Demokrasinin Krizine Etikopolitik Çözüm: Habermas’ın İletişimsel Eylem Teorisi

One of the major current claims in political studies is that democracy is in crisis. This claim is based on the weakening of the principle of active citizenship, which lies at the foundation of democracy. In this context, it is argued that the competitive mindset that has gained prominence in late capitalism has led to a crisis in democracy by undermining political participation. Jürgen Habermas is among the leading thinkers who attribute the crisis of democracy to the internal tendencies of capitalism. By analyzing the process by which systemic integration—arising from the convergence of politics and economics—becomes detached from social integration, Habermas conceives of modern society in a dual dimension: as a system and as a lifeworld. The notion of a crisis of democracy gains meaning within this theoretical framework. Habermas has developed a social theory that explains the crisis of democracy as the result of a system organized around relations of money and power colonizing the sphere of life based on freedoms. Crises, an endemic feature of liberal capitalist societies, first manifest themselves as economic crises in late capitalism; however, they spread in a chain reaction to crises of rationality, legitimacy, and motivation, ultimately jeopardizing social integration. The result of the crisis of motivation—which becomes apparent as the masses become alienated from the political system and withdraw from decision-making processes—is that democracy itself enters a crisis. While Habermas analytically identifies the source of these problems, he argues that the crisis in question can be resolved through a model of intersubjective interaction he calls “communicative action.” Based on the idea that the purpose of democracy is for citizens to solve their problems collectively, Habermas regards intersubjective communication as the key to resolving the crisis of democracy. Thus, communicative action—which emerges through ongoing discussions aimed at achieving consensus among participants—points to the formation of a democratic will that develops on the basis of participation and negotiation in order to resolve shared problems. This study discusses the potential of Habermas’s theory to offer a solution to the crisis of democracy. In this context, the study seeks to demonstrate that the construction of a democratic political culture—which is essential for the existence of a democratic system that functions effectively—can be achieved through communicative actions that expand from the micro-levels of social life.

Siyaset çalışmalarındaki önemli güncel iddialardan biri, demokrasinin bir kriz içinde olduğudur. Bu iddia, demokrasinin temelindeki aktif yurttaşlık ilkesinin zayıflamasına dayandırılmaktadır. Bu çerçevede, geç kapitalizmde yükselişe geçen rekabetçi anlayışın siyasal katılımı gözden düşürerek demokrasinin krize girmesine neden olduğu tartışılmaktadır. Demokrasinin krizini kapitalizmin içsel eğilimlerine dayandırarak çözümleyen düşünürlerin başında Jürgen Habermas gelmektedir. Politika ve ekonominin bir araya gelmesiyle oluşan sistem bütünleşmesinin toplumsal bütünleşmeden kopuş sürecini analiz eden Habermas, modern toplumu sistem ve hayat alanı olarak ikili bir boyutta kavramaktadır. Demokrasinin krizi düşüncesi bu teorik bağlam içinde anlam kazanmaktadır. Habermas demokrasinin krizini para ve güç ilişkileri içinde örgütlenen sistemin özgürlüklere dayalı hayat alanını kolonize etmesiyle açıklayan bir sosyal teori geliştirmiştir. Liberal kapitalist toplumların endemik bir özelliği olan krizler, geç kapitalizmde ilk olarak ekonomik kriz olarak kendisini gösterirken; zincirleme bir şekilde rasyonalite, meşruiyet ve motivasyon krizlerine doğru genişleyerek son kertede toplumsal bütünleşmeyi tehlikeye atmaktadır. Kitlelerin siyasal sisteme yabancılaşarak karar alma süreçlerinden çekilmesiyle görünür hale gelen motivasyon krizinin sonucu, demokrasinin bir kriz içine girmesidir. Habermas sorunların kaynağını analitik olarak ortaya koymakla birlikte, söz konusu krizin iletişimsel eylem adını verdiği öznelerarası bir etkileşim modeliyle ortadan kaldırılabileceğini iddia etmektedir. Demokrasinin amacının yurttaşların sorunlarını ortaklaşa çözebilmesi olduğu düşüncesinden hareketle Habermas, öznelerarası iletişimi demokrasinin krizini ortadan kaldırmanın anahtarı olarak kabul etmektedir. Böylece, öznelerin konsensüsü amaçlayan sürekli tartışmalarıyla beliren iletişimsel eylem, ortak sorunları çözebilmek adına katılım ve müzakere temelinde gelişen demokratik bir irade oluşumuna işaret etmektedir. Bu çalışma Habermas’ın teorisinin demokrasinin krizine çözüm oluşturabilme imkânını tartışmaktadır. Bu bağlamda, çalışma, sağlıklı bir işleyişe sahip demokratik bir sistemin varlığı için gerekli olan demokratik bir siyasal kültürün inşasının, toplumsal yaşamın mikro alanlarından genişleyen iletişimsel eylem aracılığıyla başarılabileceğini ortaya koymaya çalışmaktadır.