Davranışsal Finans Bağlamında Bireylerin Finansal Kararları Üzerine Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 5, 2752 - 2775, 31.12.2025

Aysel Kavlakoğlu , Tolga Ulusoy

https://doi.org/10.15869/itobiad.1705246

Öz

Bu makale, bireylerin yatırım kararlarını etkileyen davranışsal eğilimleri incelemek te ve geleneksel finans teorilerinin varsaydığı rasyonel yatırımcı modeline eleştirel bir perspektifle yaklaşmaktadır. Davranışsal finans, bireylerin karar alma süreçlerinde duygusal ve bilişsel önyargıların önemli rol oynadığını öne sürer. Bu çerçevede çalışmada sürü psikolojisi (herd behavior), çerçeveleme etkisi (framing effect), aşırı güven (overconfidence), riskten kaçınma (loss aversion), aşinalık (familiarity) ve mental muhasebe (mental accounting) gibi yaygın davranışsal önyargılar ele alınmıştır. Araştırmanın ampirik bölümünde, bireysel yatırımcıların yatırım kararlarında bu önyargıların etkisini belirlemek amacıyla, finansal alanda yatırımda bulunmuş olan 374 kişiden oluşan anket çalışması gerçekleştirilmiştir. Elde edilen veriler betimleyici istatistiklerin yanı sıra faktör analiziyle önyargı kümeleri altında gruplandırılmış; t-testi ve ANOVA analizleriyle demografik değişkenlerin davranışsal eğilimlere etkisi incelenmiş; korelasyon analizi ile değişkenler arası ilişkiler ortaya konmuştur. Analiz sonuçları, bireysel yatırımcıların finansal karar alma süreçlerinde tam anlamıyla rasyonel davranmadıklarını ve kararlarının büyük ölçüde psikolojik ve sosyal etkenlerden etkilendiğini göstermektedir. Özellikle piyasa dalgalanmalarında sürü psikolojisinin, aşırı güvenin ve aşinalık önyargısının yatırım kararlarını yönlendirdiği, aynı zamanda yatırımcıların kazanç ve kayıpları farklı çerçevelerde değerlendirdiği gözlemlenmiştir. Bu bulgular, yalnızca bireysel yatırımcılar açısından değil, kurumsal şirket ve firmalar, finansal danışmanlık hizmetleri, yatırım eğitimi ve piyasa düzenlemeleri bakımından da önemli sonuçlar doğurmaktadır. Yatırımcıların daha sağlıklı ve bilinçli kararlar alabilmeleri için davranışsal finansın sunduğu psikolojik farkındalıklardan yararlanılması gerektiği ortaya çıkarılmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, bireysel yatırımcıların rasyonellikten ne ölçüde sapma gösterdiğini ortaya koymakta ve davranışsal önyargıların finansal karar süreçlerindeki belirleyici etkisini ampirik verilerle desteklemektedir. Davranışsal finansın teorik çerçevesiyle elde edilen bu bulgular, yatırım davranışlarının rasyonellikten hariç olarak çok boyutlu yapısını anlamak ve daha etkili yatırım stratejileri geliştirmek açısından önemli katkılar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Davranışsal Finans , Finansal Kararlar , Bireysel Yatırımcı , Önyargılar , Psikoloji

An Examination of Individuals' Financial Decisions in the Context of Behavioral Finance

Öz

This article examines the behavioural tendencies that affect individuals' investment decisions and critically approaches the rational investor model assumed by traditional finance theories. Behavioural finance argues that emotional and cognitive biases play an important role in individuals' decision-making processes. In this framework, the study focuses on common behavioural biases such as herd behaviour, framing effect, overconfidence, risk aversion, loss aversion, familiarity and mental accounting. In the empirical part of the study, a survey was conducted to determine the impact of these biases on the investment decisions of individual investors. In addition to descriptive statistics, the data obtained were grouped under bias clusters using factor analysis; the effects of demographic variables on behavioural tendencies were examined using t-test and ANOVA analyses; and the relationships between variables were revealed using correlation analysis. The results of the analyses show that individual investors do not act fully rationally in their financial decision-making processes and their decisions are largely influenced by psychological and social factors. It has been observed that herd psychology, overconfidence and familiarity bias guide investment decisions, especially during market fluctuations, and that investors evaluate gains and losses in different frameworks. These findings have important implications not only for individual investors but also for corporate firms, financial advisory services, investment education and market regulations. It is revealed that the psychological awareness offered by behavioural finance should be utilised for investors to make healthier and more informed decisions. In conclusion, this study reveals the extent to which individual investors deviate from rationality and supports the determinant effect of behavioural biases on financial decision processes with empirical data. These findings, obtained through the theoretical framework of behavioural finance, provide important contributions in terms of understanding the multidimensional structure of investment behaviour apart from rationality and developing more effective investment strategie

Anahtar Kelimeler

Behavioral Finance , Financial Decisions , Individual Investor , Prejudices , Psychology

Kaynakça

• Akın, M. (2020). Ses davranış değiştirme modeli: Davranışsal iktisatta aktif karar verme ve harekete geçirme. Uluslararası Bankacılık Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 3(1), 93-123.
• Alper, D. & Ertan, Y. (2008). Yatırım fonu seçim kararlarında çerçeveleme etkisi. Muhasebe ve Finansman Dergisi, (37), 174-184.
• Atasever, G., & Baydur, C. (2021). Muğla konut piyasasında yatırımcı psikolojisinin analizi. Aydın İktisat Fakültesi Dergisi, 6(1), 34-51.
• Ateş, A. (2007). Finansal yatırımların davranışsal finans açısından değerlendirilmesi üzerine bir araştırma. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Baker, H. K. & Nofsinger, J. R. (Eds.). (2010). Behavioral finance: Investors, corporations, and markets. John Wiley & Sons.
• Baker, H. K., & Nofsinger, J. R. (2002). Psychological biases of investors. Financial Services Review, 11(2), 97-116.
• Barberis, N., Shleifer, A. & Vishny, R. (1998). Yatırımcı duygusunun bir modeli. Finansal Ekonomi Dergisi, 49(3), 307-343.
• Başarır, Y. (2021). Yatırım kararlarının hazırlanmasında sürü performansı: Literatür taraması. Ekonomi ve Finansal Araştırmalar Dergisi, 3(2), 129-141.
• Bayar, Y. (2011). Yatırımcı Davranışlarının Davranışçı Yaklaşım Çerçevesinde Değerlendirilmesi. Girişimcilik ve Kalkınma Dergisi, 6(2), 133-160.
• Böyükaslan, A. (2012). Bireysel yatırımcıları finansal yatırım kararına yönlendiren faktörlerin davranışsal finans açısından incelenmesi: Afyonkarahisar örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Çiftçi, A. (2017). Finansal yatırım kararlarında davranışsal eğilimlerin davranışsal finans açısından incelenmesi: Şanlıurfa ili merkez ilçeleri örneği. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Batman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Ede, M. (2007). Davranışsal finans ve bireysel yatırımcı davranışları üzerine ampirik bir uygulama. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Eser, R. & Toıgonbaeva, D. (2011). Psikoloji ve iktisadın birleşimi olarak, davranışsal iktisat. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 6(1), 287-321.
• Hirshleifer, D. (2015). Behavioral finance. Annual Review of Financial Economics, 7(1), 133-159.
• Huberman, G. (2001). Familiarity breeds ınvestment. The Review of Financial Studies, 14(3), 659-680.
• Jain, D. & Mandot, N. (2012). Impact of demographic factors on ınvestment decision of ınvestors in rajasthan. Journal of Arts, Science & Commerce, 3(2), 81-92.
• Lei S, Mathers AM (2024), "Familiarity bias in direct stock investment by individual investors" Review of Behavioral Finance, 16 (3), 551–579.
• Ljungquist, B., Berg, S., Lanke, J., McClearn, G. E. & Pedersen, N. L. (1998). The effect of genetic factors for longevity: A comparison of ıdentical and fraternal twins in the swedish twin registry. The Journals of Gerontology Series A: Biological Sciences and Medical Sciences, 53(6), M441-M446.
• Nurcahya, S. A. & Maharani, S. N. (2021). Investor competence and decision familiarity bias analysis for portfolio diversification. Iconebs 2020: Proceedings of the First International Conference on Economics, Business and Social Humanities 2020.
• Ordover, J. A. & Willig, R. D. (1981). An economic definition of predation: Pricing and product ınnovation. The Yale Law Journal, 91(1), 8-53.
• Ozturk, E. (2021). Cinsiyetin bireysel yatırım kararlarına etkisi. Pressacademia procedia, 14(1), 97-101.
• Oskamp, S. (1965). Overconfidence in case-study judgments. Journal of Consulting Psychology, 29(3), 261-265.
• Park, H. & Sohn, W. (2013). Behavioral finance: A survey of the literature and recent development. Seoul Journal of Business, 19(1), 3-42.
• Pompian, M. (2006): Behavioral finance and wealth management – how to build optimal portfolios that account for ınvestor biases. Financial Markets and Portfolio Management, Springer; Swiss Society for Financial Market Research, 21(4), 491-492.
• Ricciardi, V. & Simon, H. K. (2000). What is behavioral finance? Business, Education & Technology Journal, 2(2), 1-9.
• Van Der Schalk, J., Bruder, M., & Manstead, A. (2012). Regulating emotion in the context of interpersonal decisions: The role of anticipated pride and regret. Frontiers in psychology, 3(513).
• Shefrin, H., & Statman, M. (1985). The disposition to sell winners too early and ride losers too long: Theory and evidence. The Journal of Finance, 40(3), 777-790.
• Samuelson, W. & Zeckhauser, R. (1988). Status quo bias in decision making. Journal of Risk and Uncertainty, 1(1), 7-59.
• Tekin, B. (2019). Kendine aşırı güven ve ölçme yöntemleri: Davranışsal finans kapsamında bir literatür incelemesi. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 293-308.
• Thaler, R. (1980). Toward a positive theory of consumer choice. Journal of Economic Behavior and Organization, 1, 39-60.
• Tversky, A. & Kahneman, D. (1974). Judgment under uncertainty: Heuristics and biases: biases in judgments reveal some heuristics of thinking under uncertainty. Science, 185(4157), 1124-1131.
• Tufan, E. (2008). Davranışsal Finans. Ankara: İmaj Yayınevi.
• Tufan, C. & Sarıçiçek, R. (2013). Davranışsal finans modelleri, etkin piyasa hipotezi ve anomalilerine ilişkin bir değerlendirme. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(2), 159-182.
• Ulusoy, T., Civek, F. (2021) Determinıing the effect of emotional ıntelligence in ınvestment decisions in sustainable finance. Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, 7(52), 2830-2836.
• Yiğit, A. G., Bayram, T., & Bayar, H. T. (2020). Çerçeveleme etkisi’nin işsizlik bağlamında incelenmesi. OPUS International Journal of Society Researches, 16(31), 4376-4403.
• Zhong, Z. (2025). The ımpact of anchoring effect on financial investment decisions and coping strategies. Advances in Economics, Management and Political Sciences, 164, 50-55
• Zyphur, M. J. (2009). When mindsets collide: Switching analytical mindsets to advance organization science. Academy of Management Review, 34, 677–688.