The Transformation of Traditional Syrianism Interpretation: From Religion-Based Principled Boundaries to the Construction of Ethnic Identity

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 5, 2589 - 2610, 31.12.2025

Halit Yeşilmen

https://doi.org/10.15869/itobiad.1777518

Öz

This article examines the formation and change of the traditional interpretation of Syrianism. The direction in which the interpretation of Syrianism has changed over time and the factors that have influenced this have been explored. The aim is to identify the main lines of the traditional interpretation of Syrianism and to determine its current nature. For this purpose, an interpretive method that takes historical grounding into account from a sociological perspective was employed. The background of the research is the traditional interpretation of the Syrian Kadims. To this end, the principled outlines within the traditional understanding of Syrianism were first identified, based on the historical background. Then, how the understanding of Syrianism has evolved is discussed. In this context, how the Mahallemi identity of Muslim and Arab origin was instrumentalized and its consequences were emphasized. The article demonstrates that, from a traditional perspective, the name Syrian emerged as a result of religious (Christian) affiliation, was adopted based on the principle of differentiation from Judaism and pagan societies, and it was demonstrated that this name was preserved under the patronage of the Syriac Orthodox Church of Antioch, which was characterized by its apostolic natüre. However, it has been concluded that this affiliation has begun to be interpreted at the centre of ethnicity. In the first stage, Syrian was interpreted, again with an understanding that considered the axis of religion, but this time as the common identity of Christians within the Church of Antioch before the divisions. In the second stage, it began to directly represent an ethnic identity. It was observed that the Mahallemi identity, which is adjacent to the Syrian Kadims and stands out with its Muslim and Arab components, was instrumentalized in the creation of this ethnic identity, transforming Syrianism from within.

Anahtar Kelimeler

Sociology of Religion , Identity , Ethnicity , Syriacism , Assyrianism , Mahallemies.

Geleneksel Süryanilik Yorumunun Dönüşümü: Din Orijinli İlkesel Sınırlardan Etnik Kimliğin İnşasına

Öz

Bu makale, geleneksel Süryanilik yorumunun oluşumunu ve değişimini ele almaktadır. Süryanilik yorumunun oluşumu, hangi yönde değiştiği ve bunda etkili olan faktörlerin neler olduğu problem edilmiştir. Geleneksel Süryanilik yorumunun ana hatlarının tespit edilmesi ve son aşamada kazandığı mahiyetin saptanması amaçlanmıştır. Bunun için sosyolojik bir bakış açısıyla tarihsel zemini dikkate alan yorumlayıcı bir yöntem tercih edilmiştir. Sorgulamanın arka planında Süryani Kadimlerin geleneksel kimlik yorumu göz önünde bulundurulmuştur. Bunun için öncelikle tarihsel aşamalar doğrultusunda geleneksel Süryanilik anlayışındaki ilkesel hatlar tespit edilmiş, daha sonra Süryaniliğin hangi yönde ve nasıl değiştiğine yer verilmiştir. Bu değişime dönük olarak Müslüman ve Arap kökenli olan Mahallemi kimliğinin nasıl araçsallaştırıldığı ve bunun sonuçları üzerinde durulmuştur. Makale, geleneksel yorum açısından Süryani isminin, din (Hıristiyanlık) aidiyeti neticesinde ortaya çıktığını, Yahudilikten ve pagan toplumlarından farklılaşma ilkesiyle benimsendiğini ve bu ismin apostolik olan Antakya Süryani Ortodoks Kilisesi nezdinde korunduğunu ortaya koymuştur. Fakat belirtilen aidiyet ve sınırların Âsurîzmin etkisiyle dönüştüğü ve etnisite merkezinde yorumlanmaya başlandığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu etkinin iki temel aşamada gerçekleştiği tespit edilmiştir. Birinci aşamada Süryanilik, yine din eksenini dikkate alan bir anlayışla, fakat bu defa bölünmelerden önceki Antakya Kilisesi bünyesinde yer alan Hıristiyanların ortak kimliği olarak yorumlanmıştır. İkinci aşamada ise doğrudan etnik bir kimliği temsil etmeye başlamıştır. Söz konusu etnik kimliğin üretilmesinde Süryani Kadimlere komşu olan, Müslüman ve Arap bileşenleriyle ön plana çıkan Mahallemi kimliğinin araçsallaştırıldığı ve bunun Süryaniliği içeriden dönüştürdüğü görülmüştür. Bu süreçte geleneksel çizgideki direncin kırıldığı, etnisite yönünde değiştiği ve neticede Kadim ifadesinin de karşılıksız kaldığı saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Din Sosyolojisi , Kimlik , Etnisite , Süryanilik , Âsurizm , Mahallemiler.

Kaynakça

• Akyüz, G. (2005). Tüm yönleriyle Süryaniler. Mardin: Kırklar Kilisesi.
• Alan, G. (2019). Amerikan Board Örgütü’nün Ortadoğu bölgesindeki teşkilatlanmasında Asur Misyonu’nun Önemi (1851-1860). Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 14(1), 17-49. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gopsbad/issue/46703/521962
• Albayrak, K. (1997). Keldanîler ve Nasturîler. Ankara: Vadi Yayınları.
• Albayrak, K. (2001). Geçmişte ve günümüzde Keldani Kilisesi. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(1), 107-124. https://isamveri.org/pdfdrg/D02498/2001_1/2001_1_ALBAYRAKK.pdf
• Albayrak, K. (2007). Nestûrîlik. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 33, ss. 15-17). Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi Genel Müdürlüğü.
• Assmann, J. (2001). Kültürel bellek (A. Tekin, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Atiya, A. S. (2005). Doğu Hıristiyanlığı tarihi (N. Hiçyılmaz, Çev.). İstanbul: Doz Yayınları.
• Aydın, M. (1998). Hırisitiyanlık. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 17, ss. 328-358). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.
• Aydın, S. (2005). Doğu ve Batı Hıristiyanlığı arasında son hesaplaşma: Modernleşme ve Doğu Hıristiyanlığı Üzerinde Misyon Faaliyetleri. A. Taşğın, E. Tanrıverdi ve C. Seyfeli (Ed.), Süryaniler ve Süryanilik içinde (C. 3, ss. 101-128). Ankara: Orient Yayınları.
• Bauman, Z. (2019). Kimlik (2. bs.). (M. Hazır, Çev.). Ankara: Heretik Yayınları.
• Berger, P. L. ve Luckmann, T. (2008). Gerçekliğin sosyal inşâsı. (V. S. Öğütle, Çev.). Ankara: Paradigma Yayıncılık
• Bilge, Y. (1996). Süryaniler (2. bs.). İstanbul: Yeryüzü Yayınları.
• Bilgin, N. (1995). Kollektif kimlik. İstanbul: Sistem Yayıncılık.
• Bilgin, N. (2007). Kimlik inşası. İzmir: Aşina Kitaplar Yayıncılık.
• Bilgin, N. (2013). Tarih ve kolektif bellek. İstanbul: Bağlam Yayıncılık.
• Bozkurt, A. (2020). The hıstorıcal roots of the Mhallamı Arabs in Turkey as a subject of debate. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(70), 192-202. http://doi.org/10.17719/jisr.2020.4086
• Brock, S. P. (2018). Monofizit değil miafizit. Z. Duygu ve K. Akalın (Ed.), Kristolojiye giriş içinde (ss.65-72). İstanbul: Divan Kitap.
• Brock, S. P. (2023). Süryani: kimlik ve arkaplanı. Z. Duygu, K. Akalın ve U. Var (Ed.), Süryaniler: Kimlik, Din, Literatür içinde (ss. 17-32). İstanbul: Selenge Yayınları.
• Budak, Ö. ve Kalay, U. (2024). Süryani ulusal kimliğinin varyantları: kolektif kimlik ve hafıza. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 11(5), 2869-2898. https://doi.org/10.46868/atdd.2024.797
• Castells, M. (2013). Kimliğin gücü, enformasyon çağı: ekonomi, toplum ve kültür (3. bs., C. 2; E. Kılıç, Çev.). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Çakı, F. ve Yılmaz, Ş. (2005). Kimlik tartışmaları ve Süryaniler: bir literatür çalışması. A. Taşğın, E. Tanrıverdi ve C. Seyfeli (Ed.), Süryaniler ve Süryanilik içinde (C. 3, ss. 173-206). Ankara: Orient Yayınları.
• Çelik, M. (1996). Süryani tarihi (C. 1). Ankara: Ayraç Yayınevi.
• Çelik, M. (2010). Süryânîler. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 38, ss. 175-178). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi Genel Müdürlüğü.
• Çelik, M. (2013). Süryanilerin etnik ve dinsel kimlikleri. Diyarbakır 2: Nebiler Sahabiler Azizler ve Krallar Kenti içinde (2. bs., ss. 235-241). Diyarbakır: Diyarbakır Valiliği Kültür Sanat Yayınları. https://isamveri.org/pdfdrg/D236295/2013/2013_CELIKM.pdf
• Çetin, İ. (2007). Midyat’ta etnik gruplar. İstanbul: Yaba Yayınları.
• Demir, Z. (2013). Turabdin’de bir Süryani Mıhallemi köyü Habsus (2. bs.). İstanbul: GDK.
• Diyarbakır Süryani Kültür Derneği (2018, 9 Mayıs). Mıhallamiler kimdir? (Süryani Müslümanlar). Facebook. https://www.facebook.com/suryanikulturdiyarbakir/posts/m%C4%B1hallamiler-kimdir-s%C3%BCryani-m%C3%BCsl%C3%BCmanlar-mardinin-do%C4%9Fusuna-ve-midyat%C4%B1n-bat%C4%B1s%C4%B1na-d/1576716215784023/?locale=tr_TR
• Diyarbakır Süryani Kültür Derneği (2019, 21 Mart). Mezopotamya topraklarında yeniden doğan bir millet "Müslüman Süryaniler". X. https://x.com/DiyarbakKultur/status/1108618625576026114
• Dönen, E. (2016, 23 Kasım). Müslüman Süryaniler kimlerdir? Seyfo Center. https://seyfocenter.com/turkce/musluman-suryaniler-kimlerdir/
• El-Batâyine, M. D. (1999). Arap kökenli Hıristiyanlar ve İslam fetihleri ile olan ilişkileri (A. Bakır, Çev.). Belleten, 63(238), 869-934.
• Ephrem, M. I. (1983). The name of the Syrian people. Syrian Organisations in Middle Europe and Sweden.
• Ercan, Y. (1988). Kudüs Ermeni Patrikhanesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Eriksen, T. H. (2004). Etnisite ve milliyetçilik: antropolojik bir bakış (E. Uşaklı, Çev.). Ankara: Avesta Basın Yayın.
• Erol, S. (2016). Mazlum ve makul. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Fenton, S. (2001). Etnisite, ırkçılık, sınıf ve kültür (N. Şad, Çev.). Ankara: Phoenix Yayınevi.
• Gaia, N. (2019, 2 Ocak). Süryanilik bir ulusal kimlik, bir dinsel kimlik değil: Mor Gabriel Manastırı yorumu. Tripadvisor. https://www.tripadvisor.com.tr/ShowUserReviews-g780971-d2651171-r643010796-Mor_Gabriel_Monastery-Midyat_Mardin_Province.html
• Garis, A. (2024). Mhallemiler ile Süryaniler arasındaki ilişkiler kontekstinde Mhallemiler’in kökeni sorunu. N. Çelebi ve İ. Tunç (Ed.), Turabdin: Tarih, din, kültür içinde (ss. 111-136). Bursa: DTA Yayıncılık.
• Giddens, A. (2013). Sosyolojik yöntemin yeni kuralları (2. bs.; Ü. Tatlıcan ve B. Balkız, Çev.). Ankara: Sentez Yayıncılık
• Glimm, F. X., Marique, J. M.-F. ve Walsh, G. G. (2008). The apostolic fathers. Washington: Catholic University of America Press. https://doi.org/10.2307/j.ctt32b20r
• Güç, A. (2014). Süryani cemaatinde toplumsal dönüşüm ve siyasete dâhil olma. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 3(4), 739-760. https://doi.org/10.15869/itobiad.54624
• Gündüz, Ş. (2020). Hıristiyanlık. Ş. Gündüz (Ed.), Dünya Dinleri içinde (4. bs., ss. 115-168). İstanbul: MilelNihal Yayınları.
• Günel, A. (2021). Türk Süryaniler tarih (2. bs.). İstanbul: GDK.
• Halbwachs, M. (2018). Kolektif hafıza (2. bs.; B. Barış, Çev.). Ankara: Heretik Yayınları.
• Hortaçsu, N. (2014). Grup içi ve gruplar arası süreçler (2. bs.). Ankara: İmge Kitabevi.
• Iwas, M. Z. I. (1998). Constitution of Syriac Orthodox Church of Antioch. Damascus: St. Ephrem Seminary. https://ia802903.us.archive.org/13/items/constitutionofsy0000holy/constitutionofsy0000holy.pdf
• İş, M. H. (2008, 12 Ağustos). Süryani ve Mıhellemiler konferansta buluştu. Midyat Habur Gazetesi. http://suryaniler.com/haberler.asp?id=447
• Örnek, S. (2017). Süryani milliyetçiliği ve dinamiklerinin tarihsel analizi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Gelişim Üniversitesi.
• Özdemir, B. (2009). Süryanilerin dünü bugünü 1. Dünya Savaşı’nda Süryaniler (2. bs.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Pekasil, T. (2016). Mardin Süryanilerinde belleğin teolojik-kültürel çerçevesi. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 5(2), 26-58. https://pdfs.semanticscholar.org/b32b/1038fd73817a6444c1651459ae7f5ded5fce.pdf
• Sarı, G. (2011). Geçmişten günümüze Süryaniler ve Süryanilerin Türkiye’ye etkileri: İdil örneği [Yayımlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi.
• Schaff, P. (2002). ANF01. The apostolic fathers with Justin Martyr and Irenaeus. Grand Rapids, Michigan: Christian Classics Ethereal Library. https://www.documentacatholicaomnia.eu/03d/1819-1893,_Schaff._Philip,_1_Vol_01_The_Apostolic_Fathers,_EN.pdf
• Seyfeli, C. (2005). Osmanlı Devlet salnamelerinde Süryaniler. A. Taşğın, E. Tanrıverdi ve C. Seyfeli (Ed.), Süryaniler ve Süryanilik içinde (C. 1, ss. 49-140). Ankara: Orient Yayınları.
• Seyfeli, C. (2017). Millet sistemi ve Osmanlı devlet salnamelerinde Süryani Kadim Patrikliği (1847-1918). SBARD, 15 (29), 17-45. http://ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.php?navdil=.ar&midno=107047500&Dergivalkod=0535
• Seyfeli, C. (2018). Keldani Patrikliği’nin idaresi ve Osmanlı Devlet salnameleri. SBARD, 16(32), 89-126. https://isamveri.org/pdfdrg/D02540/2018_32/2018_32_SEYFELIC.pdf
• Seyfeli, C. (2019). Süryani Katolik Patrikliği’nin idaresi ve Osmanlı Devlet salnameleri (1847-1918). Dicle İlahiyat Dergisi, 19(2017/2), 1-27. http://doi.org/10.5281/zenodo.3371202
• Smith, A. D. (2002). Ulusların etnik kökeni (S. Bayramoğlu ve H. Kendir, Çev.). Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
• Şimşek, M. (2006). Süryaniler ve Diyarbakır (2. bs.). İstanbul: Kent Yayınları.
• Yeşilmen, H. (2017). Mahallemiler ve ebruli kültürün ağırbaşlılığı: değişim, kimlik, din. Konya: Çizgi Kitabevi.
• Yıldırım, M. (2005). Yunanistan ve Ortodoks Kilisesi. Ankara: Aziz Andaç Yayınları.