Emirci Sultan, His Zāwiya and His Legendary Life

Öz

Following the Battle of Manzikert, the processes of Turkification and Islamization began in Anatolia. The role of Turkmen sheikhs and dervishes was instrumental in ensuring that this transformation occurred in a more gradual and conciliatory manner. Among these influential figures was Emirci Sultan, a prominent Turkmen baba of the 13th century who played a significant role in the Islamization and Turkification of Anatolia. Migrating with his tribe to the Bozok district in Central Anatolia, he established a zāwiya (dervish lodge) through which he engaged in religious preaching (tablīgh) and guidance (irshād). Due to its central location, this zāwiya soon became one of the most influential institutions in the region. To this day, Emirci Sultan is remembered with deep reverence by the local population. Oral historiography, embodied in manqibas (hagiographic narratives), provides both evidence of a historical figure’s existence and the process by which they became legendary. Numerous manqibas concerning Emirci Sultan have been transmitted over the centuries; while some have entered the written literature, others persist solely within oral tradition. These narratives often associate him with the Ahmad Yasawī tradition and recount miraculous signs attributed to him. This study has been prepared by compiling all accessible manqibas and examining archival documents related to the zāwiya preserved by Emirci Sultan’s descendants. Furthermore, it investigates in detail the possible connection between Emirci Sultan and Osman Pasha—after whom the village is named—although it remains uncertain whether they were the same person. Zāwiyas in their time were not merely centers for the teaching of religious and spiritual values; they also served as venues for social interaction and public service. The Emirci Sultan Zāwiya, built of adobe—commonly used as a construction material in the Bozok region—was gradually expanded according to need. Serving the public for many years, the zāwiya was incorporated into the Ottoman waqf (pious foundation) system and continued its services until the enactment of the Law on the Closure of Tekkes and Zāwiyas. Although the original adobe structure has not survived in its entirety, the mosque and mausoleum sections of the zāwiya remain in use today.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History and Arts
• Emirci Sultan
• Bozok
• Legend
• Zāwiya

Emîrci Sultan, Zaviyesi ve Menkıbevi Hayatı

Öz

Malazgirt Zaferi’nden sonra Anadolu’da Türkleşme ve İslamlaşma süreci başlamıştır. Bu sürecin daha yumuşak ve ılımlı olmasında Türkmen baba ve dervişlerinin etkisi olmuştur. Emirci Sultan'da XIII. yüzyıl da Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması hususunda önemli bir yere sahip olan Türkmen babalarından bir tanesidir. Orta Anadolu bölgesinde olan Bozok sancağına, obasıyla birlikte göç ederek burada kurduğu zaviye aracılığıyla tebliğ ve irşat faaliyetlerinde bulunmuştur. Merkezi konumda bulunması hasebiyle zaviyesi bölgenin nüfuzlu yerlerinden biri haline gelmiştir. Emirci Sultan, günümüzde de bölge halkı tarafından büyük bir saygıyla anılmaktadır. Sözlü tarih yazıcılığını oluşturan menkıbeler şahsiyetlerin tarihte var olduğuna ve efsaneleştiğine dair kanıtları oluşturmaktadır. Emirci Sultan hakkında da pek çok menkıbe bulunmaktadır. Emirci Sultan ile ilgili anlatılagelen menkıbelerin bazıları literatüre geçse de bazıları halen sözlü kültürde varlığını devam ettirmektedir. Anlatılagelen menkıbelerde Emirci Sultan, Ahmet Yesevî geleneğiyle ilişkilendirilmekte ve kerametlerine dair çeşitli anlatılar yer almaktadır. Bu çalışma, mevcut olan tüm menkıbeler derlenerek ve Emirci Sultan’ın aile efradında bulunan zaviyeye ait belgelerden yararlanılarak hazırlanmıştır. Ayrıca, Emirci Sultan ile aynı kişi olup olmadığı bilinmeyen ve köye adını veren Osman Paşa arasındaki bağlantı ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Zaviyeler, bulundukları dönemde yalnızca dini ve manevi bilgilerin öğretildiği yerler değil, aynı zamanda halkın sosyalleştiği ve kamu hizmetlerinin yürütüldüğü önemli kurumlardı. Emirci Sultan Zaviyesi de Bozok mıntıkasında yörenin yapım malzemesi olarak kullanılan kerpiç ile yapılmış ve ihtiyaca binaen eklemeler yapılarak büyütülmüş bir yapıdır. Halka hizmetleri uzun süre devam eden Emirci Sultan Zaviye’si Osmanlı döneminde vakıf haline getirilerek hizmetlerini sürdürmüştür. Emirci Sultan Zaviyesi tekke ve zaviyelerin kapatılması kanununa kadar vakıf hizmetlerine devam etmiştir. Kerpiçten olan bu yapının orijinal hali günümüze ulaşmasa da zaviyenin mescit ve türbe kısmı halen kullanılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi ve Sanatları
• Emîrci Sultan
• Bozok
• Menkıbe
• Zaviye

Kaynakça

1. Acun, Hakkı. Bozok Sancağı’nda (Yozgat İli) Türk Mimarisi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2005.
2. Âli, Gelibolulu Mustafa. Künhü’l Ahbâr 4. Rükün. 5 Cilt. ed. Suat Donuk - Derya Örs. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2024.
3. Ay, Zahide. “13. Yüzyılda Anadolu’nun İslamlaşma Sürecindeki İsmaili Etkiler ve Bu Etkilerdeki Vefâilik Boyutu”. Akademik İncelemeler Dergisi 11/2 (Aralık 2016), 1-22.
4. Dündar, Abdulkadir. “Türk İslam Sanatları Tarihine Giriş”. Türk İslam Sanatları Tarihi. ed. Abdulkadir Dündar. 15-40. Ankara: Grafiker Yayınları, 3. Basım, 2020.
5. Elvan Çelebi. Nâme-i Kudsî (Kutsal Kitap) Menâkıbu’l-Kudsiyye (Kutsal Menkabeler). ed. Mertol Tulum. Konya: Çizgi Kitabevi, 2017.
6. Eraslan, Kemal. “Ahmed Yesevî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 2/159-161. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
7. Ergin, Ali Şakir. Vakıflar ve Yozgat’ta Tarihî Vakıf Camileri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 1994.
8. Gölpınarlı, Abdülbaki (ed.). Manakıb-ı Hacı Bektâş-ı Velî “Vilâyetnâme”. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 2021.

9. Kahraman, Seyit Ali (ed.). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi: Antakya, Edirne, Filistin, İstanbul, Kayseri, Konya, Maraş, Sivas, Sofya, Urfa. 3 Cilt. İstanbul: Yeditepe, 2022.
10. Köprülü, Mehmed Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. ed. Seda Çakmakcıoğlu Şan. 1. Basım. İstanbul: Alfa Yayınları, 2014.
11. Kul, Ömer (ed.). Geçmişten Geleceğe Hoca Ahmed Yesevî Uluslararası Sempozyumu, 26-28 Eylül 2016. İstanbul: Türk Ocakları İstanbul Şubesi, 2016.
12. Ocak, Ahmet Yasar. Babaîler İsyanı: Alevîliğin Tarihsel Alt Yapısı. İstanbul: Dergâh Yayınları, 9. Basım, 2020.
13. Ocak, Ahmet Yaşar. “Emirci Sultan”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 11/153-155. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
14. Ocak, Ahmet Yaşar. Ortaçağ Anadolusu’nda İki Büyük Yerleşimci-Kolonizatör Derviş Dede Garkın ve Emirci Sultan Vefâiyye ve Yeseviyye Gerçeği. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2. Basım, 2021.
15. Özger, Yunus. “Yusuf Ziya Yozgadî ve Temaşâ-yı Celâl-i Hüdâ Adlı Eseri”. Karadeniz Araştırmaları 28/28 (Ağustos 2011): 115-150.
16. Öztürk, Nuran. “Farklı İki Mesnevide Hz. Muhammed’in Veysel Karanî Övgüsü”. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 3/2 (Aralık 2018), 254-280.
17. Palın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarihi Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 2. Basım, 1971.
18. Sakin, Orhan. Tarihten Günümüze Bozok Sancağı ve Yozgat Tarihi. İstanbul: Doğu Kütüphanesi, 2. Basım, 2012.
19. Şahin, Haşim. “Vefâiyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 42/600-603. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
20. Tosun, Necdet. “Üveysîlik”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 42/400-401. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
21. Tosun, Necdet. “Veysel Karanî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 43/74-75. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
22. Tosun, Necdet. “Yeseviyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 43/487-490. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
23. VGMA, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi. Âbide ve Yapı İşleri Dairesi; Âbide ve Eser Fişi Dosya Fişi, 66/3.