, gündelik hayatın akışını değiştirir. Camilerdeki yoğunluk, çarşı ve pazarlardaki hareketlilik, hayır kurumlarının etkinlikleri, insanlar arasındaki sosyo-kültürel ilişkiler gibi pek çok unsur bu dönemde daha da belirginleşir. İşte bu çok katmanlı yapıyı en güzel şekilde yansıtan edebî metinlerden biri, Âmil Çelebioğlu’nun neşrettiği Ramazannâme adlı eserdir. Ramazannâme, Osmanlı İstanbul’unun sosyo-kültürel dokusunu ayrıntılı bir şekilde yansıtan önemli bir edebî ve tarihî kaynaktır. Ramazan ayı ekseninde, mani formunda şekillenen bu eser, dönemin toplumsal yaşam alışkanlıklarını, ibadet mekânlarını, ekonomik yapısını, meslek gruplarını ve gündelik hayatın çeşitli unsurlarını ele alarak Osmanlı İstanbul’unun çok yönlü bir panoramasını sunmaktadır. Bu makalede, Ramazannâme adlı eserde yer alan İstanbul tasvirleri üzerinden Osmanlı şehir hayatında mekânın sosyo-kültürel işlevleri incelenmiştir. Ramazannâme’nin yalnızca Ramazan ayına dair dinî unsurları değil, aynı zamanda camiler, hamamlar, çarşılar, imarethâneler ve sur kapıları gibi mekânlar etrafında şekillenen toplumsal ilişkileri ve şehir hafızasını da yansıttığı görülmüştür. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı, edebî bir metin üzerinden Osmanlı şehir dokusunun nasıl kurulduğunu ve hafızalarda nasıl yer ettiğini ortaya koymaktır. Betimsel analiz yönteminin kullanıldığı bu çalışmada, eserde zikredilen mekânlar tematik başlıklar altında işlevsel ve simgesel boyutlarıyla ele alınmış. Literatür taramasıyla desteklenerek dönemin mekânsal zihniyet yapısı açığa çıkarılmıştır. Ayrıca, yöntemin bir parçası olarak çalışmada Ramazannâme’den seçilen konuyla bağlantılı örnek mani ve mısralara doğrudan yer verilmiştir. Makalenin kapsamı Ramazannâme’de geçen ve şehir hayatını şekillendiren belli başlı yapılarla sınırlıyken; diğer Ramazannâmeler ve eserde zikredilen yapıların günümüzdeki fizikî durumları çalışmanın dışında tutulmuştur. Sonuç olarak Ramazannâme’nin, bir Ramazan tasviri olmasının yanında, İstanbul’un tarihî, kültürel ve sosyal topografyasını resmeden bir şehir belleği metni olduğu ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Türk-İslam Edebiyatı
• Osmanlı Şehir Kültürü
• Ramazannâme
• Mekân Tasavvuru
• Kamusal Mimâri

The Conception of Space in Ottoman Istanbul within the Context of Ramazannâme Published by Âmil Çelebioğlu

Öz

The month of Ramadan, in the eyes of Muslim societies, is not merely a period of worship but also a special time that profoundly influences the social, cultural, and economic dimensions of urban life. In this respect, Ramadan alters the flow of daily life; elements such as increased activity in mosques, bustling markets and bazaars, the operations of charitable institutions, and intensified socio-cultural interactions among people become more pronounced during this period. One of the literary works that best reflects this multilayered structure is Ramazannâme, edited and published by Âmil Çelebioğlu. Ramazannâme is a significant literary and historical source that offers a detailed portrayal of the socio-cultural fabric of Ottoman Istanbul. Structured in the form of rhymed folk verses (manis) and centered around the month of Ramadan, the work presents a comprehensive panorama of the city, encompassing social habits, places of worship, the economic system, professional guilds, and various aspects of daily life. This article examines the socio-cultural functions of urban space in Ottoman city life through the Istanbul depictions found in Ramazannâme. It is observed that the text does not only reflect the religious and folkloric aspects of Ramadan but also conveys the social relations and urban memory that formed around spaces such as mosques, baths, bazaars, public kitchens (imarets), and city gates. In this context, the primary aim of the study is to reveal how the Ottoman urban fabric was constructed and remembered through a literary text. The study employs a descriptive analysis method, thematically categorizing the spaces mentioned in the work and analyzing them in terms of both functional and symbolic dimensions. The analysis is supported by a review of the relevant literature and includes direct references to selected manis and verses from the Ramazannâme. While the scope of the article is limited to the major structures mentioned in the Ramazannâme that shaped urban life, other Ramazannâme texts and the present-day physical state of these structures are excluded from the study. Ultimately, Ramazannâme is shown to be not merely a depiction of Ramadan but a literary document that illustrates the historical, cultural, and social topography of Istanbul, functioning as a vessel of urban memory.

Anahtar Kelimeler

• Turkish-Islamic Literature
• Ottoman Urban Culture
• Ramazannâme
• Spatial Imagination
• Public Architecture

Kaynakça

1. Acun, Fatma. “A Portrait of the Ottoman Cities”. Muslim World 92 (2002), 255-285.
2. Ahmet Kala. Debbağlıktan Dericiliğe: İstanbul Merkezi Deri Sektörünün Doğuşu ve Gelişimi. İstanbul: Zeytinburnu
3. Belediyesi Yayınları, 2012. https://www.ahievran.org/tr/kitapdetay/debbagliktan-dericilige-istanbul-merkezi-
4. deri-sektorunun-dogusu-ve-gelisimi/205668
5. Ali Şükrü Çoruk. “Osmanlı İstanbul’unda Halkın Eğlence Hayatı”. Büyük İstanbul Tarihi. C. 4. İstanbul: İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Kültür A.Ş., 2015.
6. Aliağaoğlu, Alpaslan - Uğur, Abdullah. “Osmanlı Şehri”. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 38 (25 Ağustos 2016), 203-226.
7. Alidost Ertuğrul. “İstanbul Hamamları ve Mimarisi”. Büyük İstanbul Tarihi. C. 8. İstanbul: İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Kültür A.Ş., 2015.
8. Amil Çelebioğlu. Ramazannâme. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1995.

9. Atasoy, Nurhan. “I stanbul Bahçeleri ”. Büyük İstanbul Tarihi. C. 4. İstanbul: İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Kültür A.Ş., 2015.
10. Barbarosoğlu, Fatma. Ramazannâme. Profil Kitap, 2020.
11. Batar, Teni . I stanbul Ermeni Kiliseleri Üzerine Bir Araştırma Ve Narlıkapı Surp Hovhannes Ermeni Kilisesi (eski Narlıkapı Ermeni Hastanesi). İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
12. Çavuşoğlu, Raşit. “Merhabâ İle Elvedâ Arasında Bir Mâh-ı Gufrân: Prizrenli Hacı Ömer Lutfî’nin Ramazaniyesi”. Rize İlahiyat Dergisi 26 (20 Nisan 2024), 133-166. https://doi.org/10.32950/rid.1400551
13. Çelik, Elif - Aydemir, Ali İşık. “Türk Hamam Mimarisinin Yapısal ve Mekânsal Özelikleri”. Kent Akademisi 11/2 (15 Haziran 2018), 274-281.
14. Ertuğrul, Özkan. “Avrat Pazarı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/125. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
15. Eyice, Semavi. “Bedesten”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 5/302-311. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
16. Eyice, Semavi. “Cağaloğlu Hamamı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/12-13. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
17. Eyice, Semavi. “Cami (Mimari Tarihi)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/56-90. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
18. Eyice, Semavi vd. Dersaadet’in Sur Kapıları. İstanbul: Bilnet Matbaacılık ve Ambalaj Sanayi A. Ş., 2016.
19. Eyice, Semavi. “Eyüp Sultan Külliyesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/9-12. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
20. Eyice, Semavi. “Hamam”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/402-430. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
21. Ganatar, Mehmet. “I stanbul’un Nahi ye ve Mahalleleri (1453-1923)”. Büyük İstanbul Tarihi. C. 3. İstanbul: İstanbul Büyük Şehir Belediyesi Kültür A.Ş., 2015. https://istanbultarihi.ist/84-istanbulun-nahiye-ve-mahalleleri-1453- 1923?q=istanbulda%20yerle%C5%9Fim
22. Geçer, Selin Birgül - Bilgi, Elif Mıhçıoğlu. “İstanbul’da Tarihi Kumkapı’nın Son Yirmi Yıldaki Fiziksel Değişimi (1994- 2013)”. İdealkent 8/22 (31 Mayıs 2017), 510-537.
23. Günay, Hacı Mehmet. “Ramazan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/433-435. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
24. Kallek, Cengiz. “Pazar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/194-203. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
25. Kara, Tuğba. “III. Ahmed Devri nde Sur I çi I stanbul: Yerleşi m Alanları ve Di g er Alanları Dağılımı”. Studies of The Ottoman Domain (Osmanlı Hâkimiyet Sahası Çalışmaları) 6/11 (31 Ağustos 2016), 119-148.
26. Karakoç, Sezai. Samanyolunda Ziyafet. Diriliş Yayınları, 2013.