FATMA ANA’DAN AŞAPATMAN KARÇĬK’A: ÇUVAŞ GELENEKSEL KÜLTÜRÜNDE SAĞALTICI KADIN RUHUN DÖNÜŞÜMÜ

Öz

Bu makalede Türk dünyasında Fatma Ana etrafında şekillenen sağaltma, koruyuculuk, doğum, ocak ve bereket merkezli inanışların Çuvaş geleneksel kültüründeki Aşapatman Karçĭk figürüyle ilişkisi incelenmektedir. Özbek, Kazak, Tatar, Başkurt ve Türkiye sahalarındaki örnekler, Hz. Fatma’nın tarihî-dinî kişiliğinin ötesinde kadınların, çocukların, ebelerin ve ocaklıların pîri olarak ritüel bir işleve sahip olduğunu göstermektedir. Özellikle “Benim elim değil, Fatma Ana’nın eli” formülü, sağaltıcı eylemin kaynağının uygulayıcıdan ziyade kutsal bir kadın figüre dayandırıldığını ortaya koymaktadır. İdil-Ural sahasında ise bu inancın Ayşe-Fatıma/Gayşӓ-Fatıyma biçiminde birleşik bir koruyucu güce dönüştüğü görülmektedir. Çuvaşlar arasında karşılaşılan Aşapatman Karçĭk figürü de adlandırma, işlev ve ritüel bağlam bakımından bu ortak kültür evreniyle doğrudan ilişkilidir. Makalede Aşapatman’ın kökenini uzak Hint-İran benzerlikleriyle açıklayan yaklaşımlar eleştirilmekte; figürün İdil-Ural Türk kültür çevresi, Müslümanlık etkisi, Çuvaş-Tatar ilişkileri ve Çuvaşların yerel mitolojik tasavvurları çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiği savunulmaktadır. Aşapatman’ın beyaz atı, beyaz pelerini, beyaz köpeği, tek dişi, tek kılı, altın bıçağı, altın süpürgesi ve göksel güçlerle ilişkilendirilmesi, onun Çuvaş kültüründe yalnızca Ayşe-Fatıma kökenli bir sağaltıcı figür olarak değil, aynı zamanda hastalıkları ve kötü güçleri uzaklaştıran senkretik bir kadın ruh olarak yeniden yorumlandığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Fatma Ana
• Aşapatman Karçĭk
• Çuvaş
• Tatar
• mitoloji
• İdil-Ural

Etik Beyan

Çalışmanın tüm süreçlerinin araştırma ve yayın etiğine uygun olduğunu, etik kurallara ve bilimsel atıf gösterme ilkelerine uyduğumu beyan ederim.

From Fatma Ana to Aşapatman Karçĭk: The Transformation of a Female Healing Spirit in Chuvash Traditional Culture

Öz

This article examines the relationship between the beliefs surrounding Fatma Ana in the Turkic world—centered on healing, protection, childbirth, the hearth, and fertility—and the figure of Aşapatman Karçĭk in Chuvash traditional culture. Examples from Uzbek, Kazakh, Tatar, Bashkir, and Anatolian Turkish contexts show that Fatma Ana, beyond her historical and religious identity, functions ritually as the patron of women, children, midwives, and folk healers. In particular, the formula “It is not my hand, but the hand of Fatma Ana” indicates that the source of healing power is attributed not to the practitioner but to a sacred female figure. In the Volga-Ural region, this belief appears to have developed into a combined protective figure in the form of Ayşe-Fatıma/Gayşӓ-Fatıyma. The figure of Aşapatman Karçĭk among the Chuvash is directly connected to this shared cultural sphere in terms of naming, function, and ritual context. The article critically evaluates interpretations that seek to explain the origin of Aşapatman through distant Indo-Iranian parallels and argues instead that the figure should be understood within the framework of the Volga-Ural Turkic cultural milieu, Islamic influence, Chuvash-Tatar relations, and local Chuvash mythological imagination. Aşapatman’s white horse, white cloak, white dog, single tooth, single hair, golden knife, golden broom, and association with celestial powers show that in Chuvash culture she was reinterpreted not merely as a healing figure of Ayşe-Fatıma origin, but as a syncretic female spirit who removes illnesses and evil forces.

Anahtar Kelimeler

• Fatma Ana
• Aşapatman Karçĭk
• Chuvash
• Tatar
• mythology

Kaynakça

1. Arık, D. (2000). Hıristiyanlaştırılan Türkler Çuvaşlar. Aziz Andaç Yayınları.
2. Arık, D. (2003). Çuvaşlarda İslâm ve Çuvaş Etniğindeki Değişimde İslâmın Rolü. (16), 161-181.
3. Aşmarin, N. İ. (1902). Bolgarı i Çuvaşi. Tipo-litografiya İmperatarskago Universiteta.
4. Aşmarin, N. İ. (1929). Çıvaş Sımahisen Kineki / Slovar’ Çuvaşskogo Yazıka (C. 2). Tipografiya “Krasnıy Peçatnik”, Tatpoligraf.
5. Bayram, B. (2016a). Anatri Çuvaşlar Arasında Tespit Edilmiş Bir Büyü Defteri ve Sosyo-Kültürel Ortamı Üzerine Tespitler. İçinde Milliyetlerin Kesişme Noktası: İdil-Ural Çalıştayı-II 16-17 Ekim 2015 Bildiri Kitabı (ss. 53-68). Kırklareli Üniversitesi Yayınları.
6. Bayram, B. (2016b). Çuvaş Halk Kültüründe Ziyaret Mekanı Olarak Kiremetler. XXI. Uluslararası Türk Kültürü Sempozyumu ve Karma Türk Sanatları Sergisi Üsküp Makedonya 07-09 Mayıs 2016 Bildiriler ve Katalog, 225-238.
7. Bayram, B. (2017). N, İ. İlminskiy’e Yazılan Mektuplarda Çuvaş Kültürü ve Dili Üzerine Tespitler. İçinde B. Bayram (Ed.), Türk Bitig Türklük Bilimi Araştırmaları (ss. 1-14). Paradigma Akademi.
8. Bayram, B. (2018). Çuvaş Türklerinin Folklorundan “Fakelore”una Tatar Algısının Değişim ve Dönüşümü. Türkbilig, (36), Makale 36.

9. Bayram, B. (2019). Tataristan Çuvaşlarına Ait Bir Büyü Defteri (Metin-Transkripsiyon-Aktarma). İçinde E. Yilmaz, B. Bayram, & İ. Sari (Ed.), Çuvaş Dili, Edebiyatı ve Halkbilimi Çalışmaları (İvan Ya. Yakovlev’in 170. Doğum Yıldönümü Anısına) (ss. 21-44). Nobel Akademik Yayıncılık.
10. Bayram, B. (2020). Başkurdistan Çuvaşlarının Bozyiğit Destanı: Pusyikitpe Aypike (Kaynakları ve Teşekkülü). İçinde A. İ. Öbek, Y. Topaloğlu, N. Dinler, Ç. Özdarendeli, & S. Çetin (Ed.), Prof. Dr. Vahit Türk Armağanı (ss. 1039-1062). Kesit Yayınları.
11. Bayram, B. (2021). G.T. Timofeyev’in Notları Çerçevesinde 20.Yüzyıl Başında Orta İdil’de Çuvaşların Etnik-Kültürel İlişkileri. Bilig, (98), Makale 98. https://doi.org/10.12995/bilig.9801
12. Beşiri, Z. (1911). Çuvaşlar (Sy. 7). Elektroparovaya Lito-tipografiya Tovarişçestva “Karimov, Husainov i Ko”.
13. Denisov, P. V. (1959). Religioznıye Verovaniya Çuvaş. Çuvaşskoye Knijnoye İzdatelstvo.
14. Fedotov, M. R. (1996). Etimologiçeskiy Slovar’ Çuvaşskogo Yazıka (II). Çuvaşskiy Gosudarstvennıy İnstitut Gumanitarnıh Nauk.
15. Güzel, S. (2021). Çuvaşların Kökeni. İçinde S. Çirkin (Ed.), Kökler Yay Çeken Kavimlerin Şafağı Dil, Arkeoloji, Tarih, Antropoloji, ve Etnografya Işığında Altay Halklarının Kökeni: 1. Dil ve Edebiyat (ss. 247-286). Ötüken Neşriyat.
16. Hajieva, G. S. (2021). Tatar Kulturasında Gayşӓ-Fatıyma Agionimı. Fӓnni Tatarstan, 30(2), 82-87.
17. Hazieva, G. S. (2020). Agionim Ayşe-Fatima v Traditsiyah Tyurskih Narodov. Uçenıe Zapiki Petrozavodskogo Gosudarstvennogo Universiteta, 42(7), 25-29.
18. Hisamitdinova, F. G. (2016). Mifologiçeskaya Leksika Başkirskogo Yazıka (V Etnolingvistiçeskom Osveşçenii). İİYaL UNTs RAN.
19. Kakabaev, B. (2017). Bibi. İçinde Kazaktıŋ Etnografiyalık Kategoriyalar, Ugımdar men Ataularınıŋ Dӓsturli Jüyesi (C. 1, s. 674). Alem Damu İntegratsiya.
20. Kasenulı, T. (2016, Ekim 24). Kazak Jırlarındagı Kasietti Ana Bibӓtima. https://old.baq.kz/kk/news/asil_kazina/kazak_zhirlarindagi_kasietti_ana__bibatima__20161024_104200?ysclid=mpn4azyvda307922810
21. Kenjeahmetov, S. (1994). Kazaktın Salt Dӓstürleri men Ӓdet-Gurıptarı. Ana Tili.
22. Kiyat, A. (2022). Kırgız Türklerinin Halk Hekimliğinde Sağaltımda Kullanılan Malzemeler. Türkoloji, (110), 49-83.
23. Kiyat, A. (2023). Kırgız Halk Hekimliği (Oş Bölgesi). Paradigma Akademi.
24. Kudaybergenova, A., & Bekbalak, K. (2005). Oŋtüstik Kazakstan Kazaktarınıŋ Ӓdet-Gurpı men Salt-Dӓstür Erekşelikteri. İçinde S. E. Ӓjigali (Ed.), Kazak Halkınıŋ Dӓstürleri men Ӓdet-Gurptarı (C. 1, ss. 202-225). Arıs.
25. Kumartaşlıoğlu, S. (2016). Türk Kültüründe Ateş ve Ocak Kültü. Kömen Yayınları.
26. Makarov, D. K. (1910). Çıvaş Tutarpa Tin Şinçen Kalaşni / Beseda Çuvaşina C Tatarinom. İzdanie F.A. Andreeva Tsentral’naya Tipografiya.
27. Mészáros, G. (2000). Sbornik Çuvaşskogo Folklora. Pamyatniki Staroy Çuvaşskoy Verı. Çuvaşskiy Gosudarstvennıy İnstitut Gumanitanıh Nauk.
28. Muhammed Pilit Şine Kaysa Kilni Teni Suya. (1912). İzdanie Saratovskago Komiteta Pravoslavnago Missionerskago Obşçestva.
29. Rodionov, V. G. (2015). Interliterary Dialogue Between the Tatar and Chuvash Peoples (Second Half of the Nineteenth Century-Early Twentieth CenturyI. Tatarica: Literature, (4), 67-76.
30. Salmin, A. K. (2007). Sistema Fol’k-Religii Çuvaşey. Nauka.
31. Sergeeva, E. V., & Matveev, G. B. (2018). Aşapatman. İçinde Çuvaşskaya Mifologiya: Etnografiçeskiy spravoçnik (ss. 111-112). Çuvaşskoe Knijnoe İzdatel’stvo.
32. Snesarev, G. P. (1969). Reliktı domusul’manskix verovaniy i obryadov u Uzbekov Xorezma. İzdatel’stvo Nauka.
33. Şarafutdinov, Z. (2024, Şubat 29). Ӓyeldin Piri Bibibӓtima. Jayık Press. https://zhaikpress.kz/kk/news/ajeldin-piri-bibibatima/
34. Tanyu, H. (1982). Fatma Anamız (Fadime Anamız) ve El ile İlgili İnançlar Üzerine Kısa Bir Araştırma. III. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri. Gelenek, Görenek ve İnançlar, IV, 479-495.
35. Timofeyev, G. T. (1972). Tĭhĭr’yal. Çăvaş Kĕneke İzdatel’stvi.
36. Utarbaeva, V. S. (2023). Postroyka Samannıh Domov u Başkir. Edinnıy Reestr Ob’ektov Nematerial’nogo Etnokul’turnogo Dostoyaniya Narodov Respubliki Başkortostan. https://www.nknrb.ru/passport/view?id=200
37. Yavuz, C. (2021). Çuvaş Mitleri ve Efsaneleri. Bengü Yayınları.