Fakhr al-Dīn al-Rāzī's Theory of Imamate: Leadership and Legitimacy in Islamic Political Thought

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 5, 2474 - 2494, 31.12.2025

İbrahim Halil Erdoğan , Mehmet İzci

https://doi.org/10.15869/itobiad.1636946

Öz

The article examines Fakhr al-Dīn al-Rāzī’s theory of imamate with particular attention to the fundamental divergences between Sunnī and Shīʿī schools of thought. It analyzes his distinctive perspective on leadership and legitimacy within Islamic political thought and seeks to clarify his position in the broader framework of political philosophy.
According to Rāzī, imamate is not merely a political authority but also a religious and moral responsibility. He argues for its necessity to maintain social order and enforce religious rulings, rejecting the Shi‘a claim that the imam is divinely appointed. Instead, he asserts that leadership should be based on merit rather than lineage or tribal affiliation. Rāzī outlines essential qualities for an imam, including expertise in jurisprudence, political acumen, courage, justice, and leadership ability. He supports the Sunni view that the imam should be chosen by the community and believes that legitimacy stems from public welfare and consensus rather than divine designation. Additionally, he critiques the Shi‘a doctrine of the imam’s infallibility, arguing that it is neither a logical necessity nor a religious requirement. The study compares Rāzī’s views with scholars like al-Ghazālī, Ibn Khaldūn, al-Bāqillānī, and al-Juwaynī, highlighting his distinctive contributions. While his approach maintains some traditional elements, Rāzī introduces methodological innovations by linking political authority to rationality, public welfare, and social stability rather than solely religious texts. His imamate theory remains relevant today, offering insights into leadership and legitimacy in contemporary Muslim societies. By emphasizing competence and justice, Rāzī’s political philosophy continues to provide a valuable framework for governance discussions.

Anahtar Kelimeler

Kalām , Imamate , Caliphate , Fakhr al-Dīn al-Rāzī , Shī‘a

Fahreddîn er-Râzî'nin İmâmet Teorisi: İslam Siyaset Düşüncesinde Liderlik ve Meşruiyet

Öz

Makale, Fahreddîn er-Râzî’nin imâmet teorisini Ehl-i Sünnet ve Şiî ekoller arasındaki temel ayrışmaları göz önünde bulundurarak ele almakta, onun İslam siyaset düşüncesindeki liderlik ve meşruiyet anlayışına getirdiği özgün bakış açısını analiz etmekte ve onun siyaset felsefesi içerisindeki konumunu açıklığa kavuşturmaktadır.
Râzî, imametin gerekliliği, imamın nitelikleri ve meşruiyet kaynakları konularında aklî ve naklî delillere dayanarak kapsamlı bir değerlendirme yapmıştır. Ona göre imamet, yalnızca siyasi bir otorite değil, aynı zamanda dini ve ahlaki bir sorumluluktur. İmametin zorunluluğunu toplumsal düzenin korunması ve dinî hükümlerin uygulanması açısından temellendiren Râzî, Şiî düşüncenin ileri sürdüğü “imamın ilahi bir zorunluluk olduğu” iddiasını eleştirmektedir. O, imamın liyakat esasına göre belirlenmesi gerektiğini vurgulayarak, imametin Kureyşliliğe veya soya dayalı bir hak olmadığı görüşünü savunmaktadır. İmamın taşıması gereken nitelikler arasında içtihat yetkinliği, siyasi ve stratejik zekâ, cesaret, adalet ve liderlik becerisi yer almaktadır. Râzî, imamın ümmet tarafından seçilmesi gerektiğini, halkın maslahatını gözeten bir yönetimin meşruiyet kaynağının seçim ve toplumsal uzlaşı olduğunu belirtmektedir. Şiî düşüncenin öne sürdüğü imamın masumiyeti ilkesini eleştiren Râzî, masumiyetin imamet için zorunlu bir şart olmadığını, bu görüşün mantıksal çelişkiler içerdiğini ileri sürmektedir. Ayrıca, imamın ilahi bir nasla belirlenmesi gerektiği düşüncesini rasyonel açıdan tutarsız bulmakta ve bunun yerine maslahat, liyakat ve seçim ilkelerini öne çıkarmaktadır. Çalışma, Râzî’nin imâmet anlayışını Gazzâlî, İbn Haldûn, Bâkillânî ve Cüveynî gibi düşünürlerle karşılaştırarak onun siyaset teorisindeki özgünlüğünü ortaya koymaktadır. Râzî’nin imamet anlayışı, Ehl-i Sünnet düşünce geleneği içinde metodolojik bir yenilik ve rasyonel bir derinlik taşımasına rağmen, bazı yönleriyle geleneksel kalmaya devam etmiştir. O, siyasal otoritenin kaynağını sadece dini referanslarla açıklamak yerine, mantık, maslahat ve toplumsal düzen ilkeleriyle ilişkilendirerek İslam siyaset düşüncesinde akılcı bir yaklaşımın temsilcisi olmuştur. Bu bağlamda, Râzî’nin imamet teorisi, tarihsel olduğu kadar günümüz Müslüman toplumlarında da liderlik ve meşruiyet tartışmalarına ışık tutabilecek bir perspektif sunmaktadır. Onun vurguladığı liyakat ve adalet ilkeleri, çağdaş siyasi düşünce açısından da önemini korumaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kelam , İmâmet , Hilafet , Fahreddîn er-Râzi , Şiâ

Kaynakça

• Aḥmed b. Ḥanbel, E. ʿAbdullâh A. b. M. b. Ḥanbel eş-Şeybânî. (1995). El-Müsned (Vols. 1-8). Dâru’l-Ḫadîs̱.
• Altuntaş, H., & Şahin, M. (2011). Kur’an-ı Kerim Meâli. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Âmidî, E.-Ḥasen ʿAlî b. E. ʿAlî S. es-Saʿlebî el-. (1971). Ğâyetu’l-Merâm fî ʿİlmi’l-Kelâm. el-Meclisu’l-Aʿlâ.
• Ardoğan, R. (2021a). Akideden Kelama Kelam Tarihi. KLM Yayınları.
• Ardoğan, R. (2021b). Kelam İlminde Metodoloji. KLM Yayınları.
• Bâkillânî, E. B. (1987). Temhîdu’l-Evâil ve Telhîsu’d-Delâil. Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye.
• Buhârî, E. A. M. b. İ. el-. (2001). El-Câmiu’s-Sahîh. Dâru Tavki’n-Necât.
• Bulut, M. (2001). İsmet. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 23, ss. 134-136). TDV Yayınları.
• Cuveynî, E.-M. ʿAbdulmelik b. ʿAbdullâh el-. (1987). Lumaʿu’l-Edille fî Ḳavâʿidi ʿAḳâîdi ʾEhli’s-Sünne ve’l-Cemâʿa. Âlemü’l-Kütüb.
• Çam, S., & Öngüç, M. S. (2020). Mâtürîdîlikte İmâmet/Devlet Başkanlığı Anlayışı (Ebü’l-Yüsr El-Pezdevî ve Ebü’l-Muîn En-Nesefî Örneği). Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 11(2), Article 2.
• Çelebi, İ. (2003). Lutuf. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 27, ss. 239-241). TDV Yayınları.
• Demirel, M. M. (2023). Ehl-İ Sünnet’te İmâmet Anlayışı: Eş’arî Ve Mâtürîdîlîk Örneği. Kur’ân ve Sünnet Araştırmaları Dergisi, 3(1), Article 1.
• el-Gazzâlî, E. H. (1964). Feḍâʾiḥu’l-Bâṭıniyye. ed-Dâru’l-Kavmiyye.
• en-Nesâî, E. A. A. b. Ş. el-Horasânî. (1986). Sünen-i Nesâî. Mektebetü’l-Matbûâti’l-İslâmiyye.
• Endülüsî, İ. H. (1982). El-Fasl fi’l-Mileli ve’l-Ehvâi ve’n-Nihal. Mektebetü Ukâz.
• er-Râzî, F. (1999). Mefâfîhu’l-Gayb (Şamile). Dâru İhyâu’t-Turâsi’l-Arabî.
• Gazzālī, A. H. (2004). El-İktisâd fi’l-İ’tikâd. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Geçit, M. S. (2016). İslâm Dünyasında Din-Siyaset İlişkisinin Tarihçesine Genel Bir Bakış. Universal Journal of Theology, 1(1), 31-50.
• Geçit, M. S. (2017). Ebu Mansur El-Bağdadî (V. 429/1038)’Nin “Kitâbu Usûli’d-Dîn” Adlı Eserinde İmamet ve Siyâset Konuları. Ağrı İslami İlimler Dergisi, 1, 19-42.
• Gün, F. (2024). İslam’da Kadın Sorunsalına Kelamî Bir Bakış. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 23, Article 23. https://doi.org/10.34085/buifd.1439914
• İbn Haldûn. (2004). Mukaddime (H. Kendir, Çev.). Yeni Şafak.
• İbn Ḥibbân, E. Ḥâtim M. b. Ḥibbân el-Bustî. (1988). Es-Ṣaḥîḥ. Muʾessesetu’r-Risâle.
• İbn Ḳudâme el-Maḳdisî, E. M. M. ʿAbdullāh b. A. b. M. b. K. el-Cemmâʿîlî. (1969). El-Muğnî (Vols. 1-10). Mektebetu’l-Ḳahire.
• İbnu’t-Tilmisânî, E. M. ʿAbdullâh b. M. el-Fihrî. (1999). Şerḥu’l-Meʿâlim fî Uṣûli’l-Fıḳh. Âlemü’l-Kütüb.
• Karadağ, B. (2018). İslam Hukukuna Göre Kadının Hâkimliği. e-Şarkiyat İlmi Araştırmaları Dergisi/Journal of Oriental Scientific Research (JOSR), 10(2), 690-707. https://doi.org/10.26791/sarkiat.370840
• Karaoğlan, A. (2024). Kur’ân ve Bilim Ekseninde İlmî İ’câz. Kitap Dünyası.
• Mâturîdî, E. M. M. b. M. el-. (2005). Teʾvîlâtu Ehli’s-Sunne. Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye.
• Mâverdî, E.-Ḥasen ʿAlî b. M. el-Baṣrî el-. (t.y.). En-Nuket ve’l-ʿUyûn (Vols. 1-6). Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye.
• Mekkî el-Amilî, H. Y. (1963). Akîdetu’ş-Şî’ati fi’l-İmâmi’s-Sâdiki ve Sâiri’l-Eimme. Dâru’l-Endelus.
• Nesefî, E.-M. (2003). Tabsiratu’l-Edille fî Usûli’d-Dîn. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Nesefî, E.-M. (2010). Matüridi Akaidi: (Bahrü’l-Kelam Tercümesi) (R. Biçer, Çev.). Gelenek Yayıncılık.
• Nevbaht, E. İ. (2007). El-Yâkût fî İlmi’l-Kelâm. el-Hizânetu’l-Âlemiyye.
• Râzî, F. (1978). Kelam’a Giriş (el-Muhassal) (H. Atay, Çev.). Ankara Okulu Yayınalrı.
• Râzî, F. (1987). El-Metâlibu’l-Âliye mine’l-İlmi’l-İlâhî. Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî.
• Râzî, F. (2004). Meâlimu Usûli’d-Dîn. Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî.
• Râzî, F. (2015). Nihâyetü’l-Ukûl fî Dirâyeti’l-Uṣûl. Dâru’z-Zehâir.
• Sefârînî, E.-ʿAvn Ş. M. b. A. es-. (1982). Levâmiʿu’l-Envâri’l-Behiyye ve Sevâṭiʿu’l-Esrâri’l-Es̱eriyye (Vols. 1-2). Muessesetü’l-Hafikîn.
• Şâṭıbî, İ. b. M. el-Laḫmî el-Ğırnâṭî eş-. (1992). El-ʾİʿtiṣâm (Vols. 1-2). Dâru İbn ʿAffân.
• Şehristânî, E.-F. (2010). El-Milel ve’n-Nihal. Müessesetü’l-Halebî.
• Şola, H. (2021). Te’vîlât Bağlamında İmâm Mâtürîdî’nin Kadına Bakışı. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 19, Article 19. https://doi.org/10.32950/rteuifd.909442
• Taberânî, E.-K. (1983). El-Mu’cemü’l- Kebir. Mektebetü İbn-i Teymiyye.
• Tahânevî, M. b. ʿAlî b. el-Ḳâḍî M. Ḥâmid b. M. Ṣâbir el-Fârûḳî el-Ḥanefî et-. (1996). Keşşâfu Iṣṭılâḥâti’l-Funûn ve’l-ʿUlûm. Mektebetu Lubnân Nâşirûn.
• Tebâtebâî’l-Hakîm, M. S. (2006). Usûlu’l-Akîde. Dâru’l-Hilâl.
• Tirmizî, E. Î. M. (1998). Sünen-i Tirmizî. Dâru’l-Garbî’l-İslâmî.
• Üzüm, İ. (2001). İsnâaşeriyye (Kelâm). İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 23, ss. 147-149). TDV Yayınları.
• ʿİmrânî, E.-Ḥuseyn Y. b. E.-Ḫayr b. S. el-ʿİmrânî el-Yemenî eş-Şâfiʿî el-. (1999). El-İntiṣâr fi’r-Reddi ʿale’l-Muʿtezileti’l-Ḳaderiyyeti’l-l-Eşrâr. el-Câmiʿatu’l-İslâmiyye