Nevşehir Gavur (Rum) Hamamı

Öz

Osmanlı Devleti’nin İç Anadolu’ya hâkim olduğu dönemde küçük bir yerleşim olan Muşkara, bölgede siyasi istikrarın sağlanmasının ardından sınırlı da olsa gelişim göstermiştir. 18. yüzyılın başlarına kadar bu niteliğini koruyan köy, Damat İbrahim Paşa’nın imar faali-yetleri sonucunda kısa sürede kalkınarak şehir statüsüne kavuşmuş ve adı Nevşehir olarak değiştirilmiştir. Bu süreçte bölgede yaşayan gayrimüslim nüfus, Nevşehir Kalesi’nin güneyinde yer alan Kahveci Dağı’nın eteklerine yerleşmiş; 1924 yılında gerçekleştirilen mübade-leye kadar varlığını sürdürmüştür. Yerleştikleri bölgede konutların yanı sıra su yolları, çeşmeler, kiliseler, okullar, kahvehaneler ve bir hamam inşa etmişlerdir. Ancak bu yapılardan çok azı günümüze ulaşabilmiştir. Mübadele sonrasında bölgeye yerleştirilen Müslüman nüfusun Nevşehir’e uyum sağlayamaması nedeniyle kısa süre içinde farklı yerlere göç etmesi, Kahveci Dağı eteklerindeki alanın bakım-sız kalarak harap olmasına yol açmıştır. Mübadeleyle göç ettirilen Karaman Türklerinden geriye Hagios Georgios Kilisesi’nin çan kulesi (1797), Meryem Ana Kilisesi (1894), Tahtalı Kahvehane’nin temelleri ve bir hamam kalmıştır. Bu eserlerin neredeyse tamamı üzerine çalışmalar yapılmış olmakla birlikte, “Gavur Hamamı” olarak da anılan hamam yapısının literatürde yer almadığı tespit edilmiştir. Bu çalışmada, 1893/1894 yıllarına tarihlendirilen ve Nevşehir merkezinde günümüze ulaşan tek gayrimüslim hamam yapısı olan Nevşehir Rum (Gavur) Hamamı, mevcut durumu üzerinden değerlendirilecektir. Kısmen yıkılmış olan yapının özgün durumunun ortaya konması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Dönemi
• Gayrimüslim
• Karaman Türkleri
• Nevşehir
• Hamam.

Teşekkür

Hamamın rölöve ve restorasyon çizimlerini yapan Evren Küçükdoğan’a (Dizayn E Mimarlık Şirketi), çizimlerden ve raporlardan faydalanmamıza imkân tanıyan Kentsel Dönüşüm Müdürü Emre BECERİR’e ve hamam hakkındaki bilgilerini bizlerle paylaşan Nehir Can YÜCEKUL’a teşekkürlerimi borç bilirim.

Nevsehir Greek Bath

Öz

During the period when the Ottoman Empire ruled Central Anatolia, Muşkara was a small settlement. After political stability was established in the region, it began to develop. It retained this character until the early 18th century. As a result of the urban develop-ment activities of Damat İbrahim Pasha, it developed rapidly and gained city status. Its name was changed to Nevşehir. During this period, the non-Muslim population living in the region settled at the foot of Kahveci Mountain, south of Nevşehir Castle. They lived there until the population exchange in 1924. In addition to their homes, they built waterways, fountains, churches, schools, coffee hous-es, and a bathhouse in the area where they settled. However, very few of these structures have survived to the present day. After the exchange, the Muslim refugees which settled in Nevşehir failed to adapt to city and migrated to different places within a short time. This event led to the neglect and ruin of the area at the foot of Kahveci Mountain. All that remains of the Karaman Turks who were displaced by the exchange are the bell tower of the Hagios Georgios Church (1797), the Virgin Mary Church (1894), the ruins of the Tahtalı Coffeehouse, and a bathhouse. Almost all of these structures have been studied. It has been determined that the bathhouse, also known as the “Greek Bath” has not been academically examined. In this study, the Nevşehir Greek Bath, dated 1893/1894 and the only non-Muslim bathhouse structure in the center of Nevşehir that has survived to the present day, will be evaluated based on its current condition. The aim is to determine the original state of the partially destroyed structure.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Period
• Non-Muslims
• Karaman Turks
• Nevşehir
• Bath.

Teşekkür

I would like to express my gratitude to Evren Küçükdoğan (Dizayn E Architecture Firm) for preparing the survey and restoration drawings of the hamam; to Emre BECERİR, Director of Urban Renewal, for allowing us to use the drawings and reports; and to Nehir Can YÜCEKUL for sharing her knowledge about the hamam with us.

Kaynakça

1. Aktuğ, İlknur. Nevşehir Damat İbrahim Paşa Külliyesi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1993.
2. Altınsapan, Erol. Eskişehir Hamamları (Selçuklu-Osmanlı Dönemi). Eskişehir: Eskişehir Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2009.
3. Bayrakal, Sedat. “Nevşehir Kalesi ve Çevresindeki Osmanlı Mimari Dokusu”. Erdem 59 (2011), 83-106.
4. Becerir, Emre. Nevşehir Kale Çevresi Kaya Mekânların Belgelenmesi ve Koruma Sorunları. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
5. Budak, Ayşe. Kapadokya Bölgesi Kaya Oyma Camileri. Konya: Literatürk Yayınları, 2018.
6. Ekiz, Mehmet. “Niğde’de Hristiyan Türklere Ait Olduğu Düşünülen Üç Hamam”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 3/5 (2014), 95-117.
7. Ekiz, Mehmet. Nevşehir’de Türk Dönemi Mimari Eserleri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
8. Eravcı, H. Mustafa. “Fiziki Gelişim Bağlamında Bir Kent Biyografisi: Nevşehir”. Akademik Bakış 17/34 (2024), 233-246.

9. Erpek, Can. vd. “Yeni Veriler Işığında Nevşehir Kent Tarihi ve Nevşehir Kalesi Üzerine Bir Değerlendirme”. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 38/1 (2021), 164-181.
10. Eyice, Semavi. “İznik’te Büyük Hamam ve Osmanlı Devri Hamamları Hakkında Bir Deneme”, Tarih Dergisi 11/15 (1960), 99-120.
11. Güney, Emrulah. “Nevşehir’in Yerleşme Tarihçesi ve Şehirleşme Hareketleri”. Nevşehir Kültür ve Tarih Araştırmaları 10 (2008), 3-13.
12. Güney, Emrullah. vd. Nevşehir İli. Nevşehir: Kitap Sarayı, 1974.
13. Gür, Durmuş. “Nüfus Mübadelesinin Ardından Kıranköy”. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 28/54 (2025), 655-680.
14. Güvenç, Şeyda. Antalya Kaleiçi’nde Yenikapı Gavur Hamamı Restorasyon Projesi. İstanbul: İTÜ, Fen Bilimleri Enstitüsü, 1997.
15. İşlek İşler, Evrim. Akşehir Yukarı (Gavur) Hamamı Restorasyon Önerisi. Ankara: Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
16. Karaman, Sami. Afyonkarahisar Hamamları. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
17. Kaya, Mustafa. “Nevşehir 1896”. Geçmişten Geleceğe Nevşehir Kültür ve Tarih Araştırmaları 11 (2009), 10-12.
18. Kılıç, Serkan. vd. Antalya’daki Türk Dönemi Hamamları. Konya: Palet Yayınları, 2025.
19. Konya, Eray-Çavdar, Giray. “Karamanlıca Bir Eser, Kayseri Metropolitleri ve Malumat-ı Mütenevvia Üzerine”. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları 16/31 (2017), 113-130.
20. Maraşlı, Savaş. “Nevşehir Kalesi Yamaç Yerleşim Alanında Bulunan Bezirhaneler”. Arkeoloji ve Sanat 157 (2018) 163-174.
21. Maraşlı, Savaş-Becerir, Emre. “Nevşehir’de Günümüze Ulaşamayan Bir Osmanlı Yapısı: Tahtalı Kahvehane”. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi 11/4 (2021), 2196-2211.
22. Meyer, Franz Sales. Hand Book of Ornament. Newyork: B. Hessling, 1900.
23. Nevşehir 1913 Salnamesi. çev. Oğuz Özdem. Nevşehir: Kapadokya Üniversitesi Yayınları, 2021.
24. Nevşehir Salnamesi 1914. çev. Adem Öger-Oğuz Özdem. Nevşehir: NEVKAM, 2013.
25. Nevşehir-i Dilara. haz. Nevşehir Belediyesi Kültür ve Spor İşleri Müdürlüğü. Nevşehir: Simtel Ofset Matbaacılık, 2014.
26. Özkarcı, Mehmet. “Niğde’de Osmanlılar Dönemine Ait İki Hamam”. Sanat Tarihi Dergisi 22/2 (2014), 45-60.
27. Pehlivan, Gamze. Nevşehir İl Merkezindeki Erken Cumhuriyet Dönemi Eğitim Yapıları (1923-1945), Nevşehir: Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
28. Pekak, M. Sacit. “Kappadokia Bölgesi Osmanlı Dönemi Kiliseleri: Örnekler, Sorunlar, Öneriler”. METU JFA 26/2 (2009), 249-277.
29. Sayan, Fatma İlkay. Kütahya Yeni Mahalle Rum (Gavur) Hamamı Restorasyon Önerisi. Ankara: Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2010.
30. Sevim, Adem. “Damat İbrahim Paşa’nın Banisi Olduğu Nevşehir Çeşmeleri”. XVIII. Türk Tarih Kongresi Bildiri Kitabı, haz. Semiha Nurdan-Muhammed Özler (Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2022) 1/497-528.
31. Sevim, Adem-Köşklü, Zerrin. “Nevşehir’de Osmanlı Dönemi Çeşmeleri”. ANASAY 22 (2022), 117-150.
32. Şahin, İlhan. “Nevşehir”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/64-67. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
33. Şemseddin Sami. Kamusü’l-Alam. 6. Cilt, İstanbul: Mihvan Matbaası,1316.
34. Tekin, Ali. Kütahya ve İlçelerindeki Su Yapıları. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
35. Topal, Nevzat. “Türkiye’nin Sıhhî İçtimaî Coğrafyası: Niğde Sancağı Kitabına Göre Ürgüp ve Nevşehir Kazaları”. Nevşehir’in Tarihi Yolculuğu, ed. İlyas Gökhan (Nevşehir: Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, 2015), 240-317.
36. Toroğlu, Emin. “Bir Osmanlı Şehir Tesisi: Nevşehir”, 1. Uluslararası Tarih ve Kültür Sempozyumu Bildirileri, ed. Adem Öger (Ankara: Grafiker Ofset Yayıncılık, 2012) 3/17-40.
37. Yenipınar, Halis. “Nevşehir Emek Mahallesinde Ortaya Çıkan Temel Kalıntısı”. Nevşehir Kültür ve Tarih Araştırmaları 3 (2005), 21-23.
38. Yiğitpaşa, Davut-Öztürk, Osman. “Yeni Verilerle Anadolu’da Pers Mimarisi Geleneği: Apadanalar”. Uluslararası Eskiçağ Tarihi Araştırmaları Dergisi 2/2 (2020), 241-276.
39. Web 1: Erişim 22 Aralık 2025. https://photos.wikimapia.org/p/00/01/48/30/33_big.jpg.