11. ve 12. Yüzyıl Anadolu’sunda Bir Coğrafya Fetih İlişkisi: Büyük Selçuklu Dönemi Anadolu Fetihleri ile Coğrafi ve Jeopolitik Yansımaları

Anatolia is one of the rare regions its significance from the past to the present owing to its geomorphological and geopolitical hinterland. Throughout history, the political and civilizational structures that emerged in Anatolia have influenced world history; at the same time, the region has undergone substantial structural transformations through migrations and external conquests, thereby maintaining its importance over time. In this process of interaction and transformation, both the geomorphology of Anatolia and the international geopolitics of each period  to have both played decisive roles. The conquest of Anatolia during the Great Seljuk period also took place within this context. The Seljuks turned toward Anatolia in accordance with the political and geopolitical conjuncture of the time; however, the realization and consolidation of the conquest were closely shaped by the region’s geographical features and the prevailing geopolitical conditions. Anatolia’s enclosure by seas on three sides, together with mountain ranges running parallel to the northern and southern coasts, limited north–south mobility and influenced strategies of defense and conquest. Likewise, the high mountains, plateaus, and river basins in eastern Anatolia held strategic importance in both defensive and conquest operations. Furthermore, the location of the Byzantine imperial centre in Europe, coupled with the geographical features of the Anatolian plateau, hindered the empire’s capacity to defend its eastern borders, thereby indirectly enabling Seljuk advances. Researchers have examined the conquest of Anatolia and produced valuable works on the subject. Notably, these works address the conquest in the context of the military activities of the Seljuk sultans and beys. This study aims to contribute to the field by evaluating the conquest in the context of the geographical features of the Anatolian region, the strategic advantages they provided, and the geopolitics of the period. Indeed, examination of the conquest reveals that the source basins and flow directions of rivers such as the Aras, Euphrates, Tigris and Kızılırmak were decisive factors. Similarly, the geographical and strategic locations of cities such as Erzurum, Sivas, Malatya, Manzikert and Aleppo played a decisive role in the conquest and its defence. Conversely, the existing social structure in Anatolia, along with differences and divisions in beliefs, were among the primary socio-political factors influencing the conquest.

Anadolu, jeomorfolojisi ve jeopolitik hinterlantlıyla geçmişten günümüze önemini muhafaza eden ender coğrafyalardan biridir. Tarih boyunca Anadolu’da var olan siyasi ve medeni yapılar dünya tarihinde etkili olduğu gibi; dışarıdan gelen göç ve fetihlerle de yapısal dönüşümler geçirerek önemini günümüze kadar muhafaza etmiştir. Bahsettiğimiz etkileşim ve dönüşümde Anadolu coğrafyasının jeomorfolojisiyle dönem uluslararası jeopolitiğinin belirleyici olduğu dikkat çekmektedir. Büyük Selçuklular dönemi Anadolu’nun fethi de bu minvalde gerçekleşmiştir. Selçuklular, Anadolu’ya dönem konjonktürü bağlamında yönelmişlerdir. Fakat Anadolu coğrafyasının jeostratejik konumu ile dönem jeopolitiği çerçevesinde Anadolu’nun fethi gerçekleşmiştir. Anadolu’nun üç tarafının denizlerle çevrili olması ile kuzey ve güneyinde denize paralel uzantılı dağların bulunması kuzey güney hareketliliği ile savunma ve fetih stratejilerinde yönlendirici etki yapmıştır. Diğer taraftan doğusunda yer alan yüksek dağ ve platolar ile akarsu havzaları ise coğrafi ve stratejik açıdan savunma ve fethinde belirleyici olmuştur. Bununla birlikte Bizans merkezinin Avrupa kıtasında yer alması ile bahsettiğimiz Anadolu platosunun coğrafi şartları Bizans’ı stratejik açıdan doğu sınırlarının muhafazası konusunda olumsuz etkilerken, Selçuklu fetihlerini ise desteklemiştir. Araştırmacılar tarafından Anadolu’nun fethi ele alınmış ve kıymetli eserler meydana getirilmiştir. Eserleri incelediğimizde fethin Selçuklu Sultanları ve beylerinin askerî faaliyetleri bağlamında ele alındığı dikkat çekmektedir. Bu çalışmamızda fethi, Anadolu sahasının coğrafi özellikleri, sağladığı stratejik avantajları ile dönem jeopolitiği bağlamında değerlendirerek alana katkıda bulunmak niyetindeyiz. Nitekim fetih incelendiğinde Aras, Fırat, Dicle, Kızılırmak gibi akarsuların kaynak havzaları ile akış yönlerinin belirleyici olduğu görülmektedir. Yine Erzurum, Sivas, Malatya, Malazgirt ve Halep gibi şehirlerin sahip oldukları coğrafi ve stratejik unsurların hem fetihte hem de savunmada belirleyici rolü olduğu da dikkat çekmektedir. Diğer taraftan Anadolu’da var olan toplumsal yapı ile inanç farklılığı da sosyo-politik açıdan fethi etkileyen unsurların başında gelmektedir.