ÇUVAŞÇADA KANITSALLIK (EVIDENTIALITY/ INDIRECTIVITY) KATEGORİSİ I: EKEYLEMLİ YAPILAR

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 155 - 165, 25.12.2025

Emine Yılmaz

https://doi.org/10.47089/iuad.1824769

Öz

Türkçe literatürde “dolaylılık”, “kanıtsallık”, “delile dayalılık” gibi terimlerle son yıllarda yoğun biçimde araştırma konusu olan kanıtsallık kategorisi, bilindiği gibi, farklı biçimlerde elde edilen bilginin kaynağının, farklı dillerde işaretlenme biçimlerini ele alır. Diller, bilgi kaynaklarını ifade ediş biçimleriyle farklılaşır. Pek çok dil sadece başkası tarafından bildirilen bilgileri işaretlemekle yetinir. Bir bölümü ise birinci elden ve birinci elden olmayan kaynakları birbirinden ayırır. Daha az olarak görsel yolla, duyma, koklama vb. yollarla veya çeşitli çıkarım türleri yoluyla elde edilen verileri işaretleyen diller de vardır.
Çuvaşça, bulunduğu coğrafya, konuşurlarının göç hareketleri, tarihsel gelişimi, ilişki dilleri vb. nedenlerle özellikle sesbilgisel açıdan genel Türkçeden önemli ölçüde ayrılsa da biçimbilgisi ve sözdizimi kategorilerinde diğer Türk dillerinden büyük farklılıklar göstermez. Kanıtsallığın, diller arasında kolayca yayılan bölgesel bir özellik olmasına ve kanıtsallığı dilbilgisel olarak işaretlemeyen Rusçanın yoğun etkisine rağmen Çuvaşçanın kanıtsallık kategorisinde tipik bir Türk dili gibi davrandığı söylenebilir.
Çuvaşça, imĩş, ik(k)en, tet, pulnĭ gibi kanıtsallık gösteren ekeylem yapıları; elle “başka türlüsü olmadığı sürece”, ten “belki, sanki, öyle görünüyor ki, ne iyi”, tem, temĩn “belki, görünüşe göre” gibi kipsel sözcükler; çınsen sĭmahĩpe “söylenenlere göre”, çırnĭ tĭrĭh “yazılanlara göre” gibi giriş sözcükleri (introductory words) ve postterminal -nĬ ekiyle kullanılan fiil biçimleriyle zengin bir kanıtsallık sistemi sergiler.
Bu makalede Çuvaşçanın sergilediği zengin kanıtsallık/ dolaylılık sistemi bütüncül olarak ele alınacak ve varsa ilişki dillerinden (Ural dil ailesi, Tatarca ve Başkurtça gibi farklı bir dil grubu olmakla birlikte Volga coğrafyasını paylaşan Türk dilleri, Rusça) kaynaklanan farklı özellikler diğer Türk dilleriyle karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Konunun genişliği nedeniyle bu yazıda sadece ekeylemle kurulan kanıtsallık yapıları incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

kanıtsallık , Çuvaşça , dil ilişkileri , ekeylem , postterminal

Evidentiality (Indirectivity) in Chuvash I: Evidential Copular Particles

Öz

In recent years, the evidential category -referred to in Turkish literature by terms such as “indirectness”, “evidentiality” and “source of evidence”- has become an intensively studied topic. As is well known, this category deals with how different languages mark the source of information acquired through various means. Languages differ in the way they express sources of knowledge. Many languages limit themselves to marking information reported by others, while some distinguish between firsthand and non-firsthand sources. More rarely, there are also languages that mark information obtained visually, through hearing, smelling, and so on, or through various types of inference.
Although Chuvash, due to factors such as its geographical location, the migration patterns of its speakers, its historical development, and its contact with other languages, differs significantly from Common Turkic in terms of phonology, it does not display major differences from other Turkic languages in morphological and syntactic categories. Despite the fact that evidentiality is a regional feature that easily spreads among languages -and despite the strong influence of Russian, which does not grammatically mark evidentiality- it can be said that Chuvash behaves as a typical Turkic language with respect to the evidentiality category.
Chuvash exhibits a rich evidential system through auxiliary verb constructions such as imĕš, ik(k)en, tet, pulnǎ; modal words such as elle “unless it is otherwise” ten “perhaps, it seems, apparently, how good”; tem, temĕn “perhaps, apparently, seemingly”; introductory expressions such as çınsen sĭmahĩpe “according to what is said”; çırnǎ tǎrǎh “according to what is written”; and verb forms marked with the postterminal suffix -nǍ.
This paper will present a comprehensive overview of the rich evidential/indirectness system exhibited by Chuvash and will comparatively analyze features that may have originated from its contact languages (such as those of the Uralic family, Turkic languages sharing the Volga region like Tatar and Bashkir, and Russian) in relation to other Turkic languages. Due to the breadth of the topic, only evidentiality constructions formed with the copula are examined in this paper

Anahtar Kelimeler

evidential category , Chuvash , language contact , copula , postterminal

Kaynakça

• Aikhenvald, Alexandra Y. (2003). “Evidentiality in typological perspective”. Studies in Evidentiality. s. 1-32. Eds. Alexandra Y. Aikhenvald, R. M. V. Dixon. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company.
• Demir, Nurettin (2002). “Kıbrıs Ağızlarında imiş Hakkında”. Bilig 23: 129-140.
• Demyanova, T. V. - Sofronova, İ. V. (2024). “Reprezentatsiya kategorii kosvennoy evidentsial'nosti sredstvami strategii ukloneniya v angliyskom, russkom, çuvaşskom yazıkah”. Filologiçeskiye nauki. Voprosı teorii i praktiki. Philology. Theory & Practice. 17/5: 1391-1397. https://philology-journal.ru/en/article/phil20240201/fulltext
• Durmuş, Oğuzhan (2009). Çuvaşçanın Şekil Bilgisi. Doktora tezi. Edirne: Trakya Üniversitesi.
• Ersoy, Feyzi (2017). Çuvaş Türkçesi Grameri. Ankara: TDK Yayınları.
• Fedotov, Mihail Petroviç (1963). Sredstva vırajeniya modal’nosti v Çuvaşskom yazıke. Çeboksarı: Çuvaşknigoizdat.
• Güzel, Sinan (2024). “Çuvaşçada Delile Dayalılık İşaretçisi Olarak ikken”. Ed. Melike Üzüm, Julian Rentzsch, Nurettin Demir. Evidentiality in Turkic Languages. Ankara: Nobel Yayınları
• Johanson, Lars (2000). “Turkic indirectives.” In: Johanson, Lars & Utas, Bo (eds.) Evidentials. Turkic, Iranian and neighbouring languages. Berlin & New York: Mouton de Gruyter. 61-87.
• Johanson, Lars (2003). “Evidentiality in Turkic.” In: Aikhenvald, Alexandra Y. & Dixon, Robert, M. W. (eds.) Studies in evidentiality. (Typological Studies in Language 54.) Amsterdam & Philadelphia: John Benjamins. 273-290.
• Johanson, Lars (2006). “Indirective sentence types.” Turkic Languages 10: 72-84.
• Johanson, Lars (2018). “Turkic indirectivity”. In: Aikhenvald, A. Y. ed. The Oxford Handbook of Evidentiality. Oxford: Oxford University Press. 510-524.
• Johanson, Lars (2021). Turkic. Cambridge: Cambridge University Press.
• Karabeyoğlu, Adnan Rüştü (2012). “(Kazan) Tatar Türkçesinde iméş”. Turkish Studies 7/1: 1353-1373.
• Keskin, Esra Gül (2019). “Kırgız Türkçesinde gramerleşme ve sözcükleşme örneği olarak emiş~imiş~mış~miş biçimleri”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 8(2): 770-789.
• Straughn, Christopher A. (2011). Evidentiality in Uzbek and Kazakh. Library Faculty Publications. 3. Erişim adresi: https://neiudc.neiu.edu/lib-pub/3
• Üzüm, Melike (2023). “Türkçede Kanıtsallık ve Bilgi Kipliği Ayrımı”. Dil Araştırmaları 2020/26: 83-102.
• Üzüm, Melike (2023). “Dilbilgisel Kanıtsallık İşaretleyicilerinin Sözlükselleşmesi: Özbek Türkçesinde mish-mish(lar)”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi 57: 315-334.