The Juridical Framework of Public Housing: Reflections on Legitimacy and Responsibility

Yıl 2026, Cilt: 15 Sayı: 1 , 753 - 779 , 31.03.2026

Ekrem Koç

https://doi.org/10.15869/itobiad.1823766

https://izlik.org/JA57SC77PC

Öz

This article conceptualizes public housing as a trust-based allocation of usufruct, grounded in the principles of bayt al-māl, fiduciary responsibility (amānah), and public welfare (maṣlaḥah), without generating private ownership. It aims to fill a significant gap in the literature by systematically relating the fiscal order shaped in Islamic law around the administration of bayt al-māl, the principle of trust, and the notion of public benefit to the administrative logic of Turkey’s public housing regime (Law No. 2946). Its central argument is that public housing may be reinterpreted through an “amānah-usufruct model.” Within this model, the raqabah (corpus or bare title) remains vested in the public, while the manfaʿah (usufruct or right of use) is structured as a duty-linked, time-bound, and supervisable entitlement. The study adopts a doctrinal-comparative method, examining together classical fiqh texts, fiscal doctrines, contractual typologies, and modern legislation regulating allocation, non-transferability, evacuation, and compensation. The analysis is based on conceptual mapping, internal coherence, and functional comparison, and does not rely on empirical data. The findings demonstrate that both fiqh and modern administrative law regulate public housing as a supervised and duty-linked usufruct intended to prevent waste and secure public accountability. This convergence becomes particularly visible in such principles as the requirement of actual residence, non-transferability, the restriction of succession by inheritance, the application of proportionality and kifāyah criteria in allocation, liability based on taʿaddī and taqṣīr, and the obligation to vacate the dwelling upon termination of office. The principal divergence, however, lies in the normative foundations of legitimacy: whereas fiqh is grounded in a conception of responsibility shaped by trust and moral obligation, modern law is governed more decisively by procedural and administrative rationality.

The article’s original contribution lies in proposing an analytical framework for assessing the legal legitimacy of public housing along the axes of allocation, supervision, and return. This approach demonstrates that public housing should be understood not as private property, but as a usufruct arrangement ordered toward the public good, and it clarifies more distinctly the legal distinction between public housing and social housing.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Public Housing , Bayt al-māl , Amāna , Maṣlaḥa.

Kamu Konutlarının Fıkhî Çerçevesi: Meşruiyet ve Sorumluluğa Dair Bazı Mülahazalar

https://izlik.org/JA57SC77PC

Öz

Bu makale, kamu konutunu beytülmâl, emanet ve maslahat ilkelerine dayanan, mülkiyet doğurmayan güvene bağlı bir intifâ tahsisi olarak kavramsallaştırmaktadır. Çalışma, İslam hukukunda beytülmâl yönetimi, emanet ilkesi ve kamu yararı anlayışı etrafında şekillenen mali düzen ile Türkiye’deki kamu konutu rejiminin (2946 sayılı Kanun) idarî mantığını sistematik biçimde ilişkilendirerek literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Temel iddia, kamu konutunun “emanet-intifâ modeli” çerçevesinde yeniden yorumlanabileceğidir. Bu modelde rakabe kamuda kalmakta, menfaat ise göreve bağlı, süreyle sınırlı ve denetlenebilir bir kullanım hakkı olarak yapılandırılmaktadır. Çalışma, doktrinal-karşılaştırmalı bir yöntem benimsemekte; klasik fıkıh metinleri, mali doktrinler, akit tipolojileri ile tahsis, devredilmezlik, tahliye ve tazmin hükümlerini düzenleyen modern mevzuatı birlikte değerlendirmektedir. Analiz, kavramsal eşleştirme, iç tutarlılık ve işlevsel karşılaştırma ölçütlerine dayanmakta olup ampirik veri içermemektedir. Bulgular, hem fıkıh hem de modern idare hukukunun kamu konutunu, israfı önlemeyi ve kamu hesap verebilirliğini güvence altına almayı amaçlayan, gözetimli ve göreve bağlı bir intifâ olarak düzenlediğini göstermektedir. Bu yakınsama; fiilî ikamet şartı, devredilemezlik, miras yoluyla intikalin sınırlandırılması, tahsiste orantılılık ve kifâye ölçütleri, ayrıca taʿaddî ve taksîre dayalı sorumluluk ile görevin sona ermesi hâlinde tahliye ilkelerinde belirginleşmektedir. Buna karşılık temel ayrışma, meşruiyetin normatif dayanaklarında ortaya çıkmaktadır: fıkıhta emanet ve ahlâk temelli sorumluluk anlayışı öne çıkarken, modern hukukta usûlî ve idarî rasyonalite belirleyici olmaktadır. Makalenin özgün katkısı, kamu konutunun hukukî meşruiyetini tahsis, gözetim ve iade ekseninde değerlendiren analitik bir çerçeve önermesidir. Bu yaklaşım, kamu konutunun özel mülkiyet değil, kamu yararına bağlı bir intifâ düzeni olduğunu göstermekte ve kamu konutu ile sosyal konut arasındaki hukukî ayrımı daha açık hâle getirmektedir.

Anahtar Kelimeler

İslam Hukuku , Kamu Konutu , Beytülmâl , Emanet , Maslahat.

Kaynakça

• Abū Dāwūd, S. b. al-Ashʿath al-Sijistānī. (1430/2009). Sunan Abī Dāwūd (Shuʿayb al-Arnaʾūṭ, Ed., Vols. 1-7). Dār al-Risālah al-ʿĀlamiyyah.
• Abū Yaʿlā al-Farrāʾ, Muḥammad b. al-Ḥusayn. (1410/1990). al-ʿIddah fī uṣūl al-fiqh (A. b. ʿAlī al-Mubārakī et al., Eds.; Vols. 1-5). [n.p.].
• Akyılmaz, B. (2011). Kamu zararı ve kamu zararında rücu. Journal of Istanbul University Law Faculty, 69(1-2), 61-78. https://izlik.org/JA77DM86HK
• Alkış, A., & Kurtulan, S. (2023). İslâm hukukunda devlet otoritesinin kamu malı üzerindeki yetki ve sınırı [Authority and limits of the state over public property in Islamic law]. KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, 42(Aralık), 20-52. https://doi.org/10.35209/ksuifd.1352315
• Al-Baghawī, Abū Muḥammad al-Ḥusayn b. Masʿūd b. Muḥammad al-Farrāʾ. (1418/1997). al-Tahdhīb fī fiqh al-Imām al-Shāfiʿī (ʿĀdil Aḥmad ʿAbd al-Mawjūd & ʿAlī Muḥammad Muʿawwaḍ, Eds.; Vols. 1-8). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• Al-Buhūtī, Manṣūr b. Yūnus b. Ṣalāḥ al-Dīn b. Ḥasan b. Idrīs. (n.d.). Kashshāf al-qināʿ ʿan matn al-Iqnāʿ (Vols. 1-6). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• Al-Damīrī, Abū al-Baqāʾ Muḥammad b. Mūsā. (1425/2004). Al-Najm al-wahhāj (Vols. 1-10).
• Bozkurt, G. M. (2014). Türkiye’de kamu konutları yönetimi ve konut kiralarının analizi: Ankara ili örneği (Master’s thesis, Ankara University). Council of Higher Education (YÖK) National Thesis Center.
• Çimen, A. (2023). Public and private property claims in the Ottoman Empire: The beytülmal and its institutionalization in the early modern period (Doctoral dissertation, Marmara University).
• Doğu, K. (1980). İptal ve tam yargı davalarında kazanılmış hak. In İdare hukuku ve idarî yargı ile ilgili incelemeler III (p. 170). Ankara: Danıştay Tasnif ve Yayın Bürosu Yayınları (No. 29).
• Dumlu, E. (2011). Kamu harcamaları açısından zekât [Zakat in terms of public expenditures]. Atatürk University Journal of Faculty of Theology, (36), Erzurum.
• Al-Ghazālī, Muḥammad b. Muḥammad. (1417/1997). al-Mustaṣfā (M. S. al-Ashqar, Ed.). Beirut: Muʾassasat al-Risālah.
• Gözler, K. (2019). İdare hukuku (Vols. 1-2). Bursa: Ekin.
• Günay, H. M. (1997). İslâm hukukunda kamu malları [Unpublished doctoral dissertation]. Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Günay, H. M. (1998). Hima. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 18, pp. 52-55). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Günel, M. (2014). Kamu kurum ve kuruluşlarının taraf olduğu konut ve çatılı işyeri kiralarına uygulanacak hukuk (TBK m. 339/f. II). Journal of Istanbul University Law Faculty, 72(1), 831-850. https://izlik.org/JA37EF74SE
• Al-Ḥaddādī, Abū Bakr b. ʿAlī b. Muḥammad al-Yamanī al-Ḥanafī. (1322/1904). al-Jawharah al-nayyirah ʿalā Mukhtaṣar al-Qudūrī (Vols. 1-2). al-Maṭbaʿah al-Khayriyyah.
• Al-Ḥafīf, ʿAlī. (2020). İslâm Hukukuna Göre Hukuki İşlemler ve Hükümleri (Legal Acts and Their Rulings According to Islamic Law) (Trans. Rahmi Yaran). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Publications.
• Al-Ḥamawī, Abū al-ʿAbbās Aḥmad b. Muḥammad al-Makkī al-Ḥanafī. (1405/1985). Ghamz ʿuyūn al-baṣāʾir fī sharḥ al-Ashbāh wa al-naẓāʾir (Vols. 1-4). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• Haydar Efendi, A. (2017). Dürerü’l-ḥükkām şerḥu Mecelleti’l-aḥkām. İstanbul: Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Ibn ʿĀbidīn, Muḥammad Amīn b. ʿUmar b. ʿAbd al-ʿAzīz al-Ḥusaynī al-Dimashqī. (1412/1992). Radd al-mukḥtār ʿalā al-Durr al-mukhtār (Vols. 1-6, 2nd ed.). Beirut: Dār al-Fikr.
• Ibn Amīr al-Ḥājj, Abū ʿAbd Allāh Shams al-Dīn Muḥammad b. Muḥammad. (1403/1983). al-Taqrīr wa al-taḥbīr ʿalā Taḥrīr al-Kamāl b. Humām (Vols. 1-3). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• Ibn al-Athīr, ʿAlī b. Abī al-Karam Muḥammad al-Jazarī. (1417/1997). al-Kāmil fī al-tārīkh (ʿUmar ʿAbd al-Salām Tadmurī, Ed., Vols. 1-10). Dār al-Kitāb al-ʿArabī.
• Ibn Ḥajar al-Haytamī, Aḥmad b. Muḥammad b. ʿAlī. (1357/1983). Tuḥfat al-muḥtāj fī sharḥ al-minhāj (Vols. 1-10). Cairo: al-Maktaba al-Tijārīyya.
• Ibn Imām al-Kāmiliyya, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad b. Muḥammad. (1423/2002). Taysīr al-wuṣūl ilā Minhāj al-uṣūl min al-manqūl wa al-maʿqūl (ʿA. A. al-Dakhmīsī, Ed.; Vols. 1-6). Dār al-Fārūq.
• Ibn Māzah, Abū al-Maʿālī Maḥmūd b. Aḥmad b. ʿAbd al-ʿAzīz b. ʿUmar b. Māzah al-Ḥanafī. (1424/2004). al-Muḥīṭ al-Burhānī fī al-fiqh al-Nuʿmānī (ʿAbd al-Karīm Sāmī al-Jundī, Ed.; Vols. 1-9). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• Ibn Mufliḥ, Shams al-Dīn Abū ʿAbd Allāh Muḥammad b. Mufliḥ al-Rāmīnī al-Ḥanbalī. (1424/2003). al-Furūʿ wa-taṣḥīḥ al-furūʿ (ʿAbd Allāh b. ʿAbd al-Muḥsin al-Turkī, Ed.; Vols. 1-11). Beirut: Muʾassasat al-Risāla.
• Ibn Rajab, Abū al-Faraj ʿAbd al-Raḥmān b. Aḥmad. (1419/2000). Taqrīr al-qawāʿid wa taḥrīr al-fawāʾid (Ed. Abū ʿUbayda Mashhūr b. Ḥasan Āl Sulaymān, Vols. 1-4).
• Ibn al-Rifʿa, Abū al-ʿAbbās Najm al-Dīn Aḥmad b. Muḥammad b. ʿAlī al-Anṣārī. (1410/2009). Kifāyat al-nabīh fī sharḥ al-Tanbīh (M. M. Surūr Bāsallūm, Ed.; Vols. 1-21). Jeddah: Dār al-Minhāj.
• Ibn Taymiyya, Taqī al-Dīn Aḥmad b. ʿAbd al-Ḥalīm al-Ḥarrānī. (1418/1997). al-Siyāsa al-sharʿiyya. Riyadh: Wizārat al-Shuʾūn al-Islāmiyya.
• Ibn al-Qayyim, Muḥammad b. Abī Bakr b. Ayyūb al-Jawziyyah. (1428/2007). Al-Ṭuruq al-ḥukmiyyah fī al-siyāsah al-sharʿiyyah (Nāyif b. Aḥmad al-Ḥamd, Ed.; Vols. 1-2). Makkah.
• Ibn Qudāma al-Maqdisī, Abū Muḥammad ʿAbd Allāh b. Aḥmad b. Muḥammad b. Qudāma al-Jamāʿilī. (1417/1997). al-Mughnī (ʿAbd Allāh al-Turkī & ʿAbd al-Fattāḥ Muḥammad al-Ḥulw, eds.; Vols. 1-15). ʿĀlam al-Kutub.
• Al-ʿImrānī, Abū al-Ḥusayn Yaḥyā b. Abī al-Khayr b. Sālim al-Yamanī al-Shāfiʿī. (1421/2000). al-Bayān fī madhhab al-Imām al-Shāfiʿī (Qāsim Muḥammad al-Nūrī, Ed.; Vols. 1-13). Jeddah: Dār al-Minhāj.
• Al-Juwaynī, ʿAbd Allāh b. Yūsuf. (1424/2004). al-Jamʿ wa’l-farq aw kitāb al-furūq (ʿA. b. Salāmah al-Muzaynī, Ed.; Vols. 1-3). Beirut: Dār al-Jīl.
• Kaplan, G. (2004). İdarî yargılama hukukunda usulü kazanılmış hak. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8(1-2), 115-154.
• Al-Khaṭīb al-Shirbīnī, Shams al-Dīn Muḥammad b. Aḥmad al-Shāfiʿī. (1415/1994). Mughnī al-muḥtāj ilā maʿrifat maʿānī alfāẓ al-Minhāj (Vols. 1-6). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• Köse, E. (2023). Millî Savunma Bakanlığı kullanımında bulunan kamu konutlarının mevcut durumunun değerlendirilmesi: MSB Oran lojmanları örneği [Master’s thesis, Ankara University]. Ankara University, Institute of Science.
• Mālik b. Anas, Abū ʿAbd Allāh Mālik b. Anas b. Mālik al-Madanī. (1415/1994). al-Mudawwana (Vols. 1-4). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• Al-Mawṣilī, Abū al-Faḍl ʿAbd Allāh b. Maḥmūd al-Ḥanafī. (1426/2005). al-Ikhtiyār li-taʿlīl al-mukhtār (ʿA. Muḥammad ʿAbd al-Raḥmān, Ed.; Vols. 1-5). Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.
• Ibn al-Mawṣilī, Muḥammad b. Muḥammad b. ʿAbd al-Karīm b. Riḍwān. (n.d.). Ḥusn al-sulūk li-ḥifẓ dawlat al-mulūk (F. ʿAbd al-Munʿim Aḥmad, Ed.). Riyāḍ: Dār al-Waṭan.
• Al-Māwardī, Abū al-Ḥasan ʿAlī b. Muḥammad al-Baṣrī. (1419/1999). al-Ḥāwī al-Kabīr fī fiqh madhhab al-Imām al-Shāfiʿī (ʿAlī Muḥammad Maʿūḍ & ʿĀdil Aḥmad ʿAbd al-Mawjūd, Eds.; Vols. 1-19). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• Al-Māwardī, Abū al-Ḥasan ʿAlī b. Muḥammad al-Baṣrī. (n.d.). al-Aḥkām al-sulṭāniyya. Cairo: Dār al-Ḥadīth.
• Niẓām al-Mulk, Abū ʿAlī al-Ḥasan b. ʿAlī al-Ṭūsī. (1407/1987). Siyāsatnāmah (Siyar al-Mulūk) (Yūsuf Ḥusayn Bakkār, Ed.). Dār al-Thaqāfa.
• Rahmawati, A., & Satrio, B. (2024). Re-actualization of the concept of al-maṣlaḥah al-mursalah in sharīʿa-based public policy formulation. Samarinda International Journal of Islamic Studies, 1(2).
• Al-Ramlī, Shams al-Dīn Muḥammad b. Aḥmad b. Ḥamza. (1404/1984). Niḥāyat al-muḥtāj ilā Sharḥ al-Minhāj (Vols. 1-8). Beirut: Dār al-Fikr.
• Regulation on Public Housing. (1984). Official Gazette of the Republic of Türkiye, No. 18524.
• al-Ruhūnī, Abū Zakariyyā Yaḥyā b. Mūsā. (1422/2002). Tuḥfat al-masʾūl fī sharḥ Mukhtaṣar Muntahā al-sūl (al-Hādī b. al-Ḥusayn & Yūsuf al-Akhḍar, Eds.; Vols. 1-4). Dār al-Buḥūth.
• Onar, S. S. (1966). İdare hukukunun umumî esasları (Vols. 1-3). İstanbul: İsmail Akgün Matbaası.
• Öner, A. (2019). Hz. Peygamber döneminde beytülmal. e-Şarkiyat İlmî Araştırmalar Dergisi / Journal of Oriental Scientific Research (JOSR), 11(1 [23]), 74-95.
• Özkaya Özlüer, I. (2022). Kamu hizmetinin temel ilkeleri bağlamında elektrik hizmeti. Ankara Barosu Dergisi, 80(2), 279-316. https://doi.org/10.30915/abd.1142043
• Al-Qarāfī, Abū al-ʿAbbās Aḥmad b. Idrīs. (1415/1994). al-Dhakhīra (Muḥammad Ḥajjī, Ed.; Vols. 1-14). Beirut: Dār al-Gharb al-Islāmī.
• Qudūrī, Abū al-Ḥusayn Aḥmad b. Abī Bakr Muḥammad b. Aḥmad. (2006/1427). al-Tajrīd (M. A. Sarrāj & ʿA. Jumʿa Muḥammad, Eds.; Vols. 1-12). Cairo.
• Al-Sarakhsī, Muḥammad b. Aḥmad b. Abī Sahl Shams al-Aʾimma. (1414/1993). al-Mabsūṭ (ed. Khalīl Muḥyī al-Dīn al-Mayyis; Vols. 1-30). Beirut: Dār al-Fikr.
• Sıcakyüz, M. (2022). Beytülmâl ve hazine kurumlarının mukayeseli analizi [Master’s thesis, İstanbul 29 Mayıs University]. İstanbul 29 Mayıs University, Institute of Social Sciences, Department of Islamic Economics and Finance.
• Al-Ṣuġdī, Abū’l-Ḥasan ʿAlī b. al-Ḥusayn b. Muḥammad al-Ḥanafī. (1404/1984). al-Nutaf fī al-fatwā (Ṣalāḥuddīn al-Nāhī, Ed.). ʿAmmān & Beirut: Dār al-Furqān / Muʾassasat al-Risāla.
• Al-Suyūṭī, J. al-D. ʿAbd al-Raḥmān b. Abī Bakr. (1414/1990). al-Ashbāh wa al-naẓāʾir. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• Al-Shāfiʿī, Muḥammad b. Idrīs. (1422/2001). Al-Umm (Rifʿat Fawzī ʿAbd al-Muṭṭalib, Ed.; Vols. 1-11). al-Manṣūrah: Dār al-Wafāʾ.
• Al-Shāṭibī, Ibrāhīm b. Mūsā al-Lakhmī al-Gharnāṭī. (1417/1997). al-Muwāfaqāt (Abū ʿUbayda Mashhūr b. Ḥasan al-Salmān, Ed.; Vols. 1-7). Dār Ibn ʿAffān.
• Al-Shaybānī, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad b. al-Ḥasan. (1433/2012). al-Aṣl (Muḥammad Boynukalın, Ed.; Vols. 1-12). Beirut: Dār Ibn Ḥazm.
• Shaykhīzāda, ʿAbd al-Raḥmān b. Muḥammad b. Sulaymān (Dāmād Efendi). (n.d.). Majmaʿ al-anhur fī sharḥ Multaqā al-abḥur (Vols. 1-2). Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.
• Al-Shīrāzī, Abū Isḥāq Ibrāhīm b. ʿAlī. (n.d.). Sharḥ al-Lumaʿ (1st part) (ʿA. Turkī, Ed.). Beirut: Dār al-Gharb al-Islāmī.
• Al-Shīrāzī, Abū Isḥāq Ibrāhīm b. ʿAlī. (n.d.). al-Muhadhdhab fī fiqh al-Imām al-Shāfiʿī (Vols. 1-3). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.
• Al-Ṭaḥāwī, Aḥmad ibn Muḥammad. (n.d.). Mukhtaṣar ikhtilāf al-ʿulamāʾ (ʿAbdallāh Naẓīr Aḥmad, Ed.; Vols. 1-5). Beirut: [Publisher not specified].
• Tosun, A. (2024). Türkiye’de konut politikaları ve TOKİ’nin bu kapsamdaki rolü. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 7(2), 700-710. https://doi.org/10.33712/mana.1511583
• Al-Zarkashī, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad b. ʿAbd Allāh b. Bahādur al-Shāfiʿī. (1414/1994). al-Baḥr al-muḥīṭ fī uṣūl al-fiqh (Vols. 1-8). Dār al-Kutubī.